Module 8
In deze bijdrage worden twee belangrijke verklaringen besproken voor het succes van
populistische politici zoals Donald Trump, Nigel Farage en Geert Wilders. Beide focussen op
de voorkeuren en gevoeligheden van kiezers en proberen te begrijpen waarom steeds meer
burgers zich afkeren van traditionele centrumpartijen.
De eerste verklaring is de economische-ongelijkheidsthese. Deze benadering stelt dat de
opkomst van populisme vooral voortkomt uit groeiende economische onzekerheid in
postindustriële samenlevingen. Door globalisering, automatisering en het wegvallen van
vaste industriële banen zien veel burgers hun inkomenszekerheid en sociale bescherming
verminderen. Vooral de zogenaamde left-behinds – laaggeschoolde werknemers, langdurig
werklozen, bewoners van economisch achtergestelde regio’s – voelen zich kwetsbaar en in
de steek gelaten door de politieke elite. Zij zijn daardoor gevoeliger voor anti-establishment
retoriek die schuldigen aanwijst (“zij”) en bescherming belooft voor de eigen groep (“wij”).
Deze verklaring sluit aan bij theorieën van structurele sociale verandering, waarin
economische transformaties leiden tot verschuivende groepsposities en collectieve onvrede.
Een bijkomend argument is dat niet alleen individuen, maar hele lokale gemeenschappen
economisch achteruitgaan, wat het gevoel van structurele achterstelling versterkt.
De tweede verklaring is de culturele-backlashthese. Deze ziet populisme niet primair als
economisch fenomeen, maar als reactie op snelle culturele modernisering. Volgens de silent
revolution-theorie hebben naoorlogse generaties door toenemende welvaart
postmaterialistische waarden ontwikkeld, zoals multiculturalisme, gendergelijkheid en
kosmopolitisme. Voor groepen die hun traditionele normen en sociale status bedreigd zien,
vooral oudere, mannelijk en minder hoogopgeleide kiezers, voelt deze vooruitgang als
verlies. Hun reactie is een tegenbeweging: een verlangen naar herstel van traditionele
waarden en nationale identiteit. Deze verklaring sluit aan bij theorieën over culturele en
waarde gebonden sociale verandering, waarbij intergenerationele conflicten politieke
breuklijnen creëren. Een bijkomend argument is dat sociale media deze culturele polarisatie
versterken door het uitvergroten van morele verontwaardiging.
Hoewel beide verklaringen waardevol zijn, lijkt de culturele-backlashthese breder
toepasbaar, omdat ze ook verklaart waarom economisch welvarende groepen voor
populisten stemmen. Culturele bedreiging blijkt een sterkere mobiliserende kracht dan
louter economische onzekerheid.
Tot slot zal het trumpisme niet verdwijnen als Donald Trump zelf verdwijnt. De beweging
rust op diepere economische en culturele spanningen die in de Amerikaanse samenleving
ingebakken zijn. Zonder Trump kan de beweging veranderen of verzwakken, maar de
onderliggende voedingsbodem blijft bestaan.
In deze bijdrage worden twee belangrijke verklaringen besproken voor het succes van
populistische politici zoals Donald Trump, Nigel Farage en Geert Wilders. Beide focussen op
de voorkeuren en gevoeligheden van kiezers en proberen te begrijpen waarom steeds meer
burgers zich afkeren van traditionele centrumpartijen.
De eerste verklaring is de economische-ongelijkheidsthese. Deze benadering stelt dat de
opkomst van populisme vooral voortkomt uit groeiende economische onzekerheid in
postindustriële samenlevingen. Door globalisering, automatisering en het wegvallen van
vaste industriële banen zien veel burgers hun inkomenszekerheid en sociale bescherming
verminderen. Vooral de zogenaamde left-behinds – laaggeschoolde werknemers, langdurig
werklozen, bewoners van economisch achtergestelde regio’s – voelen zich kwetsbaar en in
de steek gelaten door de politieke elite. Zij zijn daardoor gevoeliger voor anti-establishment
retoriek die schuldigen aanwijst (“zij”) en bescherming belooft voor de eigen groep (“wij”).
Deze verklaring sluit aan bij theorieën van structurele sociale verandering, waarin
economische transformaties leiden tot verschuivende groepsposities en collectieve onvrede.
Een bijkomend argument is dat niet alleen individuen, maar hele lokale gemeenschappen
economisch achteruitgaan, wat het gevoel van structurele achterstelling versterkt.
De tweede verklaring is de culturele-backlashthese. Deze ziet populisme niet primair als
economisch fenomeen, maar als reactie op snelle culturele modernisering. Volgens de silent
revolution-theorie hebben naoorlogse generaties door toenemende welvaart
postmaterialistische waarden ontwikkeld, zoals multiculturalisme, gendergelijkheid en
kosmopolitisme. Voor groepen die hun traditionele normen en sociale status bedreigd zien,
vooral oudere, mannelijk en minder hoogopgeleide kiezers, voelt deze vooruitgang als
verlies. Hun reactie is een tegenbeweging: een verlangen naar herstel van traditionele
waarden en nationale identiteit. Deze verklaring sluit aan bij theorieën over culturele en
waarde gebonden sociale verandering, waarbij intergenerationele conflicten politieke
breuklijnen creëren. Een bijkomend argument is dat sociale media deze culturele polarisatie
versterken door het uitvergroten van morele verontwaardiging.
Hoewel beide verklaringen waardevol zijn, lijkt de culturele-backlashthese breder
toepasbaar, omdat ze ook verklaart waarom economisch welvarende groepen voor
populisten stemmen. Culturele bedreiging blijkt een sterkere mobiliserende kracht dan
louter economische onzekerheid.
Tot slot zal het trumpisme niet verdwijnen als Donald Trump zelf verdwijnt. De beweging
rust op diepere economische en culturele spanningen die in de Amerikaanse samenleving
ingebakken zijn. Zonder Trump kan de beweging veranderen of verzwakken, maar de
onderliggende voedingsbodem blijft bestaan.
