ONCOLOGIE
EPIDEMIOLOGIE, KLINISCHE PRESENTATIE EN
SYMPTOMATOLOGIE
EPIDEMIOLOGIE VAN KANKER
Belangrijke termen:
o Incidentie: beschrijft aantal nieuwe diagnose v/e bep ziekte
o Prevalentie: aantal pt met de aandoening op een bep moment
o Mortaliteit: aantal pt die overlijden aan de ziekte
De diagnose en behandeling van kanker is een internationale uitdaging. De
kankerincidentie varieert afhankelijk van de regio, het land of het continent.
Internationaal zijn borstkanker, darmkanker en longkanker de meest frequente nieuwe
kankerdiagnosen bij vrouwen. Bij mannen domineren longkanker, prostaatkanker en
darmtumoren.
In België: krijgen 75.000 mensen/jaar een nieuwe diagnose van kanker. 1/3 mannen
en 1/4 vrouwen krijgt een kwaadaardige aandoening. Kanker komt over het algemeen
meer frequent voor bij mannen dan bij vrouwen.
Bij jonge mensen is de incidentie redelijk stabiel en niet zo zeer afh v geslacht, maar bij
65+ zie je wel dat het meer voorkomt bij mannen
Meer dan 27.000 mensen sterven in België per jaar aan kanker. Dit komt overeen met
1/4 van alle overlijdens in ons land. De kankermortaliteit in België kent geen grote
verschillen tussen de gewesten.
In België sterven de meeste mannelijke kankerpatiënten aan prostaatkanker,
darmkanker en pancreascarcinomen. In België sterven de meeste vrouwelijke
kankerpatiënten omwille van longtumoren, borstkanker, darm- of pancreaskanker.
De hoogste kankermortaliteit zien wij in België vanaf de leeftijd van 65 jaar. Bij de
populatie met een leeftijd boven 85 jaar spelen hart- en vaatziekten nog altijd een
grotere rol dan kanker.
Internationaal: er sterven bijna 10 miljoen mensen elk jaar aan kanker. De hoogste
mortaliteitscijfers bij mannen ziet men bij longkanker. De hoogste kankermortaliteit bij
vrouwen ziet men bij borstkanker.
Verhouding kankerincidentie en -mortaliteit internationaal
Wij kennen kankerziekten met een hoge incidentie, bv borstkanker, maar een relatief
lage mortaliteit. Wij kennen ook tumoren met een zeer lage incidentie, bv
pancreascarcinoom, met een duidelijk hogere mortaliteit.
Bv: prostaatkanker bij man komt ongelooflijk veel voor, 70 op 100 mannen hebben een
prostaatcarcinoom, maar de mortaliteit is verassend laag, 5 jaar na diagnose leven
95% van de pt nog.
Pancreaskanker: komt veel minder voor, maar is bijna onbehandelbaar.
Diagnostische testen
Longitudinale evolutie v kanker incidentie bij mannen en vrouwen: bij bep ziekten
ontstaat plots een piek: vaak heeft dat te maken met de verbetering v diagnostische
,mogelijkheden (bv bepaling PSA en mammografie).
Ook bep ziekten waar de incidentie duidelijk afneemt: zie later.
Ook nadelen van testen: elke test kan vals positief of vals negatief zijn en kan leiden
tot onnodige testen of missen van ziekten.
Aantal diagnostische testen is bijzonder klein, terugbetaling vr PSA-tumoren is
teruggedraaid omdat er te veel vals pos en irrelevante resultaten bekomen w
Mammografie: bep leeftijdscategorieën waar vroege opsporing nuttig kan zijn en
andere groepen weinig effect heeft
Bedoeling mammografie: zo veel mogelijk in een vroeg stadium ontdekken
Evolutie van kankermortaliteit
Spontane globale daling v/d mortaliteit in loop v/d tijd: bv bronchuscarcinomen, piek v
longkankermortaliteit bij vrouwelijk pt zit meer rond de jaren 2005-2010, bij de mannen
ligt de piek vroeger, heeft te maken met roken als grootste RF van carcinoom.
Verklaring: Vrouwen zijn later gestart met roken en stoppen ook later met roken
De significante daling van de incidentie en mortaliteit van maagkanker is waarschijnlijk
te verklaren door de veranderede manier van conserveren v/d voeding
(koelkasthypothese)
Kanker en leeftijd
- Belangrijk onderwerp dr vergrijzing maatschappij
- Kanker bij kinderen tot de leeftijd van 14 jaar is een grote uitzondering
o Slechts 0,6% van alle tumoren
- Bij kinderen < 14 jaar komen: leukemie, hersen- en bepaalde niertumoren het
meest freq voor
- Bij jonge pt (adolescenten/young adults, “AYA’s”): hematologische maligniteiten,
hersentumoren, melanomen, testis- en baarmoederhalskankers
- Tumoren met de hoogste incidentie komen voornamelijk voor in de oudere
leeftijdscategorieën
- De kankerincidentie neemt exponentieel toe met de leeftijd
Niet alles waar veel media heisa rond bestaat komt ook freq voor (zoals leukemie)
Niet alle kankersoorten komen in elke leeftijdsgroep even frequent voor. Longkanker of
borstkanker bij kinderen bestaat niet, en sarcomen komen bij kinderen meer frequent
voor dan bij volwassen patiënten.
Kankermortaliteit
- Ook de kankermortaliteit is in België leeftijdsgebonden met het hoogste aantal
overlijdens in de leeftijdsgroep van 80-85 jaar.
- Bij mannelijke AYA’s zien wij vooral teelbalkanker, melanomen, de ziekte van
Hodgkin en hersentumoren.
- Bij vrouwelijke AYA’s domineert de diagnose borstkanker, melanoom,
cervixcarcinoom, schildkliertumoren en de ziekte van Hodgkin.
Onze maatschappij veroudert continu en door de toenemende leeftijdsgebonden
incidentie en mortaliteit van kanker is kanker een toenemend probleem voor de
maatschappij. Ook in België neemt de levensverwachting continu toe en dit vertaalt
zich in meer kankerdiagnosen.
Kans op genezing van kanker: multifactorieel
Een groot deel van de patiënten met kanker kan vandaag efficiënt behandeld en zelfs
genezen worden. Een hogere kans op genezing hebben mensen met een gezonde
levensstijl en een goede respons op de kankerbehandeling. Patiënten met resistente
tumoren, kankerrecidieven en comorbiditeiten hebben een lagere kans op genezing.
,De kans op genezing neemt bij sommige kankerziekten in de voorbije 20 jaren duidelijk
toe, bv prostaatkanker, melanoom en borst- en darmkanker. Wij zien eigenlijk bij de
meeste frequente kankerziekten een positieve trend in de kans op overleving over een
relatief korte periode van 20 jaren.
, KLINISCHE PRESENTATIE EN SYMPTOMATOLIGIE VAN KANKER
Dynamiek van kankerontwikkeling: Lange preklinische en korte klinische
fase
- Preklinische, asymptomatische fase van kankerontwikkeling is meestal lang
(jaren, decennia)
- Klinische fase, met symptomen en radiologische afwijkingen, is vaak kort
- Patiënten met grote tumoren kunnen volledig asymptomatisch zijn
- Typische symptomen ontstaan door:
o Massaeffect,
o Lokale invasie,
o Metastasen
- Het is heel belangrijk om kanker in ene zo’n vroeg mogelijk stadium te
diagnosticeren, dan is er een betere behandeling mogelijk en is er ook een
betere levenskwaliteit
Wij hebben in de geneeskunde nog geen betrouwbare tools om kanker in de
preklinische fase efficiënt op te sporen en dat verklaart waarom wij nog altijd te veel
kankers in een meer gevorderd stadium diagnosticeren.
Klinische presentatie van kanker
- Niet alle kwaadaardige aandoeningen groeien als “gezwellen”
- Carcinomen en sarcomen groeien bijna altijd als soliede massa (“vaste/soliede
tumoren”)
- Typische “vloeibare” tumoren zijn leukemiëen en sommige lymfomen, met
detectie van tumor in bloed of beenmerg
- Zelden kunnen ook leukemiëen als een solide weefselmassa groeien
(“chloroma”)
- Sommige lymfomen kunnen zich primair voordoen als kliergezwellen en later
leukemisch uitzaaien
“Typische” symptomen bij kankerpatiënten
- Alle symptomen bij kankerpatiënten ⁓ andere ziekten
- Bijna geen pathognomonische symptomen die uitsluitend bij kanker optreden
- Symptomen zijn vaak
o Aspecifiek
o Worden vaak niet herkend, zowel door patiënt als arts
o intermittent of continu aanwezig
o Recent ontstaan of al lang aanwezig
- Kanker behoort tot de differentieel diagnose tot het tegendeel bewezen is!
Pathognomonische symptomen: symptomen die alleen voorkomen bij 1 specifieke
ziekte, dit heeft kanker niet
Intermittent: bv ‘s avonds koorts hebben die nadien verdwijnt en de dag erna weer
koorts hebben, dat kan voorkomen bij kanker
Vaak voorkomende, niet specifieke symptomen bij kankerpatiënten
- Slikklachten
- Verdikking of knobbeltje
- Huidplekje of -knobbeltje
- Stoelgang
- Andere urine
- Vermoeidheid
- Heesheid of hoesten
- Andere nieuwe (moeder)vlekken
- Afvallen
EPIDEMIOLOGIE, KLINISCHE PRESENTATIE EN
SYMPTOMATOLOGIE
EPIDEMIOLOGIE VAN KANKER
Belangrijke termen:
o Incidentie: beschrijft aantal nieuwe diagnose v/e bep ziekte
o Prevalentie: aantal pt met de aandoening op een bep moment
o Mortaliteit: aantal pt die overlijden aan de ziekte
De diagnose en behandeling van kanker is een internationale uitdaging. De
kankerincidentie varieert afhankelijk van de regio, het land of het continent.
Internationaal zijn borstkanker, darmkanker en longkanker de meest frequente nieuwe
kankerdiagnosen bij vrouwen. Bij mannen domineren longkanker, prostaatkanker en
darmtumoren.
In België: krijgen 75.000 mensen/jaar een nieuwe diagnose van kanker. 1/3 mannen
en 1/4 vrouwen krijgt een kwaadaardige aandoening. Kanker komt over het algemeen
meer frequent voor bij mannen dan bij vrouwen.
Bij jonge mensen is de incidentie redelijk stabiel en niet zo zeer afh v geslacht, maar bij
65+ zie je wel dat het meer voorkomt bij mannen
Meer dan 27.000 mensen sterven in België per jaar aan kanker. Dit komt overeen met
1/4 van alle overlijdens in ons land. De kankermortaliteit in België kent geen grote
verschillen tussen de gewesten.
In België sterven de meeste mannelijke kankerpatiënten aan prostaatkanker,
darmkanker en pancreascarcinomen. In België sterven de meeste vrouwelijke
kankerpatiënten omwille van longtumoren, borstkanker, darm- of pancreaskanker.
De hoogste kankermortaliteit zien wij in België vanaf de leeftijd van 65 jaar. Bij de
populatie met een leeftijd boven 85 jaar spelen hart- en vaatziekten nog altijd een
grotere rol dan kanker.
Internationaal: er sterven bijna 10 miljoen mensen elk jaar aan kanker. De hoogste
mortaliteitscijfers bij mannen ziet men bij longkanker. De hoogste kankermortaliteit bij
vrouwen ziet men bij borstkanker.
Verhouding kankerincidentie en -mortaliteit internationaal
Wij kennen kankerziekten met een hoge incidentie, bv borstkanker, maar een relatief
lage mortaliteit. Wij kennen ook tumoren met een zeer lage incidentie, bv
pancreascarcinoom, met een duidelijk hogere mortaliteit.
Bv: prostaatkanker bij man komt ongelooflijk veel voor, 70 op 100 mannen hebben een
prostaatcarcinoom, maar de mortaliteit is verassend laag, 5 jaar na diagnose leven
95% van de pt nog.
Pancreaskanker: komt veel minder voor, maar is bijna onbehandelbaar.
Diagnostische testen
Longitudinale evolutie v kanker incidentie bij mannen en vrouwen: bij bep ziekten
ontstaat plots een piek: vaak heeft dat te maken met de verbetering v diagnostische
,mogelijkheden (bv bepaling PSA en mammografie).
Ook bep ziekten waar de incidentie duidelijk afneemt: zie later.
Ook nadelen van testen: elke test kan vals positief of vals negatief zijn en kan leiden
tot onnodige testen of missen van ziekten.
Aantal diagnostische testen is bijzonder klein, terugbetaling vr PSA-tumoren is
teruggedraaid omdat er te veel vals pos en irrelevante resultaten bekomen w
Mammografie: bep leeftijdscategorieën waar vroege opsporing nuttig kan zijn en
andere groepen weinig effect heeft
Bedoeling mammografie: zo veel mogelijk in een vroeg stadium ontdekken
Evolutie van kankermortaliteit
Spontane globale daling v/d mortaliteit in loop v/d tijd: bv bronchuscarcinomen, piek v
longkankermortaliteit bij vrouwelijk pt zit meer rond de jaren 2005-2010, bij de mannen
ligt de piek vroeger, heeft te maken met roken als grootste RF van carcinoom.
Verklaring: Vrouwen zijn later gestart met roken en stoppen ook later met roken
De significante daling van de incidentie en mortaliteit van maagkanker is waarschijnlijk
te verklaren door de veranderede manier van conserveren v/d voeding
(koelkasthypothese)
Kanker en leeftijd
- Belangrijk onderwerp dr vergrijzing maatschappij
- Kanker bij kinderen tot de leeftijd van 14 jaar is een grote uitzondering
o Slechts 0,6% van alle tumoren
- Bij kinderen < 14 jaar komen: leukemie, hersen- en bepaalde niertumoren het
meest freq voor
- Bij jonge pt (adolescenten/young adults, “AYA’s”): hematologische maligniteiten,
hersentumoren, melanomen, testis- en baarmoederhalskankers
- Tumoren met de hoogste incidentie komen voornamelijk voor in de oudere
leeftijdscategorieën
- De kankerincidentie neemt exponentieel toe met de leeftijd
Niet alles waar veel media heisa rond bestaat komt ook freq voor (zoals leukemie)
Niet alle kankersoorten komen in elke leeftijdsgroep even frequent voor. Longkanker of
borstkanker bij kinderen bestaat niet, en sarcomen komen bij kinderen meer frequent
voor dan bij volwassen patiënten.
Kankermortaliteit
- Ook de kankermortaliteit is in België leeftijdsgebonden met het hoogste aantal
overlijdens in de leeftijdsgroep van 80-85 jaar.
- Bij mannelijke AYA’s zien wij vooral teelbalkanker, melanomen, de ziekte van
Hodgkin en hersentumoren.
- Bij vrouwelijke AYA’s domineert de diagnose borstkanker, melanoom,
cervixcarcinoom, schildkliertumoren en de ziekte van Hodgkin.
Onze maatschappij veroudert continu en door de toenemende leeftijdsgebonden
incidentie en mortaliteit van kanker is kanker een toenemend probleem voor de
maatschappij. Ook in België neemt de levensverwachting continu toe en dit vertaalt
zich in meer kankerdiagnosen.
Kans op genezing van kanker: multifactorieel
Een groot deel van de patiënten met kanker kan vandaag efficiënt behandeld en zelfs
genezen worden. Een hogere kans op genezing hebben mensen met een gezonde
levensstijl en een goede respons op de kankerbehandeling. Patiënten met resistente
tumoren, kankerrecidieven en comorbiditeiten hebben een lagere kans op genezing.
,De kans op genezing neemt bij sommige kankerziekten in de voorbije 20 jaren duidelijk
toe, bv prostaatkanker, melanoom en borst- en darmkanker. Wij zien eigenlijk bij de
meeste frequente kankerziekten een positieve trend in de kans op overleving over een
relatief korte periode van 20 jaren.
, KLINISCHE PRESENTATIE EN SYMPTOMATOLIGIE VAN KANKER
Dynamiek van kankerontwikkeling: Lange preklinische en korte klinische
fase
- Preklinische, asymptomatische fase van kankerontwikkeling is meestal lang
(jaren, decennia)
- Klinische fase, met symptomen en radiologische afwijkingen, is vaak kort
- Patiënten met grote tumoren kunnen volledig asymptomatisch zijn
- Typische symptomen ontstaan door:
o Massaeffect,
o Lokale invasie,
o Metastasen
- Het is heel belangrijk om kanker in ene zo’n vroeg mogelijk stadium te
diagnosticeren, dan is er een betere behandeling mogelijk en is er ook een
betere levenskwaliteit
Wij hebben in de geneeskunde nog geen betrouwbare tools om kanker in de
preklinische fase efficiënt op te sporen en dat verklaart waarom wij nog altijd te veel
kankers in een meer gevorderd stadium diagnosticeren.
Klinische presentatie van kanker
- Niet alle kwaadaardige aandoeningen groeien als “gezwellen”
- Carcinomen en sarcomen groeien bijna altijd als soliede massa (“vaste/soliede
tumoren”)
- Typische “vloeibare” tumoren zijn leukemiëen en sommige lymfomen, met
detectie van tumor in bloed of beenmerg
- Zelden kunnen ook leukemiëen als een solide weefselmassa groeien
(“chloroma”)
- Sommige lymfomen kunnen zich primair voordoen als kliergezwellen en later
leukemisch uitzaaien
“Typische” symptomen bij kankerpatiënten
- Alle symptomen bij kankerpatiënten ⁓ andere ziekten
- Bijna geen pathognomonische symptomen die uitsluitend bij kanker optreden
- Symptomen zijn vaak
o Aspecifiek
o Worden vaak niet herkend, zowel door patiënt als arts
o intermittent of continu aanwezig
o Recent ontstaan of al lang aanwezig
- Kanker behoort tot de differentieel diagnose tot het tegendeel bewezen is!
Pathognomonische symptomen: symptomen die alleen voorkomen bij 1 specifieke
ziekte, dit heeft kanker niet
Intermittent: bv ‘s avonds koorts hebben die nadien verdwijnt en de dag erna weer
koorts hebben, dat kan voorkomen bij kanker
Vaak voorkomende, niet specifieke symptomen bij kankerpatiënten
- Slikklachten
- Verdikking of knobbeltje
- Huidplekje of -knobbeltje
- Stoelgang
- Andere urine
- Vermoeidheid
- Heesheid of hoesten
- Andere nieuwe (moeder)vlekken
- Afvallen
