HOOFDSTUK 1: CYTOSTATICA
ONCOLOGISCHE FARMACOLOGIE
INLEIDING
Cytostatica = anti-tumorbehandeling
- Tumor: ongeremde celdeling
- Cytostatica gaat inwerken op celdeling
- Proberen ongecontroleerd delen van cel tegen te gaan
Kanker in cijfers:
Meest voorkomende doodsoorzaken in België:
- Hart- en vaatziekten
Daarom zoveel aandacht aan vroegtijdig opsporen + behandelen van kanker
- Kanker
Kanker belangrijkste oorzaak van vroegtijdige sterfte (<75j)
meest dodelijke kankers:
- Pancreaskanker
- Hersentumor
- Slokdarmkanker
MAAR: niet alle kankers even dodelijk!!
Meest voorkomende kankers wereldwijd: borstkanker > prostaatkanker > longkanker > darmkanker
HET ONTSTAAN VAN KANKER
Celdeling essentieel voor groei en herstel: vervanging afgestorven en beschadigde cellen
MAAR: tumor is ongecontroleerde celdeling !!
1
,Celdeling gebeurd door mitose: moedercel splitst in 2 identieke dochtercellen
sommige weefsel zeer actieve celgroei door aanwezigheid stamcellen:
- Beenmerg
- Darmslijmvlies
- Huid
Sommige weefsels beginnen te delen als er weefselverlies is (zoals bv leverweefsel)
in andere weefsels celgroei afwezig (zoals hersen- en spierweefsel)
- Deze cellen gedifferentieerd
- Gespecialiseerd in hun functie – kunnen daardoor niet delen
Proces van celdeling
Delende cel doorloopt aantal fasen vooraleer eigenlijke deling plaatsvind
= celcyclus
- G1: voorbereiding DNA-synthese
- S: synthese DNA
- G2: controle gerepliceerd DNA, synthese andere componenten noodzakelijk voor mitose
- M: mitose
- G0: niet-proliferatieve fase (al dan niet tijdelijk), cel stopt met delen en differentieert
!! Celcyclus strikt gecontroleerd proces: aanmaak nieuwe cellen = celverlies
verschillende checkpoints tijdens celcyclus waarbij controle op fouten in DNA (mutatie)
Wat gebeurd er als er een fout is gezien in DNA?
- Herstel fout
- Geprogrammeerde celdood (apoptose)
Mutaties van DNA kunnen verschillende oorzaken hebben:
- Erfelijk (bv: BRCA1- en BRCA2-gen)
- Exogene factoren
o Fysisch: radioactieve straling, UV straling
o Chemisch: teerverbindingen, asbest (carcinogene stoffen)
o Biologisch: oncogene virussen (bv: Humaan Papillomavirus), voeding
Bij verlies controle celcyclus – 2 groepen genen belangrijk
- Proto-oncogenen: reguleren celgroei, cel differentiatie en apoptose
- Tumorsuppresor genen: zetten celcyclus stop bij fouten in DNA&zetten cel aan tot apoptose
MAAR: er kan ook een mutatie optreden in genen die celcyclus reguleren:
- Proto-oncogenen oncogenen
- Tumor supressor genen worden geïnactiveerd
Hierdoor wordt controle celcyclus verstoord cel begint ongecontroleerd te delen
= neoplasie (nieuwe cellen die zich vormen, nieuwvorming)
2
,Waarom is cytostatica uitgevonden?
- Ongecontroleerd delen cel tegengaan
- = celremmende chemische stoffen
Indeling neoplasieën
- Benigne gezwellen: goedaardige gezwellen
o Verspreiden zich niet via bloedbaan
o Ingekapseld – verspreiden niet (blijven op hun plaats)
- Maligne gezwellen: kwaadaardige gezwellen
o Verspreiden via bloedbaan
o Niet ingekapseld – verspreiden zich over hele lichaam
RISICOFACTOREN KANKER
Oorzaak kanker niet eenduidig – bepaalde factoren die risico op kanker verhogen
- Roken en alcohol
- Verlaagde weerstand: chronische ziekten (diabetes, reuma,..)
- Bepaalde infecties
- Erfelijke aanleg
- Straling: UV-straling, ioniserende straling
- Overgewicht en ongezonde voeding
BEHANDELING VAN KANKER
Na diagnose en stadiëring: uitwerken behandelplan
niet alle behandelingen zijn hetzelfde – te maken met:
- Type kanker
- Uitgebreidheid (waar doet hij zich voor?)
Vaak combinaties van behandelingen !
- Straling
- Chemo
- Operatie 3
, Behandeling is vaak multidisciplinair – niet 1 arts die je behandelt
aparte discipline: oncologie
2 manieren van behandeling kanker:
1) Loco-regionaal: lokaal regionaal
weefselbesparend werken
- Chirurgie: verwijderen van kwaadaardig weefsel
- Radiotherapie: vernietigen van kwaadaardige cellen door ioniserende straling
2) Systemische antikankerbehandelingen
- Anti-tumorale geneesmiddelen – chemo
o Komt in bloedbaan (verspreiding over hele lichaam)
o Via baxter, oraal,.. toedienen
Nieuwe behandeling op komst: targeting
1. CYTOSTATICA
1.1 WAT ZIJN CYTOSTATICA
Cytostatica is een samenvoeging van cytos en statis
- Cyto = cel
- Statis = stilstand
Doel: systemische behandeling kankercellen
- Kwaadaardige cellen vernietigen
- Groei kwaadaardige cellen vertragen
In omvang wordt chemotherapie genoemd – maar dit is niet helemaal juist!!!
BELANGRIJK: nauwe therapeutische marge – oppassen voor overdosis
- Als je teveel inneemt: meer kwaad doen dan goed
- Kan zelfs dodelijk zijn
- Verschil tussen werkzaam en toxiciteit is zeer klein
4
ONCOLOGISCHE FARMACOLOGIE
INLEIDING
Cytostatica = anti-tumorbehandeling
- Tumor: ongeremde celdeling
- Cytostatica gaat inwerken op celdeling
- Proberen ongecontroleerd delen van cel tegen te gaan
Kanker in cijfers:
Meest voorkomende doodsoorzaken in België:
- Hart- en vaatziekten
Daarom zoveel aandacht aan vroegtijdig opsporen + behandelen van kanker
- Kanker
Kanker belangrijkste oorzaak van vroegtijdige sterfte (<75j)
meest dodelijke kankers:
- Pancreaskanker
- Hersentumor
- Slokdarmkanker
MAAR: niet alle kankers even dodelijk!!
Meest voorkomende kankers wereldwijd: borstkanker > prostaatkanker > longkanker > darmkanker
HET ONTSTAAN VAN KANKER
Celdeling essentieel voor groei en herstel: vervanging afgestorven en beschadigde cellen
MAAR: tumor is ongecontroleerde celdeling !!
1
,Celdeling gebeurd door mitose: moedercel splitst in 2 identieke dochtercellen
sommige weefsel zeer actieve celgroei door aanwezigheid stamcellen:
- Beenmerg
- Darmslijmvlies
- Huid
Sommige weefsels beginnen te delen als er weefselverlies is (zoals bv leverweefsel)
in andere weefsels celgroei afwezig (zoals hersen- en spierweefsel)
- Deze cellen gedifferentieerd
- Gespecialiseerd in hun functie – kunnen daardoor niet delen
Proces van celdeling
Delende cel doorloopt aantal fasen vooraleer eigenlijke deling plaatsvind
= celcyclus
- G1: voorbereiding DNA-synthese
- S: synthese DNA
- G2: controle gerepliceerd DNA, synthese andere componenten noodzakelijk voor mitose
- M: mitose
- G0: niet-proliferatieve fase (al dan niet tijdelijk), cel stopt met delen en differentieert
!! Celcyclus strikt gecontroleerd proces: aanmaak nieuwe cellen = celverlies
verschillende checkpoints tijdens celcyclus waarbij controle op fouten in DNA (mutatie)
Wat gebeurd er als er een fout is gezien in DNA?
- Herstel fout
- Geprogrammeerde celdood (apoptose)
Mutaties van DNA kunnen verschillende oorzaken hebben:
- Erfelijk (bv: BRCA1- en BRCA2-gen)
- Exogene factoren
o Fysisch: radioactieve straling, UV straling
o Chemisch: teerverbindingen, asbest (carcinogene stoffen)
o Biologisch: oncogene virussen (bv: Humaan Papillomavirus), voeding
Bij verlies controle celcyclus – 2 groepen genen belangrijk
- Proto-oncogenen: reguleren celgroei, cel differentiatie en apoptose
- Tumorsuppresor genen: zetten celcyclus stop bij fouten in DNA&zetten cel aan tot apoptose
MAAR: er kan ook een mutatie optreden in genen die celcyclus reguleren:
- Proto-oncogenen oncogenen
- Tumor supressor genen worden geïnactiveerd
Hierdoor wordt controle celcyclus verstoord cel begint ongecontroleerd te delen
= neoplasie (nieuwe cellen die zich vormen, nieuwvorming)
2
,Waarom is cytostatica uitgevonden?
- Ongecontroleerd delen cel tegengaan
- = celremmende chemische stoffen
Indeling neoplasieën
- Benigne gezwellen: goedaardige gezwellen
o Verspreiden zich niet via bloedbaan
o Ingekapseld – verspreiden niet (blijven op hun plaats)
- Maligne gezwellen: kwaadaardige gezwellen
o Verspreiden via bloedbaan
o Niet ingekapseld – verspreiden zich over hele lichaam
RISICOFACTOREN KANKER
Oorzaak kanker niet eenduidig – bepaalde factoren die risico op kanker verhogen
- Roken en alcohol
- Verlaagde weerstand: chronische ziekten (diabetes, reuma,..)
- Bepaalde infecties
- Erfelijke aanleg
- Straling: UV-straling, ioniserende straling
- Overgewicht en ongezonde voeding
BEHANDELING VAN KANKER
Na diagnose en stadiëring: uitwerken behandelplan
niet alle behandelingen zijn hetzelfde – te maken met:
- Type kanker
- Uitgebreidheid (waar doet hij zich voor?)
Vaak combinaties van behandelingen !
- Straling
- Chemo
- Operatie 3
, Behandeling is vaak multidisciplinair – niet 1 arts die je behandelt
aparte discipline: oncologie
2 manieren van behandeling kanker:
1) Loco-regionaal: lokaal regionaal
weefselbesparend werken
- Chirurgie: verwijderen van kwaadaardig weefsel
- Radiotherapie: vernietigen van kwaadaardige cellen door ioniserende straling
2) Systemische antikankerbehandelingen
- Anti-tumorale geneesmiddelen – chemo
o Komt in bloedbaan (verspreiding over hele lichaam)
o Via baxter, oraal,.. toedienen
Nieuwe behandeling op komst: targeting
1. CYTOSTATICA
1.1 WAT ZIJN CYTOSTATICA
Cytostatica is een samenvoeging van cytos en statis
- Cyto = cel
- Statis = stilstand
Doel: systemische behandeling kankercellen
- Kwaadaardige cellen vernietigen
- Groei kwaadaardige cellen vertragen
In omvang wordt chemotherapie genoemd – maar dit is niet helemaal juist!!!
BELANGRIJK: nauwe therapeutische marge – oppassen voor overdosis
- Als je teveel inneemt: meer kwaad doen dan goed
- Kan zelfs dodelijk zijn
- Verschil tussen werkzaam en toxiciteit is zeer klein
4
