Samenvatting module 6
Thema 1 – Functionele neuroanatomie, sensibiliteit, motoriek & bewegingsstoornissen
Anatomische en functionele indeling van het zenuwstelsel
Het zenuwstelsel vormt het grootste regulatiesysteem van het menselijk lichaam.
Het neemt prikkels waar, interpreteert en verwerkt informatie, stuurt gedrag en
beweging aan, en handhaaft het interne milieu via autonome regulatie. Deze
functies zijn mogelijk dankzij een verfijnde anatomische en functionele indeling.
Het zenuwstelsel wordt anatomisch verdeeld in twee hoofdstructuren:
Centrale Zenuwstelsel (CZS)
Het CZS omvat:
o Hersenen (grote hersenen, diencephalon, hersenstam, cerebellum)
o Ruggenmerg
Hoofdrollen van het CZS
o Integratie en coördinatie van inkomende sensorische informatie
o Produceren van motorische commando’s voor willekeurige en
onwillekeurige responsen
o Hogere cerebrale functies
o Taal
o Geheugen
o Intelligentie
o Emoties
o Planning en executieve functies
Het CZS verwerkt dus zowel ruwe sensordata
(sensorische input) als complexe cognitieve
processen.
Perifere Zenuwstelsel (PZS)
Het PZS bestaat uit:
o Craniale zenuwen
o Spinale zenuwen
o Plexi en perifere zenuwen
o Ganglia (sensorisch en autonoom)
Hoofdrollen van het PZS
o Doorsturen van afferente (sensorische)
informatie vanuit sensoren in huid, organen
en bewegingsapparaat naar het CZS
o Doorsturen van efferente
(motorische/autonome) signalen vanuit het
CZS naar spieren, klieren en organen
Het PZS vormt dus de fysieke connectie tussen lichaam en CZS.
Functioneel wordt het zenuwstelsel verdeeld in een willekeurig (somatisch) en een
onwillekeurig (autonoom) deel.
Afferent (sensorisch) systeem
Afferente vezels brengen informatie van receptoren naar het CZS.
o Exteroceptoren nemen prikkels uit de buitenwereld waar bijv. tast,
temperatuur, pijn
o Interoceptoren monitoren interne parameters zoals bloeddruk, rek van
organen, zuurstofspanning en chemische veranderingen.
o Proprioceptoren geven informatie uit spieren, pezen en gewrichten,
essentieel voor houding, balans en motoriek
Sensorische informatie passeert drie niveaus:
o Receptorniveau: transductie van prikkel naar receptorpotentiaal
o Centraal niveau: ruggenmerg, hersenstam en thalamus
o Corticaal niveau: bewuste gewaarwording in de somatosensorische cortex
,Er wordt onderscheid gemaakt tussen vitale sensibiliteit (pijn, temperatuur, grove tast) en gnostische sensibiliteit (fijne tast,
vibratie, proprioceptie), elk met een eigen baanverloop.
Efferent (motorisch/autonoom) systeem
Dit systeem voert motorische en autonome opdrachten uit.
o Somatisch zenuwstelsel
o Stuurt skeletspieren aan
o Zorgt voor willekeurige bewegingen en snelle reflexen
o Bestaat uit centraal motorische neuronen (CMN) en perifeer motorische neuronen (PMN)
o Autonome zenuwstelsel (AZS)
o Functioneert grotendeels onbewust
o Stuurt gladde spieren, hartspierweefsel, klieren en metabole functies
o Bestaat uit:
§ Sympathisch systeem (activatie, fight/flight)
§ Parasympathisch systeem (rust en herstel, rest/digest)
Het AZS bewaakt homeostase en coördineert interne lichaamsprocessen.
Neuronen
Het zenuwstelsel is opgebouwd uit gespecialiseerd zenuwweefsel dat twee complementaire celtypen bevat:
o Neuronen de functionele signaalcellen
o Neuroglia / gliacellen het ondersteunende, regulerende en beschermende netwerk
Samen vormen zij de bouwstenen van alle sensorische, motorische en integratieve functies.
Neuronen zijn elektrisch prikkelbare cellen die informatie kunnen ontvangen,
verwerken, geleiden en doorgeven. Zij vormen de basis van alle neurale
circuits, van reflexbogen in het ruggenmerg tot complexe cognitieve
netwerken in de cortex.
Elk neuron bezit een membraanpotentiaal: de binnenzijde van het neuron is
negatiever geladen dan de buitenzijde. Verandering hierin vormt de basis van
actiepotentialen.
Bouw van een neuron
Cellichaam (soma/perikaryon)
o Bevat de grote, ronde celkern met nucleolus
o Cytoplasma rijk aan mitochondriën en ribosomen
o Nissl-corpuscula (ruw ER + ribosomen) produceren eiwitten → geven grijze
kleur aan gebieden met veel cellichamen (grijze stof)
o Verantwoordelijk voor stofwisseling, eiwitsynthese en celonderhoud
o Kan eveneens synaptische input integreren
Dendrieten
o Talrijke vertakkingen (vaak duizenden per neuron)
o Ontvangen inkomende signalen van andere neuronen of sensoren
o Geleid elektrische prikkels richting cellichaam
o Membraan is gevoelig voor chemische, mechanische of elektrische
stimulatie
o Belangrijk voor lokaal integratieniveau van synaptische input
Axon
o Lange, efferente uitloper die actiepotentialen geleidt naar volgende
neuronen of effectorcellen
o Begint in de axonheuvel (plaats waar actiepotentiaal wordt gegenereerd)
o Kan meer dan een meter lang worden
o Eindigt in synapsknoppen (axonuiteinden)
Synapsen
o Contactpunten tussen neuron en andere cel (neuron, spiercel, kliercel)
o Bestaan uit presynaptische knop, synapsspleet en postsynaptisch membraan
o Chemische synapsen gebruiken neurotransmitters om het signaal te vertalen naar
een postsynaptische respons
,Neuronen worden morfologisch ingedeeld op basis van het aantal uitlopers:
o Multipolaire neuronen (meest voorkomend)
o Eén axon en twee of meer dendrieten
o Alle motorische neuronen (somatisch en autonoom) zijn multipolair
o Axonen kunnen zeer lang zijn (bijvoorbeeld naar distale spieren van het been)
o Unipolaire (pseudounipolaire) neuronen
o Dendriet gaat direct over in het axon
o Cellichaam ligt aan de zijkant
o Typisch voor sensibele neuronen van het PZS (bijv. in dorsale wortelganglia)
o Bipolaire neuronen
o Eén dendriet en één axon, met cellichaam ertussen
o Zeldzaam en vooral aanwezig in speciale zintuigen (zien, ruiken, horen)
Functioneel worden neuronen onderverdeeld in drie hoofdgroepen:
o Sensibele (afferente) neuronen
o Voeren signalen vanuit extero-, intero- en proprioceptoren naar het CZS
§ Exteroceptoren: die prikkels uit de omgeving opvangen
§ Interoceptoren: die in de inwendige organen liggen
§ Proprioceptoren: die deel uitmaken van het bewegingsapparaat
o Receptoren zetten prikkels om in een generatorpotentiaal → actiepotentialen
o Kunnen prikkelsterkte coderen door frequentie van actiepotentialen of aantal geactiveerde sensoren
o Bevinden zich anatomisch in ganglia van de dorsale wortels of hersenzenuwen
o Motorische (efferente) neuronen
o Geleiden commando’s vanuit het CZS naar effectorcellen
o Effectoren: skeletspieren, klieren, glad spierweefsel, hart
o Somatisch motorische neuronen zijn multipolair
o Autonome motorneuronen hebben polysynaptische ketens
o Schakelcellen (interneuronen)
o Bevinden zich volledig in het CZS
o Verbinden sensibele en motorische netwerken
o Spelen een cruciale rol in reflexbogen, integratie, inhibitie en complexe verwerking
o Maken hogere motorische en sensibele integratie mogelijk
Organisatie van neuronen in het zenuwstelsel
In het Perifere Zenuwstelsel
o Cellichamen liggen gegroepeerd in ganglia (een
verzameling van zenuwcellichamen, ook wel een zenuwknoop
genoemd)
o Axonen vormen zenuwen, die zowel sensibele als
motorische vezels kunnen bevatten
o Ruggenmergzenuwen verbinden met het ruggenmerg,
hersenzenuwen met de hersenen
In het Centrale Zenuwstelsel
o Cellichamen liggen gegroepeerd in kernen of centra
o Het hersenoppervlak bevat grijze stof in de cortex
o Witte stof bestaat uit axonen die samen banen
vormen
o Stijgende (sensibele) banen
o Dalende (motorische) banen
Neuroglia is ondersteunend weefsel met actieve functies, ze vormen ongeveer de helft van het volume van het zenuwweefsel en
zijn essentieel voor voeding, bescherming, homeostase, isolatie, opruiming, geleiding en structurele stabiliteit
Gliacellen in het CZS
o Astrocyten
o Stervormige cellen
o Handhaven bloed-hersenbarrière
o Reguleren ionenmilieu
o Oligodendrocyten
o Vormen myeline rond axonen
o Myeline maakt snelle geleiding mogelijk (saltatoire geleiding)
o Beschadiging → demyelinisatie
o Microgliacellen
o Fagocyten van het CZS
o Ependymcellen
, o Bekleden ventrikels en centraal kanaal
o Produceren en circuleren liquor
Gliacellen in het PZS
o Satellietcellen
o Ondersteunen perifere neuronale cellichamen
o Schwanncellen
o Myeliniseren perifere axonen
o Essentieel voor regeneratie in het PZS
Synapsen en synaptische impulsoverdracht
Een synaps is een gespecialiseerd contactpunt waar een neuron communiceert met een andere cel. Deze andere cel kan een ander
neuron, een spiercel of een kliercel zijn. Via synapsen wordt elektrische informatie omgezet in een chemisch signaal en vervolgens
opnieuw vertaald naar een elektrisch signaal. Hierdoor kan informatie gericht en gecontroleerd worden doorgegeven binnen het
zenuwstelsel.
Synaptische communicatie verloopt altijd unidirectioneel: van het presynaptische neuron naar de postsynaptische cel.
Een synaps bestaat uit drie functioneel en anatomisch te onderscheiden
componenten:
o Presynaptische knop (synapsknoop)
Dit is het verdikte uiteinde van het axon van het presynaptische neuron.
De synapsknoop bevat:
o Synaptische vesikels (blaasjes) gevuld met een specifieke
neurotransmitter
o Voltage-afhankelijke calciumkanalen in het presynaptische
membraan
o Mitochondriën voor energievoorziening
De presynaptische knop is gespecialiseerd in het vrijzetten van
neurotransmitters.
o Synapsspleet
Dit is een zeer smalle extracellulaire ruimte (± 20–30 nm) tussen het
presynaptische en postsynaptische membraan.
In deze ruimte:
o diffunderen neurotransmitters na afgifte
o vindt geen elektrische geleiding plaats
o wordt de snelheid en precisie van signaaloverdracht bepaald
o Postsynaptisch membraan
Dit membraan behoort tot het ontvangende neuron of de effectorcel. Het bevat:
o Specifieke receptoren voor de neurotransmitter
o Ionkanalen die openen of sluiten na receptoractivatie
Het postsynaptische membraan vertaalt het chemische signaal weer naar een elektrische respons.
Een synaps kan zich bevinden:
o op een dendriet (axo-dendritische synaps, meest voorkomend)
o op het cellichaam (axo-somatische synaps)
o op een axon (axo-axonische synaps, vaak regulerend)
De plaats van de synaps beïnvloedt de sterkte van het effect op het postsynaptische neuron.
De meeste synapsen in het zenuwstelsel zijn chemische synapsen. Hierbij wordt het signaal overgedragen met behulp van
neurotransmitters.
Voorbeelden van neurotransmitters die in jouw documenten worden genoemd:
o Acetylcholine (ACh)
o Noradrenaline / norepinefrine
o Dopamine
o Serotonine
o Gamma-aminoboterzuur (GABA)
Neurotransmitters kunnen:
o exciterend (stimulerend) werken
o inhiberend (remmend) werken
Dit effect hangt af van het type receptor op het postsynaptische membraan, niet alleen van de neurotransmitter zelf.
Acetylcholine en noradrenaline hebben vaak een etimulerend effect doordat zij depolarisatie van het postsynaptische membraan veroorzaken. Dopamine,
serotonine en gamma-aminoboterzuur hebben meestal een remmend effect doordat zij hyperpolarisatie teweegbrengen.
Thema 1 – Functionele neuroanatomie, sensibiliteit, motoriek & bewegingsstoornissen
Anatomische en functionele indeling van het zenuwstelsel
Het zenuwstelsel vormt het grootste regulatiesysteem van het menselijk lichaam.
Het neemt prikkels waar, interpreteert en verwerkt informatie, stuurt gedrag en
beweging aan, en handhaaft het interne milieu via autonome regulatie. Deze
functies zijn mogelijk dankzij een verfijnde anatomische en functionele indeling.
Het zenuwstelsel wordt anatomisch verdeeld in twee hoofdstructuren:
Centrale Zenuwstelsel (CZS)
Het CZS omvat:
o Hersenen (grote hersenen, diencephalon, hersenstam, cerebellum)
o Ruggenmerg
Hoofdrollen van het CZS
o Integratie en coördinatie van inkomende sensorische informatie
o Produceren van motorische commando’s voor willekeurige en
onwillekeurige responsen
o Hogere cerebrale functies
o Taal
o Geheugen
o Intelligentie
o Emoties
o Planning en executieve functies
Het CZS verwerkt dus zowel ruwe sensordata
(sensorische input) als complexe cognitieve
processen.
Perifere Zenuwstelsel (PZS)
Het PZS bestaat uit:
o Craniale zenuwen
o Spinale zenuwen
o Plexi en perifere zenuwen
o Ganglia (sensorisch en autonoom)
Hoofdrollen van het PZS
o Doorsturen van afferente (sensorische)
informatie vanuit sensoren in huid, organen
en bewegingsapparaat naar het CZS
o Doorsturen van efferente
(motorische/autonome) signalen vanuit het
CZS naar spieren, klieren en organen
Het PZS vormt dus de fysieke connectie tussen lichaam en CZS.
Functioneel wordt het zenuwstelsel verdeeld in een willekeurig (somatisch) en een
onwillekeurig (autonoom) deel.
Afferent (sensorisch) systeem
Afferente vezels brengen informatie van receptoren naar het CZS.
o Exteroceptoren nemen prikkels uit de buitenwereld waar bijv. tast,
temperatuur, pijn
o Interoceptoren monitoren interne parameters zoals bloeddruk, rek van
organen, zuurstofspanning en chemische veranderingen.
o Proprioceptoren geven informatie uit spieren, pezen en gewrichten,
essentieel voor houding, balans en motoriek
Sensorische informatie passeert drie niveaus:
o Receptorniveau: transductie van prikkel naar receptorpotentiaal
o Centraal niveau: ruggenmerg, hersenstam en thalamus
o Corticaal niveau: bewuste gewaarwording in de somatosensorische cortex
,Er wordt onderscheid gemaakt tussen vitale sensibiliteit (pijn, temperatuur, grove tast) en gnostische sensibiliteit (fijne tast,
vibratie, proprioceptie), elk met een eigen baanverloop.
Efferent (motorisch/autonoom) systeem
Dit systeem voert motorische en autonome opdrachten uit.
o Somatisch zenuwstelsel
o Stuurt skeletspieren aan
o Zorgt voor willekeurige bewegingen en snelle reflexen
o Bestaat uit centraal motorische neuronen (CMN) en perifeer motorische neuronen (PMN)
o Autonome zenuwstelsel (AZS)
o Functioneert grotendeels onbewust
o Stuurt gladde spieren, hartspierweefsel, klieren en metabole functies
o Bestaat uit:
§ Sympathisch systeem (activatie, fight/flight)
§ Parasympathisch systeem (rust en herstel, rest/digest)
Het AZS bewaakt homeostase en coördineert interne lichaamsprocessen.
Neuronen
Het zenuwstelsel is opgebouwd uit gespecialiseerd zenuwweefsel dat twee complementaire celtypen bevat:
o Neuronen de functionele signaalcellen
o Neuroglia / gliacellen het ondersteunende, regulerende en beschermende netwerk
Samen vormen zij de bouwstenen van alle sensorische, motorische en integratieve functies.
Neuronen zijn elektrisch prikkelbare cellen die informatie kunnen ontvangen,
verwerken, geleiden en doorgeven. Zij vormen de basis van alle neurale
circuits, van reflexbogen in het ruggenmerg tot complexe cognitieve
netwerken in de cortex.
Elk neuron bezit een membraanpotentiaal: de binnenzijde van het neuron is
negatiever geladen dan de buitenzijde. Verandering hierin vormt de basis van
actiepotentialen.
Bouw van een neuron
Cellichaam (soma/perikaryon)
o Bevat de grote, ronde celkern met nucleolus
o Cytoplasma rijk aan mitochondriën en ribosomen
o Nissl-corpuscula (ruw ER + ribosomen) produceren eiwitten → geven grijze
kleur aan gebieden met veel cellichamen (grijze stof)
o Verantwoordelijk voor stofwisseling, eiwitsynthese en celonderhoud
o Kan eveneens synaptische input integreren
Dendrieten
o Talrijke vertakkingen (vaak duizenden per neuron)
o Ontvangen inkomende signalen van andere neuronen of sensoren
o Geleid elektrische prikkels richting cellichaam
o Membraan is gevoelig voor chemische, mechanische of elektrische
stimulatie
o Belangrijk voor lokaal integratieniveau van synaptische input
Axon
o Lange, efferente uitloper die actiepotentialen geleidt naar volgende
neuronen of effectorcellen
o Begint in de axonheuvel (plaats waar actiepotentiaal wordt gegenereerd)
o Kan meer dan een meter lang worden
o Eindigt in synapsknoppen (axonuiteinden)
Synapsen
o Contactpunten tussen neuron en andere cel (neuron, spiercel, kliercel)
o Bestaan uit presynaptische knop, synapsspleet en postsynaptisch membraan
o Chemische synapsen gebruiken neurotransmitters om het signaal te vertalen naar
een postsynaptische respons
,Neuronen worden morfologisch ingedeeld op basis van het aantal uitlopers:
o Multipolaire neuronen (meest voorkomend)
o Eén axon en twee of meer dendrieten
o Alle motorische neuronen (somatisch en autonoom) zijn multipolair
o Axonen kunnen zeer lang zijn (bijvoorbeeld naar distale spieren van het been)
o Unipolaire (pseudounipolaire) neuronen
o Dendriet gaat direct over in het axon
o Cellichaam ligt aan de zijkant
o Typisch voor sensibele neuronen van het PZS (bijv. in dorsale wortelganglia)
o Bipolaire neuronen
o Eén dendriet en één axon, met cellichaam ertussen
o Zeldzaam en vooral aanwezig in speciale zintuigen (zien, ruiken, horen)
Functioneel worden neuronen onderverdeeld in drie hoofdgroepen:
o Sensibele (afferente) neuronen
o Voeren signalen vanuit extero-, intero- en proprioceptoren naar het CZS
§ Exteroceptoren: die prikkels uit de omgeving opvangen
§ Interoceptoren: die in de inwendige organen liggen
§ Proprioceptoren: die deel uitmaken van het bewegingsapparaat
o Receptoren zetten prikkels om in een generatorpotentiaal → actiepotentialen
o Kunnen prikkelsterkte coderen door frequentie van actiepotentialen of aantal geactiveerde sensoren
o Bevinden zich anatomisch in ganglia van de dorsale wortels of hersenzenuwen
o Motorische (efferente) neuronen
o Geleiden commando’s vanuit het CZS naar effectorcellen
o Effectoren: skeletspieren, klieren, glad spierweefsel, hart
o Somatisch motorische neuronen zijn multipolair
o Autonome motorneuronen hebben polysynaptische ketens
o Schakelcellen (interneuronen)
o Bevinden zich volledig in het CZS
o Verbinden sensibele en motorische netwerken
o Spelen een cruciale rol in reflexbogen, integratie, inhibitie en complexe verwerking
o Maken hogere motorische en sensibele integratie mogelijk
Organisatie van neuronen in het zenuwstelsel
In het Perifere Zenuwstelsel
o Cellichamen liggen gegroepeerd in ganglia (een
verzameling van zenuwcellichamen, ook wel een zenuwknoop
genoemd)
o Axonen vormen zenuwen, die zowel sensibele als
motorische vezels kunnen bevatten
o Ruggenmergzenuwen verbinden met het ruggenmerg,
hersenzenuwen met de hersenen
In het Centrale Zenuwstelsel
o Cellichamen liggen gegroepeerd in kernen of centra
o Het hersenoppervlak bevat grijze stof in de cortex
o Witte stof bestaat uit axonen die samen banen
vormen
o Stijgende (sensibele) banen
o Dalende (motorische) banen
Neuroglia is ondersteunend weefsel met actieve functies, ze vormen ongeveer de helft van het volume van het zenuwweefsel en
zijn essentieel voor voeding, bescherming, homeostase, isolatie, opruiming, geleiding en structurele stabiliteit
Gliacellen in het CZS
o Astrocyten
o Stervormige cellen
o Handhaven bloed-hersenbarrière
o Reguleren ionenmilieu
o Oligodendrocyten
o Vormen myeline rond axonen
o Myeline maakt snelle geleiding mogelijk (saltatoire geleiding)
o Beschadiging → demyelinisatie
o Microgliacellen
o Fagocyten van het CZS
o Ependymcellen
, o Bekleden ventrikels en centraal kanaal
o Produceren en circuleren liquor
Gliacellen in het PZS
o Satellietcellen
o Ondersteunen perifere neuronale cellichamen
o Schwanncellen
o Myeliniseren perifere axonen
o Essentieel voor regeneratie in het PZS
Synapsen en synaptische impulsoverdracht
Een synaps is een gespecialiseerd contactpunt waar een neuron communiceert met een andere cel. Deze andere cel kan een ander
neuron, een spiercel of een kliercel zijn. Via synapsen wordt elektrische informatie omgezet in een chemisch signaal en vervolgens
opnieuw vertaald naar een elektrisch signaal. Hierdoor kan informatie gericht en gecontroleerd worden doorgegeven binnen het
zenuwstelsel.
Synaptische communicatie verloopt altijd unidirectioneel: van het presynaptische neuron naar de postsynaptische cel.
Een synaps bestaat uit drie functioneel en anatomisch te onderscheiden
componenten:
o Presynaptische knop (synapsknoop)
Dit is het verdikte uiteinde van het axon van het presynaptische neuron.
De synapsknoop bevat:
o Synaptische vesikels (blaasjes) gevuld met een specifieke
neurotransmitter
o Voltage-afhankelijke calciumkanalen in het presynaptische
membraan
o Mitochondriën voor energievoorziening
De presynaptische knop is gespecialiseerd in het vrijzetten van
neurotransmitters.
o Synapsspleet
Dit is een zeer smalle extracellulaire ruimte (± 20–30 nm) tussen het
presynaptische en postsynaptische membraan.
In deze ruimte:
o diffunderen neurotransmitters na afgifte
o vindt geen elektrische geleiding plaats
o wordt de snelheid en precisie van signaaloverdracht bepaald
o Postsynaptisch membraan
Dit membraan behoort tot het ontvangende neuron of de effectorcel. Het bevat:
o Specifieke receptoren voor de neurotransmitter
o Ionkanalen die openen of sluiten na receptoractivatie
Het postsynaptische membraan vertaalt het chemische signaal weer naar een elektrische respons.
Een synaps kan zich bevinden:
o op een dendriet (axo-dendritische synaps, meest voorkomend)
o op het cellichaam (axo-somatische synaps)
o op een axon (axo-axonische synaps, vaak regulerend)
De plaats van de synaps beïnvloedt de sterkte van het effect op het postsynaptische neuron.
De meeste synapsen in het zenuwstelsel zijn chemische synapsen. Hierbij wordt het signaal overgedragen met behulp van
neurotransmitters.
Voorbeelden van neurotransmitters die in jouw documenten worden genoemd:
o Acetylcholine (ACh)
o Noradrenaline / norepinefrine
o Dopamine
o Serotonine
o Gamma-aminoboterzuur (GABA)
Neurotransmitters kunnen:
o exciterend (stimulerend) werken
o inhiberend (remmend) werken
Dit effect hangt af van het type receptor op het postsynaptische membraan, niet alleen van de neurotransmitter zelf.
Acetylcholine en noradrenaline hebben vaak een etimulerend effect doordat zij depolarisatie van het postsynaptische membraan veroorzaken. Dopamine,
serotonine en gamma-aminoboterzuur hebben meestal een remmend effect doordat zij hyperpolarisatie teweegbrengen.
