Studiewijzer bij Hoofdstuk V. Van sensibiliteit tot rede. Filosofie in de 18de eeuw
De colleges bij Hoofdstuk 5 zijn gebaseerd op 2 teksten:
- De syllabustekst bij Hoofdstuk 5: 5.1 tot en met 5.4
- Het tijdschrift - artikel over David Hume: ‘Voorbij de kalme zonneschijn van de geest.
Hume over moraal en religie’ (zie BB)
I. Studeervragen
1. Wat verstonden respectievelijk Immanuel Kant en Moses Mendelssohn onder de
‘Verlichting’?
● Kant: Zag de ‘Verlichting’ als de opdracht die elke mens zichzelf
verschuldigd is om zich te bevrijden van een ‘zelfgekozen
onmondigheid’.
- Onmondigheid= Het onvermogen om je eigen verstand te
gebruiken zonder hulp van anderen
- ‘Sapere Aude!’: Zijn motto was ‘Durf te denken!’ ⇒ was volgens
hem een dwingende plicht voor de mens.
● Mendelssohn: Zag Verlichting als specifiek onderdeel van de totale
vorming van de mens (=BILDUNG). Voor hem was verlichting dus
vooral de theoretische kant van die vorming. Hij maakte scherp
onderscheid tussen twee elementen:
1. Aufklärung (verlichting): Het theoretische deel; gaat over
rationele kennis en kritisch gebruik van rede
2. Kultur (Cultuur): Het praktische deel; gaat over de toepassing in
de SL
Beiden zien ze de Verlichting als een project in wording, alsof nog maar de
grondslag is gelegd van een ‘nieuwe tijd’ die vorm moet krijgen in de toekomst.
2. Volgens Hume is de rede afhankelijk van de sensibiliteit. Leg uit. Waarom is deze
idee in de 18de eeuw vernieuwend?
● Hume stelde dat de rede (reason) op zichzelf geen doelen bepaalt (het
kan geen drijfveer zijn) en ons niet kan motiveren om te handelen. Alleen
onze passies, gevoelens en verlangens zetten ons in beweging. Hij
verving het klassieke idee van de rede door de stelling: "Reason is, and
ought only to be the slave of the passions.”
- Sensibiliteit (passies/gevoelens): Dit zijn dus eigenlijk onze
verlangens, emoties en behoeftes. Deze dingen bepalen een
specifiek doel.
- bv; “Ik heb honger”(= gevoel) ⇒ ik ga iets eten (=doel)
- De rede: Dit is slechts een instrument dat je enkel vertelt hoe dat
je dat doel moet bereiken.
- bv; “Als je wilt eten, moet je naar de winkel gaan”
3. In het Britse empirisme wordt het ‘ik’ niet langer begrepen als het ‘cogito’ van
Descartes, maar als het ‘sensibele zelf’. Leg uit.
, ● Het Cogito van Descartes (Rationalisme) stelde dat het ‘ik’ een
substantie was (= een vaste onveranderlijke kern). Met zijn uitspraak
“Cogito ergo sum” (Ik denk, dus ik ben) zei hij dus dat het ‘ik’ een
denkend ding was dat losstond van de zintuiglijke wereld.
● Hume, als Britse empirist verwierp het idee van een vaste kern van
Descartes. Volgens hem is de identiteit van het ‘zelf’ onverklaarbaar
vanuit de rede. Hij benadrukt dat elk gezond individu zich ervaart als een
identieke persoon door juist de passies van trots en zelfliefde die dat de
persoon heeft.
- Sensibiliteit: Het ‘ik’ wordt ‘sensibel’ omdat het volledig
afhankelijk is van wat een persoon op een bepaald moment voelt
of waarneemt. Volgens Hume kan er zonder waarnemingen (bv;
als je in diepe slaap bent), emoties en het lichaam geen ‘ik’
bestaan.
4. Leg uit: ‘Hume en Reid wilden ook het onderzoek van de menselijke natuur
doorvoeren vanuit de experimentele methode van Newton’.
● Hume en Reid wouden de mens bestuderen op de manier waarop Newton
de natuur bestudeerde ⇒ met een experimentele methode.
- Observatie i.p.v speculatie: Newton zei ‘Ik verzin geen
(onnodige) hypothesen’, Hij keek enkel naar wat meetbaar was en
probeerde speculatie te vermijden, vele filosofen volgden hem
daarin op. Hume en Reid deden ook hetzelfde; Ze vonden dat in
er bij de studie van de menselijke natuur ook vertrokken moest
worden van een zorgvuldige observatie. Hume stelt dan ook in
zijn ‘Treatise of Human Nature’ dat de experimentele methode
van Newton de basis is van zijn nieuwe wetenschap van de
menselijke natuur
5. Welke vraag staat centraal in Humes onderzoek naar de oorsprong van de religie?
● In zijn werk The Natural History of Religion (NHR) stelt Hume een
specifieke vraag: Wat is de natuurlijke oorsprong van religie in de
menselijke natuur?, maar hij maakt een onderscheid tussen twee dingen:
1. De rationele fundering: De vraag of religieus geloof logisch
onderbouwd kan worden door de rede (onderzoekt hij in de DNR)
●
6. Wat was volgens Hume de eerste vorm van religie in de geschiedenis van de
Mensheid en waarom?
● Volgens Hume was de eerste vorm van religie in de geschiedenis het
polytheïsme (of afgoderij).
● De primitieve mens verlangt om betekenis te kunnen geven aan wat hem
bedreigt, verward en niet kan controleren of begrijpen. Hierbij creëert de
mens een imaginaire orde van “onzichtbare krachten” (Invisible powers).
Doordat de mens altijd de neiging heeft om alles op zichzelf te
betrekken, projecteert de mens dus via verbeelding de menselijke
eigenschappen (bv. woede, wraak, …) op die onzichtbare krachten. Dat
proces noemen we antropomorfe projectie.
De colleges bij Hoofdstuk 5 zijn gebaseerd op 2 teksten:
- De syllabustekst bij Hoofdstuk 5: 5.1 tot en met 5.4
- Het tijdschrift - artikel over David Hume: ‘Voorbij de kalme zonneschijn van de geest.
Hume over moraal en religie’ (zie BB)
I. Studeervragen
1. Wat verstonden respectievelijk Immanuel Kant en Moses Mendelssohn onder de
‘Verlichting’?
● Kant: Zag de ‘Verlichting’ als de opdracht die elke mens zichzelf
verschuldigd is om zich te bevrijden van een ‘zelfgekozen
onmondigheid’.
- Onmondigheid= Het onvermogen om je eigen verstand te
gebruiken zonder hulp van anderen
- ‘Sapere Aude!’: Zijn motto was ‘Durf te denken!’ ⇒ was volgens
hem een dwingende plicht voor de mens.
● Mendelssohn: Zag Verlichting als specifiek onderdeel van de totale
vorming van de mens (=BILDUNG). Voor hem was verlichting dus
vooral de theoretische kant van die vorming. Hij maakte scherp
onderscheid tussen twee elementen:
1. Aufklärung (verlichting): Het theoretische deel; gaat over
rationele kennis en kritisch gebruik van rede
2. Kultur (Cultuur): Het praktische deel; gaat over de toepassing in
de SL
Beiden zien ze de Verlichting als een project in wording, alsof nog maar de
grondslag is gelegd van een ‘nieuwe tijd’ die vorm moet krijgen in de toekomst.
2. Volgens Hume is de rede afhankelijk van de sensibiliteit. Leg uit. Waarom is deze
idee in de 18de eeuw vernieuwend?
● Hume stelde dat de rede (reason) op zichzelf geen doelen bepaalt (het
kan geen drijfveer zijn) en ons niet kan motiveren om te handelen. Alleen
onze passies, gevoelens en verlangens zetten ons in beweging. Hij
verving het klassieke idee van de rede door de stelling: "Reason is, and
ought only to be the slave of the passions.”
- Sensibiliteit (passies/gevoelens): Dit zijn dus eigenlijk onze
verlangens, emoties en behoeftes. Deze dingen bepalen een
specifiek doel.
- bv; “Ik heb honger”(= gevoel) ⇒ ik ga iets eten (=doel)
- De rede: Dit is slechts een instrument dat je enkel vertelt hoe dat
je dat doel moet bereiken.
- bv; “Als je wilt eten, moet je naar de winkel gaan”
3. In het Britse empirisme wordt het ‘ik’ niet langer begrepen als het ‘cogito’ van
Descartes, maar als het ‘sensibele zelf’. Leg uit.
, ● Het Cogito van Descartes (Rationalisme) stelde dat het ‘ik’ een
substantie was (= een vaste onveranderlijke kern). Met zijn uitspraak
“Cogito ergo sum” (Ik denk, dus ik ben) zei hij dus dat het ‘ik’ een
denkend ding was dat losstond van de zintuiglijke wereld.
● Hume, als Britse empirist verwierp het idee van een vaste kern van
Descartes. Volgens hem is de identiteit van het ‘zelf’ onverklaarbaar
vanuit de rede. Hij benadrukt dat elk gezond individu zich ervaart als een
identieke persoon door juist de passies van trots en zelfliefde die dat de
persoon heeft.
- Sensibiliteit: Het ‘ik’ wordt ‘sensibel’ omdat het volledig
afhankelijk is van wat een persoon op een bepaald moment voelt
of waarneemt. Volgens Hume kan er zonder waarnemingen (bv;
als je in diepe slaap bent), emoties en het lichaam geen ‘ik’
bestaan.
4. Leg uit: ‘Hume en Reid wilden ook het onderzoek van de menselijke natuur
doorvoeren vanuit de experimentele methode van Newton’.
● Hume en Reid wouden de mens bestuderen op de manier waarop Newton
de natuur bestudeerde ⇒ met een experimentele methode.
- Observatie i.p.v speculatie: Newton zei ‘Ik verzin geen
(onnodige) hypothesen’, Hij keek enkel naar wat meetbaar was en
probeerde speculatie te vermijden, vele filosofen volgden hem
daarin op. Hume en Reid deden ook hetzelfde; Ze vonden dat in
er bij de studie van de menselijke natuur ook vertrokken moest
worden van een zorgvuldige observatie. Hume stelt dan ook in
zijn ‘Treatise of Human Nature’ dat de experimentele methode
van Newton de basis is van zijn nieuwe wetenschap van de
menselijke natuur
5. Welke vraag staat centraal in Humes onderzoek naar de oorsprong van de religie?
● In zijn werk The Natural History of Religion (NHR) stelt Hume een
specifieke vraag: Wat is de natuurlijke oorsprong van religie in de
menselijke natuur?, maar hij maakt een onderscheid tussen twee dingen:
1. De rationele fundering: De vraag of religieus geloof logisch
onderbouwd kan worden door de rede (onderzoekt hij in de DNR)
●
6. Wat was volgens Hume de eerste vorm van religie in de geschiedenis van de
Mensheid en waarom?
● Volgens Hume was de eerste vorm van religie in de geschiedenis het
polytheïsme (of afgoderij).
● De primitieve mens verlangt om betekenis te kunnen geven aan wat hem
bedreigt, verward en niet kan controleren of begrijpen. Hierbij creëert de
mens een imaginaire orde van “onzichtbare krachten” (Invisible powers).
Doordat de mens altijd de neiging heeft om alles op zichzelf te
betrekken, projecteert de mens dus via verbeelding de menselijke
eigenschappen (bv. woede, wraak, …) op die onzichtbare krachten. Dat
proces noemen we antropomorfe projectie.
