MIDDEN-OOSTEN
2025-2026
1
,INHOUDSTAFEL
Inhoudstafel ........................................................................................................................................ 1
les 1 – inleiding midden-oosten ............................................................................................................. 5
externe inmenging en kolonialisme .................................................................................................... 6
Moeizame onafhankelijkheid tijdens de koude oorlog ......................................................................... 8
blijvende controle en protest ........................................................................................................... 10
Les 2 – Transformatie palestina ........................................................................................................... 12
Ontwikkeling van het zionisme ........................................................................................................ 12
Het brits mandaat en verdeelplan .................................................................................................... 15
De Shoah en herinneringscultuur..................................................................................................... 18
Onafhankelijkheidsoorlog / Nakba ................................................................................................... 20
palestijnse vluchtelingen ................................................................................................................ 23
Palestijnse nationale beweging ....................................................................................................... 26
Les 3 – Recht, verzet en bezetting ........................................................................................................ 29
De juni-oorlog in 1967 (naksa) ......................................................................................................... 29
Internationaalrechtelijk kader.......................................................................................................... 31
Transformatie Israël: nederzettingen ............................................................................................... 35
Libanon-oorlog (1982) ..................................................................................................................... 39
De eerste intifada (1987 - 1993) ....................................................................................................... 40
Ontstaan van hamas ....................................................................................................................... 43
Les 4 – naar een palestijnse staat? ...................................................................................................... 46
Erkenning van palestijns zelfbeschikkingsrecht ................................................................................ 46
Start van het vredesproces (MEPP) .................................................................................................. 48
Betrokkenheid van de vs en de eu .................................................................................................... 51
Oprichting van een Palestijnse proto-staat en de Palestijnse Autoriteit .............................................. 54
Vredesbewegingen en spoilers van het vredesproces ....................................................................... 57
Tweede intifada: terreur en herbezetting (2000-2005) ....................................................................... 60
de muur ......................................................................................................................................... 62
les 5 – het conflict en de regio (Gastles Arnaut pauwels)....................................................................... 66
2
,Les 6 – een onmogelijke vrede? ........................................................................................................... 70
terugtrekking uit gaza ...................................................................................................................... 70
palestijnse verkiezingen .................................................................................................................. 71
apartheid........................................................................................................................................ 73
gaza-oorlogen................................................................................................................................. 76
genocide ........................................................................................................................................ 79
les 7 – narratieve oorlogsvoering ......................................................................................................... 83
disinformatie en berichtgeving......................................................................................................... 83
dominant narratief .......................................................................................................................... 86
Impact van marginalisatie van internationaal recht........................................................................... 88
uitwissing van palestijnse narratieven .............................................................................................. 91
politisering van antisemitisme ......................................................................................................... 93
tegen-narratieven en palestijns verzet.............................................................................................. 96
Les 8 – de rol van de eu ....................................................................................................................... 99
Het vredesproces (israël-palestina) ................................................................................................. 99
ENP – Europees Nabuurschapsbeleid .............................................................................................. 99
Dubbele maatstaven (double standards) ....................................................................................... 100
Gastles Martin Konecny (EuMEP) ................................................................................................... 101
les 9 – arabische revoluties en egypte................................................................................................ 105
Start van de Tunesische en andere Arabische revoluties ................................................................. 105
het tijdperk van mubarak ............................................................................................................... 107
de revolutie en haar teloorgang...................................................................................................... 109
abdel fattah el-sisi: aanhoudend autoritarisme .............................................................................. 112
les 10 – aanhoudende instabiliteit en protest in libanon ..................................................................... 115
Gastles ........................................................................................................................................ 115
staatsvorming en sektarisme......................................................................................................... 117
burgeroorlog ................................................................................................................................. 119
Economische crisis....................................................................................................................... 121
sociale protesten .......................................................................................................................... 124
3
,les 11 – onmogelijke revolutie in syrië ................................................................................................ 127
Het Assad-regime ......................................................................................................................... 127
van opstand naar burgeroorlog ...................................................................................................... 130
Regionale en internationale betrokkenheid .................................................................................... 133
4
,LES 1 – INLEIDING MIDDEN-OOSTEN
CONTEXTUALISERING
Benadering van de cursus
Hier legt de docent uit hoe de cursus is opgebouwd en welke keuzes zijn gemaakt.
• Er bestaan verschillende manieren om het Midden-Oosten te bestuderen:
o een klassieke staatsgerichte benadering (focus op regeringen, elites, instituties)
o een thematische benadering (nationalisme, religie, gender, grondstoffen, enz.)
• Deze cursus combineert beide, maar:
o focust niet op alle landen
o legt de nadruk op:
§ het Israëlisch-Palestijns conflict
§ Egypte
§ Libanon
§ Syrië
Andere landen (Iran, Turkije, Golfstaten) komen indirect aan bod wanneer ze relevant zijn.
Belangrijk:
De cursus vertrekt vanuit de koloniale erfenis, staatsvorming, autoritaire regimes, mensenrechten en
verzet. Je moet conflicten dus altijd zien als het resultaat van historische processen, niet als “eeuwige
haat”.
MIDDEN-OOSTENSTUDIES EN INTERNATIONALE BETREKKINGEN
Er kunnen verschillende academische brillen gebruikt worden.
• Midden-Oostenstudies
o focussen op geschiedenis, cultuur, religie en lokale context
o proberen stereotypes te vermijden
o zijn vaak kritisch tegenover simplistische verklaringen
• Internationale Betrekkingen (IR)
o analyseren macht, staten, veiligheid, diplomatie
o kijken naar grootmachten (VS, Rusland, China)
o hebben soms de neiging tot essentialisme (vereenvoudiging)
Er is spanning tussen beide disciplines:
• IR wordt verweten te abstract en eurocentrisch te zijn
• Midden-Oostenstudies worden verweten te beschrijvend te zijn
Je hebt beide nodig, maar klassieke IR-theorieën zijn onvoldoende om het Midden-Oosten te begrijpen.
KENNISPRODUCTIE EN DE IMPACT VAN HEERSENDE PARADIGMA’S
Kernidee: essentialisme
Essentialisme betekent dat men het Midden-Oosten voorstelt alsof “de islam”, “de Arabische cultuur” en
“religie” alles verklaart, los van tijd en context.
Edward Said noemt dit oriëntalisme:
• het Westen stelt zichzelf voor als rationeel en modern
• het Oosten als irrationeel, gewelddadig en achterlijk
• dit legitimeert kolonialisme en interventies
5
, veiligheidsdenken (conflict, terrorisme, instabiliteit), koloniale grenzen en focus op religie leiden vaak tot
een pessimistisch en eenzijdig beeld, waarbij:
• sociaal protest
• burgerbewegingen
• politieke verandering
onzichtbaar blijven.
Je moet dus leren kritisch omgaan met dominante verklaringen.
1.4 WAT IS HET MIDDEN-OOSTEN?
Hier wordt duidelijk gemaakt dat zelfs de term “Midden-Oosten” geen neutrale term is.
Geografie
• De regio omvat landen in:
o West-Azië
o Noord-Afrika
• Er bestaan meerdere benamingen:
o Midden-Oosten
o MENA (Middle East and North Africa)
o SWANA (Southwest Asia and North Africa) → minder eurocentrisch
De term “Midden-Oosten”:
• is ontstaan vanuit Britse koloniale belangen
• verwijst naar strategische controle, niet naar culturele samenhang
Bevolking
De regio is extreem divers:
• Religieus:
o soennieten, sjiieten, christenen, joden, druzen, yezidi’s
• Etnisch:
o Arabieren, Koerden, Armeniërs, Assyriërs
Belangrijk:
religieuze verschillen zijn historisch gegroeid, conflicten zijn niet automatisch religieus en veel
minderheden zijn slachtoffer geweest van staatsvorming, kolonialisme en oorlogen
Dit ondermijnt het idee dat het Midden-Oosten “van nature” conflictueus is.
EXTERNE INMENGING EN KOLONIALISME
Moderne politieke problemen in het Midden-Oosten staan niet los van buitenlandse inmenging. De regio
werd vanaf de 19e en vooral de 20e eeuw actief gevormd door Europese grootmachten, later door de VS
en de Sovjet-Unie.
Staatsgrenzen, machtsstructuren en conflicten zijn dus geen natuurlijke of interne ontwikkelingen, maar
het resultaat van koloniale beslissingen en geopolitieke belangen.
DISINTEGRATIE VAN HET OTTOMAANSE RIJK
Tot aan de Eerste Wereldoorlog maakte een groot deel van het Midden-Oosten deel uit van
het Ottomaanse Rijk. Dit rijk functioneerde fundamenteel anders dan moderne natiestaten.
In doorlopende lijnen:
• Het Ottomaanse bestuur was indirect: lokale elites hadden veel autonomie.
6
2025-2026
1
,INHOUDSTAFEL
Inhoudstafel ........................................................................................................................................ 1
les 1 – inleiding midden-oosten ............................................................................................................. 5
externe inmenging en kolonialisme .................................................................................................... 6
Moeizame onafhankelijkheid tijdens de koude oorlog ......................................................................... 8
blijvende controle en protest ........................................................................................................... 10
Les 2 – Transformatie palestina ........................................................................................................... 12
Ontwikkeling van het zionisme ........................................................................................................ 12
Het brits mandaat en verdeelplan .................................................................................................... 15
De Shoah en herinneringscultuur..................................................................................................... 18
Onafhankelijkheidsoorlog / Nakba ................................................................................................... 20
palestijnse vluchtelingen ................................................................................................................ 23
Palestijnse nationale beweging ....................................................................................................... 26
Les 3 – Recht, verzet en bezetting ........................................................................................................ 29
De juni-oorlog in 1967 (naksa) ......................................................................................................... 29
Internationaalrechtelijk kader.......................................................................................................... 31
Transformatie Israël: nederzettingen ............................................................................................... 35
Libanon-oorlog (1982) ..................................................................................................................... 39
De eerste intifada (1987 - 1993) ....................................................................................................... 40
Ontstaan van hamas ....................................................................................................................... 43
Les 4 – naar een palestijnse staat? ...................................................................................................... 46
Erkenning van palestijns zelfbeschikkingsrecht ................................................................................ 46
Start van het vredesproces (MEPP) .................................................................................................. 48
Betrokkenheid van de vs en de eu .................................................................................................... 51
Oprichting van een Palestijnse proto-staat en de Palestijnse Autoriteit .............................................. 54
Vredesbewegingen en spoilers van het vredesproces ....................................................................... 57
Tweede intifada: terreur en herbezetting (2000-2005) ....................................................................... 60
de muur ......................................................................................................................................... 62
les 5 – het conflict en de regio (Gastles Arnaut pauwels)....................................................................... 66
2
,Les 6 – een onmogelijke vrede? ........................................................................................................... 70
terugtrekking uit gaza ...................................................................................................................... 70
palestijnse verkiezingen .................................................................................................................. 71
apartheid........................................................................................................................................ 73
gaza-oorlogen................................................................................................................................. 76
genocide ........................................................................................................................................ 79
les 7 – narratieve oorlogsvoering ......................................................................................................... 83
disinformatie en berichtgeving......................................................................................................... 83
dominant narratief .......................................................................................................................... 86
Impact van marginalisatie van internationaal recht........................................................................... 88
uitwissing van palestijnse narratieven .............................................................................................. 91
politisering van antisemitisme ......................................................................................................... 93
tegen-narratieven en palestijns verzet.............................................................................................. 96
Les 8 – de rol van de eu ....................................................................................................................... 99
Het vredesproces (israël-palestina) ................................................................................................. 99
ENP – Europees Nabuurschapsbeleid .............................................................................................. 99
Dubbele maatstaven (double standards) ....................................................................................... 100
Gastles Martin Konecny (EuMEP) ................................................................................................... 101
les 9 – arabische revoluties en egypte................................................................................................ 105
Start van de Tunesische en andere Arabische revoluties ................................................................. 105
het tijdperk van mubarak ............................................................................................................... 107
de revolutie en haar teloorgang...................................................................................................... 109
abdel fattah el-sisi: aanhoudend autoritarisme .............................................................................. 112
les 10 – aanhoudende instabiliteit en protest in libanon ..................................................................... 115
Gastles ........................................................................................................................................ 115
staatsvorming en sektarisme......................................................................................................... 117
burgeroorlog ................................................................................................................................. 119
Economische crisis....................................................................................................................... 121
sociale protesten .......................................................................................................................... 124
3
,les 11 – onmogelijke revolutie in syrië ................................................................................................ 127
Het Assad-regime ......................................................................................................................... 127
van opstand naar burgeroorlog ...................................................................................................... 130
Regionale en internationale betrokkenheid .................................................................................... 133
4
,LES 1 – INLEIDING MIDDEN-OOSTEN
CONTEXTUALISERING
Benadering van de cursus
Hier legt de docent uit hoe de cursus is opgebouwd en welke keuzes zijn gemaakt.
• Er bestaan verschillende manieren om het Midden-Oosten te bestuderen:
o een klassieke staatsgerichte benadering (focus op regeringen, elites, instituties)
o een thematische benadering (nationalisme, religie, gender, grondstoffen, enz.)
• Deze cursus combineert beide, maar:
o focust niet op alle landen
o legt de nadruk op:
§ het Israëlisch-Palestijns conflict
§ Egypte
§ Libanon
§ Syrië
Andere landen (Iran, Turkije, Golfstaten) komen indirect aan bod wanneer ze relevant zijn.
Belangrijk:
De cursus vertrekt vanuit de koloniale erfenis, staatsvorming, autoritaire regimes, mensenrechten en
verzet. Je moet conflicten dus altijd zien als het resultaat van historische processen, niet als “eeuwige
haat”.
MIDDEN-OOSTENSTUDIES EN INTERNATIONALE BETREKKINGEN
Er kunnen verschillende academische brillen gebruikt worden.
• Midden-Oostenstudies
o focussen op geschiedenis, cultuur, religie en lokale context
o proberen stereotypes te vermijden
o zijn vaak kritisch tegenover simplistische verklaringen
• Internationale Betrekkingen (IR)
o analyseren macht, staten, veiligheid, diplomatie
o kijken naar grootmachten (VS, Rusland, China)
o hebben soms de neiging tot essentialisme (vereenvoudiging)
Er is spanning tussen beide disciplines:
• IR wordt verweten te abstract en eurocentrisch te zijn
• Midden-Oostenstudies worden verweten te beschrijvend te zijn
Je hebt beide nodig, maar klassieke IR-theorieën zijn onvoldoende om het Midden-Oosten te begrijpen.
KENNISPRODUCTIE EN DE IMPACT VAN HEERSENDE PARADIGMA’S
Kernidee: essentialisme
Essentialisme betekent dat men het Midden-Oosten voorstelt alsof “de islam”, “de Arabische cultuur” en
“religie” alles verklaart, los van tijd en context.
Edward Said noemt dit oriëntalisme:
• het Westen stelt zichzelf voor als rationeel en modern
• het Oosten als irrationeel, gewelddadig en achterlijk
• dit legitimeert kolonialisme en interventies
5
, veiligheidsdenken (conflict, terrorisme, instabiliteit), koloniale grenzen en focus op religie leiden vaak tot
een pessimistisch en eenzijdig beeld, waarbij:
• sociaal protest
• burgerbewegingen
• politieke verandering
onzichtbaar blijven.
Je moet dus leren kritisch omgaan met dominante verklaringen.
1.4 WAT IS HET MIDDEN-OOSTEN?
Hier wordt duidelijk gemaakt dat zelfs de term “Midden-Oosten” geen neutrale term is.
Geografie
• De regio omvat landen in:
o West-Azië
o Noord-Afrika
• Er bestaan meerdere benamingen:
o Midden-Oosten
o MENA (Middle East and North Africa)
o SWANA (Southwest Asia and North Africa) → minder eurocentrisch
De term “Midden-Oosten”:
• is ontstaan vanuit Britse koloniale belangen
• verwijst naar strategische controle, niet naar culturele samenhang
Bevolking
De regio is extreem divers:
• Religieus:
o soennieten, sjiieten, christenen, joden, druzen, yezidi’s
• Etnisch:
o Arabieren, Koerden, Armeniërs, Assyriërs
Belangrijk:
religieuze verschillen zijn historisch gegroeid, conflicten zijn niet automatisch religieus en veel
minderheden zijn slachtoffer geweest van staatsvorming, kolonialisme en oorlogen
Dit ondermijnt het idee dat het Midden-Oosten “van nature” conflictueus is.
EXTERNE INMENGING EN KOLONIALISME
Moderne politieke problemen in het Midden-Oosten staan niet los van buitenlandse inmenging. De regio
werd vanaf de 19e en vooral de 20e eeuw actief gevormd door Europese grootmachten, later door de VS
en de Sovjet-Unie.
Staatsgrenzen, machtsstructuren en conflicten zijn dus geen natuurlijke of interne ontwikkelingen, maar
het resultaat van koloniale beslissingen en geopolitieke belangen.
DISINTEGRATIE VAN HET OTTOMAANSE RIJK
Tot aan de Eerste Wereldoorlog maakte een groot deel van het Midden-Oosten deel uit van
het Ottomaanse Rijk. Dit rijk functioneerde fundamenteel anders dan moderne natiestaten.
In doorlopende lijnen:
• Het Ottomaanse bestuur was indirect: lokale elites hadden veel autonomie.
6
