ALGEMENE PSYCHOLOGIE
INHOUD
1. Wat is psychologie? (Hoofdstuk 1)............................................................................................... 10
Een definitie van psychologie .......................................................................................................... 10
Ontwikkelingen die de psychologie mogelijk gemaakt hebben ........................................................... 10
Rede, intuïtie en geloof ................................................................................................... 10
Wetenschappelijke revolutie .......................................................................................... 10
Ontstaan van 2 culturen en de groeiende macht van wetenschappen............................... 10
Toepassing van wetenschappelijke methode op het menselijk functioneren ..................... 10
Evolutietheorie ............................................................................................................... 11
Het ontstaan van de psychologie ..................................................................................................... 12
Ontwikkelingen binnen de filosofie.................................................................................. 12
Psychologie als nieuwe wetenschap ............................................................................... 12
Onderzoeksmethoden in de psychologie ......................................................................................... 14
Beschrijvend onderzoek ................................................................................................. 14
Correlatie-onderzoek ..................................................................................................... 16
Experimenteel onderzoek ............................................................................................... 17
Is wetenschap altijd juist? .............................................................................................. 18
Het belang van biologische factoren voor de verklaring van menselijk gedrag (biologische focus) ........ 18
1. Een goede werking van het centrale zenuwstelsel ................................................... 18
2. Invloed van lichaam op de geest ............................................................................. 19
3. Erfelijkheid ............................................................................................................ 19
4. Invloeden van de menselijke evolutie ...................................................................... 19
De onmisbaarheid van cognities...................................................................................................... 20
Redenen waarom het behaviorisme niet is blijven bestaan............................................... 20
Het ontstaan van de cognitieve psychologie .................................................................... 20
De mens maakt deel uit van een groep ............................................................................................. 21
Iedereen is met elkaar verbonden ................................................................................... 21
Culturele verschillen ...................................................................................................... 21
Culturele of biologische verschillen? .............................................................................. 22
Het biopsychosociale model (sociale focus) .................................................................................... 22
Het biopsychosociale model in de geneeskunde ............................................................. 23
Interacties ..................................................................................................................... 23
De plaats van psychologie in de samenleving ................................................................................... 24
1
, De psychologisering van de maatschappij ....................................................................... 24
Het beeld van de psycholoog .......................................................................................... 24
Psychologen in het beroepenveld.................................................................................... 25
2. De biologische basis van gedrag. (Hoofdstuk 2) ........................................................................... 25
De bouwstenen van het zenuwstelsel .............................................................................................. 25
Neuronen....................................................................................................................... 26
Communicatie binnen een neuron .................................................................................. 27
Communicatie tussen neuronen ..................................................................................... 29
Neurotransmitters .......................................................................................................... 29
Gliacellen ...................................................................................................................... 32
Overzicht van het zenuwstelsel ....................................................................................................... 33
Centrale zenuwstelsel .................................................................................................... 33
Perifere zenuwstelsel ..................................................................................................... 33
De hersenen .................................................................................................................................. 33
Hersenstam ................................................................................................................... 33
De kleine hersenen (cerebellum) .................................................................................... 33
Thalamus en Hypothalamus ........................................................................................... 34
Limbisch systeem en Basale Ganglia .............................................................................. 34
Grote hersenen (cerebrum) ............................................................................................ 35
Hersenplasticiteit........................................................................................................... 38
Het brein in actie ............................................................................................................................ 39
Technieken om de werking van de hersenen te bestuderen .............................................. 39
Netwerken in de hersenen .............................................................................................. 40
Het endocriene systeem ................................................................................................................. 41
Hypofyse........................................................................................................................ 41
Bijnieren ........................................................................................................................ 41
Geslachtsklieren ............................................................................................................ 41
De pijnappelklier ............................................................................................................ 41
Erfelijkheid en prenatale invloeden .................................................................................................. 42
Erfelijkheid en gedragsgenetica ...................................................................................... 42
Het belang van de prenatale omgeving ............................................................................ 42
3. Gewaarwording. (Hoofdstuk 3) .................................................................................................... 43
Gewaarwording VS waarneming ...................................................................................................... 43
Waarneming vereist interpretatie van gewaarwording ...................................................... 43
Hoeveel zintuigen zijn er? ............................................................................................... 43
Het gezichtsvermogen .................................................................................................................... 43
2
, De fysica van het licht ..................................................................................................... 44
Het oog en de gezichtsbanen .......................................................................................... 44
Helderheid en lichtheidsperceptie .................................................................................. 48
Kleurperceptie ............................................................................................................... 48
Het gehoor ..................................................................................................................................... 48
De fysica van het geluid .................................................................................................. 48
Het oor........................................................................................................................... 48
Toonsterkte, toonhoogte en klankkleur gewaarworden .................................................... 48
Auditieve lokalisatie ....................................................................................................... 48
Gehoorverlies en de behandeling ervan ........................................................................... 48
De reukzin ...................................................................................................................................... 48
Geuren detecteren en identificeren ................................................................................. 48
Feromonen .................................................................................................................... 48
De smaakzin .................................................................................................................................. 48
De basissmaken en hun receptoren ................................................................................ 48
Umami en vet ................................................................................................................. 48
Het belang van geur ........................................................................................................ 48
De zintuigen van de huid ................................................................................................................. 48
Druk en temperatuur ...................................................................................................... 49
Pijn ................................................................................................................................ 49
Interoceptie ................................................................................................................................... 49
Kinesthesie en het evenwichtsgevoel ............................................................................................... 49
Interacties tussen zintuigen ............................................................................................................ 49
Crossmodale integratie .................................................................................................. 49
Compensaties bij het uitvallen van een zintuig ................................................................ 49
Synesthesie ................................................................................................................... 49
4. Waarneming. (Hoofdstuk 4) ........................................................................................................ 49
Van zintuigelijke gewaarwording naar waarneming ........................................................................... 49
Waarneming is een actief proces .................................................................................... 49
Illusies als venster op de onderliggende mechanismen.................................................... 51
bottom-up processen en top-down processen ................................................................................. 52
Bottom-up processen..................................................................................................... 52
1) Primaire schets ...................................................................................................... 52
2) Perceptuele organisatie ......................................................................................... 52
3) Patroon- en objectherkenning ................................................................................ 53
Top-down processen ...................................................................................................... 55
3
, De evidentie voor Top-down invloeden ............................................................................ 56
Een model voor top-down invloeden ............................................................................... 57
Waarneming van diepte en beweging ............................................................................................... 57
Waarneming van diepte .................................................................................................. 57
De waarneming van beweging ......................................................................................... 60
Waarneming en actie ...................................................................................................................... 60
1) Spiegelneuronen .................................................................................................... 61
2) Impliciete activering van responsen ........................................................................ 61
3) De grijpbeweging ................................................................................................... 62
Hoe belangrijk is het leren bij de waarneming? ................................................................................. 62
Als een blinde voor het eerst kan zien .............................................................................. 62
De gevolgen van visuele vervorming ................................................................................ 63
Perceptuele capaciteiten bij pasgeborenen..................................................................... 63
Perceptueel leren bij volwassenen .................................................................................. 65
Eventjes samengevat ...................................................................................................................... 65
5. Aandacht, cogniteve controle en bewustzijn. (Hoofdstuk 5) .......................................................... 66
Aandacht: het selecteren van informatie .......................................................................................... 66
Evidentie voor selectieve aandacht ................................................................................. 66
De eerste verklaringen over selectieve aandacht ............................................................. 67
Integratie van kenmerken VS slim zoeken ........................................................................ 68
Discussiepunten ............................................................................................................ 69
Aandacht en inhibitie ...................................................................................................... 71
Beperkingen ten gevolge van selectieve aandacht ........................................................... 72
Aandachtsproblemen na een hersenaandoening ............................................................. 73
Volgehouden aandacht en dagdromen ............................................................................ 74
Cognitieve controle: taken goed uitvoeren ....................................................................................... 74
De kosten om van de ene taak naar de andere over te schakelen...................................... 75
Gecontroleerde VS automatische processen .................................................................. 76
Inhibitie van ongepaste reacties...................................................................................... 77
Hoe worden cognitieve controleprocessen geactiveerd? ................................................. 79
ADHD ............................................................................................................................ 80
Bewustzijn: hoe bewust zijn mensen van hun handelingen? .............................................................. 80
Evidentie voor onbewuste perceptie en actiecontrole ...................................................... 81
Mythes over onbewuste processen ................................................................................. 82
De huidige kijk op bewuste en onbewuste processen ...................................................... 85
Slapen en dromen .......................................................................................................................... 86
4
INHOUD
1. Wat is psychologie? (Hoofdstuk 1)............................................................................................... 10
Een definitie van psychologie .......................................................................................................... 10
Ontwikkelingen die de psychologie mogelijk gemaakt hebben ........................................................... 10
Rede, intuïtie en geloof ................................................................................................... 10
Wetenschappelijke revolutie .......................................................................................... 10
Ontstaan van 2 culturen en de groeiende macht van wetenschappen............................... 10
Toepassing van wetenschappelijke methode op het menselijk functioneren ..................... 10
Evolutietheorie ............................................................................................................... 11
Het ontstaan van de psychologie ..................................................................................................... 12
Ontwikkelingen binnen de filosofie.................................................................................. 12
Psychologie als nieuwe wetenschap ............................................................................... 12
Onderzoeksmethoden in de psychologie ......................................................................................... 14
Beschrijvend onderzoek ................................................................................................. 14
Correlatie-onderzoek ..................................................................................................... 16
Experimenteel onderzoek ............................................................................................... 17
Is wetenschap altijd juist? .............................................................................................. 18
Het belang van biologische factoren voor de verklaring van menselijk gedrag (biologische focus) ........ 18
1. Een goede werking van het centrale zenuwstelsel ................................................... 18
2. Invloed van lichaam op de geest ............................................................................. 19
3. Erfelijkheid ............................................................................................................ 19
4. Invloeden van de menselijke evolutie ...................................................................... 19
De onmisbaarheid van cognities...................................................................................................... 20
Redenen waarom het behaviorisme niet is blijven bestaan............................................... 20
Het ontstaan van de cognitieve psychologie .................................................................... 20
De mens maakt deel uit van een groep ............................................................................................. 21
Iedereen is met elkaar verbonden ................................................................................... 21
Culturele verschillen ...................................................................................................... 21
Culturele of biologische verschillen? .............................................................................. 22
Het biopsychosociale model (sociale focus) .................................................................................... 22
Het biopsychosociale model in de geneeskunde ............................................................. 23
Interacties ..................................................................................................................... 23
De plaats van psychologie in de samenleving ................................................................................... 24
1
, De psychologisering van de maatschappij ....................................................................... 24
Het beeld van de psycholoog .......................................................................................... 24
Psychologen in het beroepenveld.................................................................................... 25
2. De biologische basis van gedrag. (Hoofdstuk 2) ........................................................................... 25
De bouwstenen van het zenuwstelsel .............................................................................................. 25
Neuronen....................................................................................................................... 26
Communicatie binnen een neuron .................................................................................. 27
Communicatie tussen neuronen ..................................................................................... 29
Neurotransmitters .......................................................................................................... 29
Gliacellen ...................................................................................................................... 32
Overzicht van het zenuwstelsel ....................................................................................................... 33
Centrale zenuwstelsel .................................................................................................... 33
Perifere zenuwstelsel ..................................................................................................... 33
De hersenen .................................................................................................................................. 33
Hersenstam ................................................................................................................... 33
De kleine hersenen (cerebellum) .................................................................................... 33
Thalamus en Hypothalamus ........................................................................................... 34
Limbisch systeem en Basale Ganglia .............................................................................. 34
Grote hersenen (cerebrum) ............................................................................................ 35
Hersenplasticiteit........................................................................................................... 38
Het brein in actie ............................................................................................................................ 39
Technieken om de werking van de hersenen te bestuderen .............................................. 39
Netwerken in de hersenen .............................................................................................. 40
Het endocriene systeem ................................................................................................................. 41
Hypofyse........................................................................................................................ 41
Bijnieren ........................................................................................................................ 41
Geslachtsklieren ............................................................................................................ 41
De pijnappelklier ............................................................................................................ 41
Erfelijkheid en prenatale invloeden .................................................................................................. 42
Erfelijkheid en gedragsgenetica ...................................................................................... 42
Het belang van de prenatale omgeving ............................................................................ 42
3. Gewaarwording. (Hoofdstuk 3) .................................................................................................... 43
Gewaarwording VS waarneming ...................................................................................................... 43
Waarneming vereist interpretatie van gewaarwording ...................................................... 43
Hoeveel zintuigen zijn er? ............................................................................................... 43
Het gezichtsvermogen .................................................................................................................... 43
2
, De fysica van het licht ..................................................................................................... 44
Het oog en de gezichtsbanen .......................................................................................... 44
Helderheid en lichtheidsperceptie .................................................................................. 48
Kleurperceptie ............................................................................................................... 48
Het gehoor ..................................................................................................................................... 48
De fysica van het geluid .................................................................................................. 48
Het oor........................................................................................................................... 48
Toonsterkte, toonhoogte en klankkleur gewaarworden .................................................... 48
Auditieve lokalisatie ....................................................................................................... 48
Gehoorverlies en de behandeling ervan ........................................................................... 48
De reukzin ...................................................................................................................................... 48
Geuren detecteren en identificeren ................................................................................. 48
Feromonen .................................................................................................................... 48
De smaakzin .................................................................................................................................. 48
De basissmaken en hun receptoren ................................................................................ 48
Umami en vet ................................................................................................................. 48
Het belang van geur ........................................................................................................ 48
De zintuigen van de huid ................................................................................................................. 48
Druk en temperatuur ...................................................................................................... 49
Pijn ................................................................................................................................ 49
Interoceptie ................................................................................................................................... 49
Kinesthesie en het evenwichtsgevoel ............................................................................................... 49
Interacties tussen zintuigen ............................................................................................................ 49
Crossmodale integratie .................................................................................................. 49
Compensaties bij het uitvallen van een zintuig ................................................................ 49
Synesthesie ................................................................................................................... 49
4. Waarneming. (Hoofdstuk 4) ........................................................................................................ 49
Van zintuigelijke gewaarwording naar waarneming ........................................................................... 49
Waarneming is een actief proces .................................................................................... 49
Illusies als venster op de onderliggende mechanismen.................................................... 51
bottom-up processen en top-down processen ................................................................................. 52
Bottom-up processen..................................................................................................... 52
1) Primaire schets ...................................................................................................... 52
2) Perceptuele organisatie ......................................................................................... 52
3) Patroon- en objectherkenning ................................................................................ 53
Top-down processen ...................................................................................................... 55
3
, De evidentie voor Top-down invloeden ............................................................................ 56
Een model voor top-down invloeden ............................................................................... 57
Waarneming van diepte en beweging ............................................................................................... 57
Waarneming van diepte .................................................................................................. 57
De waarneming van beweging ......................................................................................... 60
Waarneming en actie ...................................................................................................................... 60
1) Spiegelneuronen .................................................................................................... 61
2) Impliciete activering van responsen ........................................................................ 61
3) De grijpbeweging ................................................................................................... 62
Hoe belangrijk is het leren bij de waarneming? ................................................................................. 62
Als een blinde voor het eerst kan zien .............................................................................. 62
De gevolgen van visuele vervorming ................................................................................ 63
Perceptuele capaciteiten bij pasgeborenen..................................................................... 63
Perceptueel leren bij volwassenen .................................................................................. 65
Eventjes samengevat ...................................................................................................................... 65
5. Aandacht, cogniteve controle en bewustzijn. (Hoofdstuk 5) .......................................................... 66
Aandacht: het selecteren van informatie .......................................................................................... 66
Evidentie voor selectieve aandacht ................................................................................. 66
De eerste verklaringen over selectieve aandacht ............................................................. 67
Integratie van kenmerken VS slim zoeken ........................................................................ 68
Discussiepunten ............................................................................................................ 69
Aandacht en inhibitie ...................................................................................................... 71
Beperkingen ten gevolge van selectieve aandacht ........................................................... 72
Aandachtsproblemen na een hersenaandoening ............................................................. 73
Volgehouden aandacht en dagdromen ............................................................................ 74
Cognitieve controle: taken goed uitvoeren ....................................................................................... 74
De kosten om van de ene taak naar de andere over te schakelen...................................... 75
Gecontroleerde VS automatische processen .................................................................. 76
Inhibitie van ongepaste reacties...................................................................................... 77
Hoe worden cognitieve controleprocessen geactiveerd? ................................................. 79
ADHD ............................................................................................................................ 80
Bewustzijn: hoe bewust zijn mensen van hun handelingen? .............................................................. 80
Evidentie voor onbewuste perceptie en actiecontrole ...................................................... 81
Mythes over onbewuste processen ................................................................................. 82
De huidige kijk op bewuste en onbewuste processen ...................................................... 85
Slapen en dromen .......................................................................................................................... 86
4
