Studiewijzer bij Hoofdstuk 3. De weg naar het moderne denken
Studeervragen
1. Welke kritiek formuleerden Luther en Calvijn op de katholieke Kerk?
Het spijkeren van stellingen aan de slotkerk van Wittenberg (31 oktober 1517) door
Martin Luther (1483-1546) wordt gezien als het startpunt van de Reformatie.
De kritiek die Luther had op de kerk zijn;
- Kritiek op aflatenleer, corruptie en goddeloosheid van de katholieke Kerk
- Hij zag in Rome dat er veel rijke pausen waren, die prachtige kerken
bouwden wat volgens Luther niets meer met het geloof te maken had. Om
dit allemaal te financieren verkochten zij aflaten. Hij had kritiek op
aflatenleer (het verkopen van aflaten) hij zag dit als een vorm van
corruptie en ‘goddeloosheid’.
- Oproep tot authentiek Christendom
- Hij vindt dat het Christendom moet herbrond worden, het Christendom
moet terug naar zijn oorspronkelijke vorm.
- drijvende kracht achter de hele Reformatie; het verlangen om terug te
keren naar wat zij zagen als de zuivere leer en praktijken van de vroege
kerk, in plaats van de ontwikkelde tradities en machtsstructuren.
- Vertaling van de Bijbel in volkstaal
- Ook gewone mensen moeten volgens hem de Bijbel kunnen lezen zodat
het geloof toegankelijker wordt, er moet dus een vertaling komen in de
volkstaal in plaats van alleen in het Latijn. (Luther zelf vertaalde de Bijbel
naar het Duits)
2. Welk mensbeeld blijkt uit de predestinatieleer van Calvijn?
De presidentatieleer van Calvijn stelt dat God op voorhand beslist wie de uitverkorene is
en dus verlost zal worden en wie niet. De mens is volgens hem van nature zondig (ook
pasgeboren kinderen vallen ten prooi aan de verdoemenis door de erfzonde). Hij
verdedigt hierbij het ‘decretum horribile'; Gods uitverkiezing telt, de mens kan dit niet
beïnvloeden.
3. Waarom is er volgens Max Weber een verband tussen het protestantisme en de geest van het
kapitalisme?
Weber vindt dat de predestinatieleer aansluit bij het protestants arbeidsthos dat heeft bijgedragen aan het
ontstaan van de geest van het kapitalisme. Het protestantisme moedigt arbeid, spaarzaamheid en
verantwoordelijkheid aan, en dit gedrag sluit aan bij de mentaliteit die het moderne kapitalisme nodig
heeft: hard werken, efficiënt omgaan met middelen en individuele inzet voor succes.
- In het protestantisme is de scheiding tussen mens en God groter dan in de hoogtijd van de
scholastiek. Als deze afstand te groot wordt kan de religie aan kracht verliezen.
, - predestinatie creëert onzekerheid:
- De gelovige kan nooit zeker zijn van zijn redding, kan enkel hopen op verlossing …
- arbeid en deugdzaam leven
- … daarbij moet de gelovige zich richten op een deugdzaam leven van arbeid en
toewijding aan de medemens. Succes kan worden opgevat als een teken van Gods gunst,
maar het mag niet geïnterpreteerd worden als een beloning die men door eigen verdienste
heeft afgedwongen. (Succesvol zijn in werk en maatschappelijk leven werd een manier
om Gods genade te tonen, Dit leidt tot hard werken, discipline en systematische inzet.)
- Materiële rijkdom is niet zondig
- zolang die voortkomt uit arbeid en discipline, niet uit luxe, hebzucht of ijdelheid.
(AI: Calvinisten geloofden in predestinatie: God beslist vooraf wie gered wordt, wat leidt tot
onzekerheid over eigen zaligheid. Werken werd een "roeping" (Beruf): succesvol zaken doen en rijkdom
opbouwen zonder luxe-uitgaven dienden als teken van Gods genade, terwijl luiheid zondig was.)
4. Waarom bloeide in het tijdperk van de late renaissance en het humanisme de interesse in het
scepticisme? Leg uit aan de hand van de figuur van Montaigne.
onzekerheid door religieuze conflicten
- Tijdens de renaissance kwamen de ideeën van de oude Griekse sceptici opnieuw in de
belangstelling. De renaissancemens twijfelde aan de zekerheden van de scholastieke theologie en
voelde de nood aan concrete levenswijsheid. Ook de godsdienstconflicten vanaf de 16e eeuw
veroorzaakten onzekerheid: mensen wisten niet hoe ze konden bepalen wat waar of onwaar was in
religie als de rede geen duidelijk antwoord gaf. => gematigd scepticisme
verlies van oude zekerheden
- De ontdekkingsreizen leerden ook dat er volken bestonden die nooit van Christus hadden gehoord
en een eigen religie beleden, met soms vreemde en weerzinwekkende gebruiken: maar toch
hadden die volken ook een moraal en ethisch besef.
- door Copernicus’ heliocentrisch model verloor de mens zijn centrale plaats in de kosmos
essay
- in zijn essays probeert hij scepticisme te gebruiken, niet om absolute zekerheid te bekomen maar
om mensen te helpen om hun emoties te beheersen en zichzelf te begrijpen
- in zijn ‘Apologie pour Raymond Sebond’ stelt Montaigne dat geloof niet rationeel bewezen kan
worden
5. Hoe ziet Blaise Pascal de verhouding tussen geloof en rede?
geloof en rede zijn gescheiden
- Pascal vindt dat rede (ratio) en geloof (fides) twee verschillende domeinen zijn
- De rede kan niet leiden tot God of het christelijk geloof volledig begrijpen
- Het geloof komt van het hart, niet van logische argumenten.
link met het fideïsme
-
hart (intuïtie) is sterker dan de rede
- Geloven is een innerlijke ervaring: het hart kan iets “weten” wat de rede niet kan bevatten.
Studeervragen
1. Welke kritiek formuleerden Luther en Calvijn op de katholieke Kerk?
Het spijkeren van stellingen aan de slotkerk van Wittenberg (31 oktober 1517) door
Martin Luther (1483-1546) wordt gezien als het startpunt van de Reformatie.
De kritiek die Luther had op de kerk zijn;
- Kritiek op aflatenleer, corruptie en goddeloosheid van de katholieke Kerk
- Hij zag in Rome dat er veel rijke pausen waren, die prachtige kerken
bouwden wat volgens Luther niets meer met het geloof te maken had. Om
dit allemaal te financieren verkochten zij aflaten. Hij had kritiek op
aflatenleer (het verkopen van aflaten) hij zag dit als een vorm van
corruptie en ‘goddeloosheid’.
- Oproep tot authentiek Christendom
- Hij vindt dat het Christendom moet herbrond worden, het Christendom
moet terug naar zijn oorspronkelijke vorm.
- drijvende kracht achter de hele Reformatie; het verlangen om terug te
keren naar wat zij zagen als de zuivere leer en praktijken van de vroege
kerk, in plaats van de ontwikkelde tradities en machtsstructuren.
- Vertaling van de Bijbel in volkstaal
- Ook gewone mensen moeten volgens hem de Bijbel kunnen lezen zodat
het geloof toegankelijker wordt, er moet dus een vertaling komen in de
volkstaal in plaats van alleen in het Latijn. (Luther zelf vertaalde de Bijbel
naar het Duits)
2. Welk mensbeeld blijkt uit de predestinatieleer van Calvijn?
De presidentatieleer van Calvijn stelt dat God op voorhand beslist wie de uitverkorene is
en dus verlost zal worden en wie niet. De mens is volgens hem van nature zondig (ook
pasgeboren kinderen vallen ten prooi aan de verdoemenis door de erfzonde). Hij
verdedigt hierbij het ‘decretum horribile'; Gods uitverkiezing telt, de mens kan dit niet
beïnvloeden.
3. Waarom is er volgens Max Weber een verband tussen het protestantisme en de geest van het
kapitalisme?
Weber vindt dat de predestinatieleer aansluit bij het protestants arbeidsthos dat heeft bijgedragen aan het
ontstaan van de geest van het kapitalisme. Het protestantisme moedigt arbeid, spaarzaamheid en
verantwoordelijkheid aan, en dit gedrag sluit aan bij de mentaliteit die het moderne kapitalisme nodig
heeft: hard werken, efficiënt omgaan met middelen en individuele inzet voor succes.
- In het protestantisme is de scheiding tussen mens en God groter dan in de hoogtijd van de
scholastiek. Als deze afstand te groot wordt kan de religie aan kracht verliezen.
, - predestinatie creëert onzekerheid:
- De gelovige kan nooit zeker zijn van zijn redding, kan enkel hopen op verlossing …
- arbeid en deugdzaam leven
- … daarbij moet de gelovige zich richten op een deugdzaam leven van arbeid en
toewijding aan de medemens. Succes kan worden opgevat als een teken van Gods gunst,
maar het mag niet geïnterpreteerd worden als een beloning die men door eigen verdienste
heeft afgedwongen. (Succesvol zijn in werk en maatschappelijk leven werd een manier
om Gods genade te tonen, Dit leidt tot hard werken, discipline en systematische inzet.)
- Materiële rijkdom is niet zondig
- zolang die voortkomt uit arbeid en discipline, niet uit luxe, hebzucht of ijdelheid.
(AI: Calvinisten geloofden in predestinatie: God beslist vooraf wie gered wordt, wat leidt tot
onzekerheid over eigen zaligheid. Werken werd een "roeping" (Beruf): succesvol zaken doen en rijkdom
opbouwen zonder luxe-uitgaven dienden als teken van Gods genade, terwijl luiheid zondig was.)
4. Waarom bloeide in het tijdperk van de late renaissance en het humanisme de interesse in het
scepticisme? Leg uit aan de hand van de figuur van Montaigne.
onzekerheid door religieuze conflicten
- Tijdens de renaissance kwamen de ideeën van de oude Griekse sceptici opnieuw in de
belangstelling. De renaissancemens twijfelde aan de zekerheden van de scholastieke theologie en
voelde de nood aan concrete levenswijsheid. Ook de godsdienstconflicten vanaf de 16e eeuw
veroorzaakten onzekerheid: mensen wisten niet hoe ze konden bepalen wat waar of onwaar was in
religie als de rede geen duidelijk antwoord gaf. => gematigd scepticisme
verlies van oude zekerheden
- De ontdekkingsreizen leerden ook dat er volken bestonden die nooit van Christus hadden gehoord
en een eigen religie beleden, met soms vreemde en weerzinwekkende gebruiken: maar toch
hadden die volken ook een moraal en ethisch besef.
- door Copernicus’ heliocentrisch model verloor de mens zijn centrale plaats in de kosmos
essay
- in zijn essays probeert hij scepticisme te gebruiken, niet om absolute zekerheid te bekomen maar
om mensen te helpen om hun emoties te beheersen en zichzelf te begrijpen
- in zijn ‘Apologie pour Raymond Sebond’ stelt Montaigne dat geloof niet rationeel bewezen kan
worden
5. Hoe ziet Blaise Pascal de verhouding tussen geloof en rede?
geloof en rede zijn gescheiden
- Pascal vindt dat rede (ratio) en geloof (fides) twee verschillende domeinen zijn
- De rede kan niet leiden tot God of het christelijk geloof volledig begrijpen
- Het geloof komt van het hart, niet van logische argumenten.
link met het fideïsme
-
hart (intuïtie) is sterker dan de rede
- Geloven is een innerlijke ervaring: het hart kan iets “weten” wat de rede niet kan bevatten.
