SOCIALE EN POLITIEKE LEERSTELSELS
INHOUDSOPGAVE
inleiding ....................................................................................................................................... 3
H1: de ontrafeling van de middeleeuwse orde (1450 – 1650) ............................................................ 5
1 wetenschap & emancipatie van de politiek ..................................................................................... 5
2 einde van de katholieke hegemonie: reformatie en contrareformatie ................................................ 6
3 kolonial ontmoetingen: dispuut van valladolid................................................................................. 7
4 de glorieuze revolutie ..................................................................................................................... 8
H2: de europese verlichting en het tijdperk van revoluties (1650 – 1800) ......................................... 11
1 de politieke oorsprong van de burgerlijke samenleving ...................................................................11
1 verlichting ................................................................................................................................12
2 vernieuwing in het economisch denken .....................................................................................15
3 het tijdperk van revoluties .........................................................................................................16
De Amerikaanse Emancipatie: ..................................................................................................... 16
De Franse revolutie: .................................................................................................................... 17
De haïtiaanse revolutie ................................................................................................................ 19
H3: het ontstaan van de moderne politiek: industriële revolutie en de expansie van het kapitalisme
(1800 – 1914) ................................................................................................................................ 20
1 conservatisme .............................................................................................................................20
2 economisch en politiek liberalisme ...............................................................................................21
Discussies over armoede en economische ordening ..................................................................... 21
3 het vroegsocialisme......................................................................................................................23
4 duits idealisme: Kant & Hegel ........................................................................................................25
5 Liberalisme en vroeg imperialisme ................................................................................................26
6 Marx en het ontstaan van het socialisme........................................................................................29
De revolutie................................................................................................................................. 30
7 het anarchisme ............................................................................................................................31
individualistisch anarchisme ....................................................................................................... 31
sociaal anarchisme ..................................................................................................................... 31
8 de eerste golf van het feminisme ...................................................................................................33
9 het conservatieve offensief ...........................................................................................................33
De Kerk & Christendemocratie ..................................................................................................... 33
‘Wetenschap’, conservatisme & racisme ...................................................................................... 34
10 van imperialisme naar kolonialisme .............................................................................................38
11 de sociaaldemocratie .................................................................................................................41
1
,H4: van crisis naar de wereldoorlogen (1900 – 1945) ...................................................................... 43
1 de rusissche revolutie ...................................................................................................................43
2 het interbellum .............................................................................................................................46
Het wilsoniaanse moment – het ontwaken van de gekoloniseerde wereld ...................................... 46
Négritude .................................................................................................................................... 47
Mao & de chinese revolutie .......................................................................................................... 48
Liberale herpositionering ............................................................................................................. 48
Linkse verdeeldheid..................................................................................................................... 49
de conservatieve revolutie ........................................................................................................... 50
3 facisme en nazisme ......................................................................................................................51
H5: na de tweede wereldoorlog: heropbouw, vertwijfeling en revolutionaire ideeën ....................... 54
1 vertwijfeling ..................................................................................................................................54
2 liberale herbronning, mensenrechten en democratische heropleving ..............................................55
3 franse radicaliteit: de betekenisjagers ...........................................................................................56
4 de golden sixties ...........................................................................................................................57
nieuwlinks................................................................................................................................... 57
Feminisme & burgerrechten ......................................................................................................... 58
dekolonisatie .............................................................................................................................. 59
5 de bevrijding van het individu, de markt en mensenrechten.............................................................62
H6: het einde van de koude oorlog en de ideologische verwarring .................................................. 65
1 einde van de koude oorlog ............................................................................................................65
2 multiculturalisme .........................................................................................................................66
3 nieuw feminisme ..........................................................................................................................67
4 postfeminisme & postkoloniaal feminisme ....................................................................................68
5 de islam in opstand ......................................................................................................................69
6 populisme, nieuw autoritarisme en post-truth ................................................................................70
7 neocons, alt-right en nieuw extreemrechts ....................................................................................71
8 vooruitgangsoptimisme, realisme & ongelijkheid ............................................................................72
9 ecologie, klimaat en natuur ...........................................................................................................74
10 big data, Big brother ....................................................................................................................75
2
,INLEIDING
→ Een inleiding tot de geschiedenis van de politieke theorieën en ideologieën, meer bepaald een
geschiedenis van het denken over emancipatie in de moderne tijden.
• Politieke strijd
• Emancipatie, vrijheid en gelijkheid ongelijk verdeeld over de wereld (binnen en tussen
natiestaten)
Ideologie = een geheel van ideeën en opvattingen dat aan de sociaal-politieke verhoudingen vorm wenst
te geven. Het omvat dus opvattingen (positieve en negatieve) die zowel descriptief (hoe is de
maatschappij) als normatief (hoe moet de maatschappij zijn) zijn: het is een poging om vat te krijgen op de
sociopolitieke omgeving zoals die is en zoals deze hoort te zijn.
• Bevat meerdere opvattingen die in een bepaald verband staan
o Verband is logisch consistent of functioneel samenhangend
o Verwerft een innerlijke logica
• Doet uitspraak over: grenzen en eigendom → de keuzes gemaakt in een maatschappij
• Ideologische strijd → competitie tussen ideologieën → constant kritiek geven op andere,
concurrerende ideologieën
• Verschillende interpretaties van dezelfde concepten (vb. vrijheid)
• Proberen vaak ook in te grijpen in de werkelijkheid → maatschappelijke actie: gepriviligeerde
groep mobiliseren om belangen te verdedigen
o Dynamiek van ideologische verandering: wisselwerking tussen ideeën en politiek
engagement
o Ideologie ¹ doctrine (als dynamiek verdwijnt)
§ = een gecodificeerd geheel van opvattingen
dat de sociaal-politieke verhoudingen wil
vormgeven en wordt afgekondigd door een
officieel orgaan of instelling
• Overlap van wetenschap en ideologie
o Verklaren allebei de sociale wereld, vertrekken
vanuit specifieke aannames, bekijken de
verandering van de sociale wereld en reiken een
systeem van gerelateerde concepten en ideeën aan
è Ideologieën zijn ‘those systems of political thinking, loose or rigid, deliberate or unintended,
through which individuals and groups construct an understanding of the political world they, or
those who preoccupy their thoughts, inhabit, and then act on that understanding’ (Freeden,
2006:3)
• Marxistisch denken over ideologieën
o Marxisme: de maatschappij heeft een verschijningsvorm dat niet overeenkomt met haar
ware aard
o Ideologie verbergt de tegenstrijdigheden van de maatschappelijke werkelijkheid
o Sociale wetenschappers zijn verantwoordelijk voor het verder onthullen van de
werkelijkheid
3
, Cursus: een kritische inleiding tot de centrale ideeën van de politieke moderniteit: vrijheid, gelijkheid en
solidariteit
• Chronologie van evoluties van verschillende grote ideologieën → ideeën van groepen of individuen
zijn een belichaming van een bepaalde manier van denken die tijdsgebonden is
o Tussen ideologieën afwijkende, tegenstrijdige en constant veranderende visies op
vrijheid, gelijkheid en solidariteit
• Praktische afwegingen:
o Beperkingen aan aantal details en aantal feiten om duidelijkheid voor lezer te gatanderen
o Keuze van denkers en ideologieën → afhankelijk van politieke debatten in onze
samenleving en onze tijd
o Waar te beginnen met onze geschiedenis?
o Het overwegend westerse, eurocentrische en partiarchale karakter van klassieke
ideeëngeschiedenis
§ Rekening houden met imperiale en koloniale context van ideeën → beperkingen
in het denken duiden en mogelijkheid creëren ze te overstijgen
4
INHOUDSOPGAVE
inleiding ....................................................................................................................................... 3
H1: de ontrafeling van de middeleeuwse orde (1450 – 1650) ............................................................ 5
1 wetenschap & emancipatie van de politiek ..................................................................................... 5
2 einde van de katholieke hegemonie: reformatie en contrareformatie ................................................ 6
3 kolonial ontmoetingen: dispuut van valladolid................................................................................. 7
4 de glorieuze revolutie ..................................................................................................................... 8
H2: de europese verlichting en het tijdperk van revoluties (1650 – 1800) ......................................... 11
1 de politieke oorsprong van de burgerlijke samenleving ...................................................................11
1 verlichting ................................................................................................................................12
2 vernieuwing in het economisch denken .....................................................................................15
3 het tijdperk van revoluties .........................................................................................................16
De Amerikaanse Emancipatie: ..................................................................................................... 16
De Franse revolutie: .................................................................................................................... 17
De haïtiaanse revolutie ................................................................................................................ 19
H3: het ontstaan van de moderne politiek: industriële revolutie en de expansie van het kapitalisme
(1800 – 1914) ................................................................................................................................ 20
1 conservatisme .............................................................................................................................20
2 economisch en politiek liberalisme ...............................................................................................21
Discussies over armoede en economische ordening ..................................................................... 21
3 het vroegsocialisme......................................................................................................................23
4 duits idealisme: Kant & Hegel ........................................................................................................25
5 Liberalisme en vroeg imperialisme ................................................................................................26
6 Marx en het ontstaan van het socialisme........................................................................................29
De revolutie................................................................................................................................. 30
7 het anarchisme ............................................................................................................................31
individualistisch anarchisme ....................................................................................................... 31
sociaal anarchisme ..................................................................................................................... 31
8 de eerste golf van het feminisme ...................................................................................................33
9 het conservatieve offensief ...........................................................................................................33
De Kerk & Christendemocratie ..................................................................................................... 33
‘Wetenschap’, conservatisme & racisme ...................................................................................... 34
10 van imperialisme naar kolonialisme .............................................................................................38
11 de sociaaldemocratie .................................................................................................................41
1
,H4: van crisis naar de wereldoorlogen (1900 – 1945) ...................................................................... 43
1 de rusissche revolutie ...................................................................................................................43
2 het interbellum .............................................................................................................................46
Het wilsoniaanse moment – het ontwaken van de gekoloniseerde wereld ...................................... 46
Négritude .................................................................................................................................... 47
Mao & de chinese revolutie .......................................................................................................... 48
Liberale herpositionering ............................................................................................................. 48
Linkse verdeeldheid..................................................................................................................... 49
de conservatieve revolutie ........................................................................................................... 50
3 facisme en nazisme ......................................................................................................................51
H5: na de tweede wereldoorlog: heropbouw, vertwijfeling en revolutionaire ideeën ....................... 54
1 vertwijfeling ..................................................................................................................................54
2 liberale herbronning, mensenrechten en democratische heropleving ..............................................55
3 franse radicaliteit: de betekenisjagers ...........................................................................................56
4 de golden sixties ...........................................................................................................................57
nieuwlinks................................................................................................................................... 57
Feminisme & burgerrechten ......................................................................................................... 58
dekolonisatie .............................................................................................................................. 59
5 de bevrijding van het individu, de markt en mensenrechten.............................................................62
H6: het einde van de koude oorlog en de ideologische verwarring .................................................. 65
1 einde van de koude oorlog ............................................................................................................65
2 multiculturalisme .........................................................................................................................66
3 nieuw feminisme ..........................................................................................................................67
4 postfeminisme & postkoloniaal feminisme ....................................................................................68
5 de islam in opstand ......................................................................................................................69
6 populisme, nieuw autoritarisme en post-truth ................................................................................70
7 neocons, alt-right en nieuw extreemrechts ....................................................................................71
8 vooruitgangsoptimisme, realisme & ongelijkheid ............................................................................72
9 ecologie, klimaat en natuur ...........................................................................................................74
10 big data, Big brother ....................................................................................................................75
2
,INLEIDING
→ Een inleiding tot de geschiedenis van de politieke theorieën en ideologieën, meer bepaald een
geschiedenis van het denken over emancipatie in de moderne tijden.
• Politieke strijd
• Emancipatie, vrijheid en gelijkheid ongelijk verdeeld over de wereld (binnen en tussen
natiestaten)
Ideologie = een geheel van ideeën en opvattingen dat aan de sociaal-politieke verhoudingen vorm wenst
te geven. Het omvat dus opvattingen (positieve en negatieve) die zowel descriptief (hoe is de
maatschappij) als normatief (hoe moet de maatschappij zijn) zijn: het is een poging om vat te krijgen op de
sociopolitieke omgeving zoals die is en zoals deze hoort te zijn.
• Bevat meerdere opvattingen die in een bepaald verband staan
o Verband is logisch consistent of functioneel samenhangend
o Verwerft een innerlijke logica
• Doet uitspraak over: grenzen en eigendom → de keuzes gemaakt in een maatschappij
• Ideologische strijd → competitie tussen ideologieën → constant kritiek geven op andere,
concurrerende ideologieën
• Verschillende interpretaties van dezelfde concepten (vb. vrijheid)
• Proberen vaak ook in te grijpen in de werkelijkheid → maatschappelijke actie: gepriviligeerde
groep mobiliseren om belangen te verdedigen
o Dynamiek van ideologische verandering: wisselwerking tussen ideeën en politiek
engagement
o Ideologie ¹ doctrine (als dynamiek verdwijnt)
§ = een gecodificeerd geheel van opvattingen
dat de sociaal-politieke verhoudingen wil
vormgeven en wordt afgekondigd door een
officieel orgaan of instelling
• Overlap van wetenschap en ideologie
o Verklaren allebei de sociale wereld, vertrekken
vanuit specifieke aannames, bekijken de
verandering van de sociale wereld en reiken een
systeem van gerelateerde concepten en ideeën aan
è Ideologieën zijn ‘those systems of political thinking, loose or rigid, deliberate or unintended,
through which individuals and groups construct an understanding of the political world they, or
those who preoccupy their thoughts, inhabit, and then act on that understanding’ (Freeden,
2006:3)
• Marxistisch denken over ideologieën
o Marxisme: de maatschappij heeft een verschijningsvorm dat niet overeenkomt met haar
ware aard
o Ideologie verbergt de tegenstrijdigheden van de maatschappelijke werkelijkheid
o Sociale wetenschappers zijn verantwoordelijk voor het verder onthullen van de
werkelijkheid
3
, Cursus: een kritische inleiding tot de centrale ideeën van de politieke moderniteit: vrijheid, gelijkheid en
solidariteit
• Chronologie van evoluties van verschillende grote ideologieën → ideeën van groepen of individuen
zijn een belichaming van een bepaalde manier van denken die tijdsgebonden is
o Tussen ideologieën afwijkende, tegenstrijdige en constant veranderende visies op
vrijheid, gelijkheid en solidariteit
• Praktische afwegingen:
o Beperkingen aan aantal details en aantal feiten om duidelijkheid voor lezer te gatanderen
o Keuze van denkers en ideologieën → afhankelijk van politieke debatten in onze
samenleving en onze tijd
o Waar te beginnen met onze geschiedenis?
o Het overwegend westerse, eurocentrische en partiarchale karakter van klassieke
ideeëngeschiedenis
§ Rekening houden met imperiale en koloniale context van ideeën → beperkingen
in het denken duiden en mogelijkheid creëren ze te overstijgen
4
