DEEL I. EEN KORTE INLEIDING IN DE (RECHTS)PSYCHOLOGIE
1. Een schets van de (rechts)psychologie HB H1 & H3
1.1. De oorsprong en geschiedenis van voor het recht relevante psychologie
- Niet nieuw – psychologie kent een lange traditie
o 20ste eeuw op gang gekomen
- Toepassingen van psychologie binnen het recht: Duitse roots (onthouden wat
hen typeert en wie ze zijn)
o William Stern
Heeft Duitse roots, maar owv Jodenvervolging in de VS
terechtgekomen en onderzoeksdomein daar uitgebouwd
Daarom misopvatting dat rechtspsychologie Amerikaanse
roots heeft, maar is vooral Duits!
Paste psychologische inzichten toe op het recht
Gefocust op algemene principes die het menselijke
herinneringsvermogen sturen toepassen op
getuigenverklaringen
Trad als eerste psycholoog op als getuigendeskundige voor
Duitse rechtbanken
Richtte eigen tijdschrift op
Mock witness/crimes testen
In de aula misdrijven ensceneren
Dan vragenlijsten uitdelen
Onmiddellijke getuigenverklaringen zijn accurater latere
verklaringen
totstandkoming rechtspsychologie
“De foutloze herinnering is niet de regel, maar de uitzondering.
Zelfs de eed biedt geen bescherming tegen herinneringsillusies”
o Hugo Münsterberg
Ook in de VS aan de slag gegaan
Wilde zichzelf uitroepen tot “pionier van rechtspsychologie”
MAAR bouwde steeds voort op het werk van William Stern en zei
dat hij het zelf had bedacht (plagiaat)
+ gaf veel kritiek op het werk van de jurist
Niet op een constructieve toon
Maar “wat doen ze allemaal, wij als psychologen weten
veel beter” (malicieus)
Daardoor werd de RP in de VS een soort van: psychology against
the law (ipv psychology and law)
Tegenbeweging door juristen
“Je bouwt voort op William Stern”
Houding niet constructief
- Focus van beide op de feilbaarheid van het geheugen van getuigen en hun
verklaringen
o Kan geheugen impact hebben, goed of kwaad?
o Wat te verwachten van getuigen?
o Experimenten doen
- Psychologie & recht: geslaagd en gelukkig huwelijk?
o Stern bracht zijn kennis ook binnen in de rechtszaal, maar werd om
zeep geholpen door Münsterberg
o Hoe zit het nu dan? Verzoening tss psychologie en recht?
Kunnen we inzichten van beide tot elkaar in verzoening brengen?
1
,- (Nog steeds) “Clash” tussen psychologie & recht
o Wat de doorwerking van rechtspsychologische inzichten kan belemmeren
o Uitgangspunten van psychologie ≠ uitgangspunten van het recht
o 1) Descriptief (data) >< prescriptief (regels) karakter
Psychologie is heel beschrijvend van aard
Observeren hoe iets in wkhd in elkaar zit
Met zoveel mogelijk data (versch mensen, tijdstippen…)
Bv. hoe verloopt de waarneming van getuigen?
Recht is juist voorschrijvend van aard (normatief)
Regels voorschrijven over hoe mensen zich moeten
gedragen in een bepaalde context (voor toekomstig gedrag)
Je bestudeert het gedrag niet per se
o 2) Onzekerheid (wssheden) & onduidelijkheden
>< zekerheid & duidelijkheid
Psychologie: je kan nooit met 100% zekerheid zeggen hoe de wkhd
in elkaar zit
Nooit 100% zeker zijn dat iets is zoals we denken dat het is,
ondanks duizenden bevragingen
Er ku altijd onzekere factoren zijn die we gemist hebben, die
invloed hebben gehad zonder dat we het doorhadden
Bv. bestwisting verklaring afgelegd in strafprocedure:
psychologisch deskundige gaat nooit 100% ku zeggen “dit is
een valse bekentenis”
o Enkel: “deze factoren kunnen de valsheid van
bekentenis verstoren”
o 3) Globale focus/groepsniveau/gemiddelden >< individuele gevallen
RPsychologie:
Bv. “uit alle verhoren die we hebben gedaan blijkt dat de
meerderheid van de verdachten die 10u lang verhoord zijn,
hebben een hoger risico (of …% kans) om een valse
bekentenis af te leggen
Omdat al het onderzoek obv zoveel data gebeurt, ku ze dan
ook slechts uitspraak doen op groepsniveau (van alle
verhoren is er een …%)
Wil niet zeggen dat deze verdachte in deze zaak een valse
bekentenis heeft afgelegd
o Dit moet de rechter uitmaken!
Recht:
Bv. “heeft de verdachte die zo is verhoord in deze concrete
zaak mogelijks een valse bekentenis afgelegd?”
o 4) Directional condition-probleem
Gaat over het uitgangspunt & de richting van het probleem
RP: “Wat is kans dat iets zich voordoet (respons), gegeven de
aan/afwezigheid van een bepaalde factor/stimulus?”
Bv. wat is de kans dat we een accurate beschrijving ku
geven van de verdachte, gegeven hoeveel licht er in de aula
is?
>< Recht: “Wat is de kans geweest van een bepaalde
factor/stimulus, gegeven de aanwezigheid van een bepaalde
respons?
Achteraf redeneren!
Iets dat in het verleden is gebeurd, wat is de kans dat iets
zich heeft voorgedaan, gegeven de uitkomst die je hebt
Bv. stimulus: kindermisbruik / respons: spelen met
geslachtsdln v pop
- Belangrijk om te weten dat ik het concept snap
o Examen: bv. waaraan refereert het directional condition-probleem
4 uitleggen, wat is de juiste?
2
, o Examenvragen: prof kiest formulering zoals het in het handboek staat (bv.
definitie/omschrijving van begrip)
- Gelijkenissen tussen RP en RW
o 1) Juridische (strafrechtelijke) context is dezelfde
o 2) Beide zijn geneigd te spreken in termen van individueel gedrag en over
concrete zaken
1.2. Rechtspsychologie als één van de verschillende op het recht toegepaste en
voor het recht relevante psychologische disciplines
(onderscheid en overlappingen tussen disciplines van belang!)
RP Forensische Criminologisch
(je past psych psychologie e psychologie
inzichten toe op
het recht)
Gegrond in? Gegrond in Gegrond in Gegrond in
cognitieve klinische ontwikkelingen
psychologie en psychologie over van de
functieleer (= deviant (= algemene
kennis over afwijkend, niet psychologie
waarneming, normaal) gedrag
geheugen en van individuen (criminaliteit
beslissingsprocess verklaren vanuit
en) (klinische algemeen
psychologie = psychologisch*
(doorwerking van bestuderen van perspectief
rechtspsychologisc deviant gedrag +
he inzichten is van behandeling van *zowel
belang voor de individuen (om biologische
waarheidsvinding) gedrag terug verklaringen
normaal te krijgen)) (hersenen,
neurotransmitter
(FP richt zich op s),
mogelijke psychologische
stoornissen, elementen
toerekeningsvatbaar (opvoeding,
heid en recidiverisico hechtingsstijlen…
deze diagnoses ku ),
een rol spelen bij als sociale
rechterlijke oordelen context
over (bv. invloed van
schuld & straf peers,
schoolprestaties)
Onderzoeksmetho Hoofdzakelijk Geen nadruk op Gesteund op
de gesteund op empirisch odz theorieën en
empirisch odz empirisch odz
(= kwantitatief,
kwalitatief (minder
in de RP) en
experimenteel
odz)
(bij alle drie kan je
niet gewoon iets
lezen, je moet iets
onderzoeken,
maar de methode
3
, is anders)
(odz in labo’s en
soms in de
praktijk)
Focus Nadruk op Focus op Focus op
(onderzoeksmetho experimenteel individuele groepsniveau
de: hoe wordt het odz gevallen
in kaart gebracht?) (versch methoden:
Wordt onze (indiv behandeling interviews van
waarneming en bestudering van 100den mensen
beïnvloed door cases en 1-1 om te zien wat de
lichtomstandighed contact met motieven waren,
en? Dit moeten we dader/Soffer; niet bv. surveys, veel
testen (niet enkel data-verzameling cases bestuderen,
vragen) grote groepen) harde data,
gesprekken
(groepsniveau) (testen afnemen, voeren…
maar individueel data bij heel
analyses maken veel mensen)
van dezelfde
persoon)
Wie Alle actoren Focus op Focus op
binnen juridische (vermeende) dader (vermeende)
procedures en Soffers daders
(verdachten,
beklaagden, *vermeende daders
slachtoffers, = verdachten of
getuigen, incl. beklaagden
politiële (politie)
en justitiële
(magistraten)
autoriteiten en
advocatuur)
Voorbeeld Toegepast op Als je forensische
zaken die zich psychologie toepast
voordoen in in de juridisch
context v/h recht context, dan gaat
(bv. het vaak om
getuigenverklaring assessments van
, waarneming en (vermeende) daders
beslissing van en men wil
getuigen bv. individueel
wanneer gaat een inschatten wat
getuige over gaan mogelijke
tot “ik herken stoornissen zijn,
deze persoon als toerekeningsvatbaar
dader”) heid en wat
recidiverisico is
4
1. Een schets van de (rechts)psychologie HB H1 & H3
1.1. De oorsprong en geschiedenis van voor het recht relevante psychologie
- Niet nieuw – psychologie kent een lange traditie
o 20ste eeuw op gang gekomen
- Toepassingen van psychologie binnen het recht: Duitse roots (onthouden wat
hen typeert en wie ze zijn)
o William Stern
Heeft Duitse roots, maar owv Jodenvervolging in de VS
terechtgekomen en onderzoeksdomein daar uitgebouwd
Daarom misopvatting dat rechtspsychologie Amerikaanse
roots heeft, maar is vooral Duits!
Paste psychologische inzichten toe op het recht
Gefocust op algemene principes die het menselijke
herinneringsvermogen sturen toepassen op
getuigenverklaringen
Trad als eerste psycholoog op als getuigendeskundige voor
Duitse rechtbanken
Richtte eigen tijdschrift op
Mock witness/crimes testen
In de aula misdrijven ensceneren
Dan vragenlijsten uitdelen
Onmiddellijke getuigenverklaringen zijn accurater latere
verklaringen
totstandkoming rechtspsychologie
“De foutloze herinnering is niet de regel, maar de uitzondering.
Zelfs de eed biedt geen bescherming tegen herinneringsillusies”
o Hugo Münsterberg
Ook in de VS aan de slag gegaan
Wilde zichzelf uitroepen tot “pionier van rechtspsychologie”
MAAR bouwde steeds voort op het werk van William Stern en zei
dat hij het zelf had bedacht (plagiaat)
+ gaf veel kritiek op het werk van de jurist
Niet op een constructieve toon
Maar “wat doen ze allemaal, wij als psychologen weten
veel beter” (malicieus)
Daardoor werd de RP in de VS een soort van: psychology against
the law (ipv psychology and law)
Tegenbeweging door juristen
“Je bouwt voort op William Stern”
Houding niet constructief
- Focus van beide op de feilbaarheid van het geheugen van getuigen en hun
verklaringen
o Kan geheugen impact hebben, goed of kwaad?
o Wat te verwachten van getuigen?
o Experimenten doen
- Psychologie & recht: geslaagd en gelukkig huwelijk?
o Stern bracht zijn kennis ook binnen in de rechtszaal, maar werd om
zeep geholpen door Münsterberg
o Hoe zit het nu dan? Verzoening tss psychologie en recht?
Kunnen we inzichten van beide tot elkaar in verzoening brengen?
1
,- (Nog steeds) “Clash” tussen psychologie & recht
o Wat de doorwerking van rechtspsychologische inzichten kan belemmeren
o Uitgangspunten van psychologie ≠ uitgangspunten van het recht
o 1) Descriptief (data) >< prescriptief (regels) karakter
Psychologie is heel beschrijvend van aard
Observeren hoe iets in wkhd in elkaar zit
Met zoveel mogelijk data (versch mensen, tijdstippen…)
Bv. hoe verloopt de waarneming van getuigen?
Recht is juist voorschrijvend van aard (normatief)
Regels voorschrijven over hoe mensen zich moeten
gedragen in een bepaalde context (voor toekomstig gedrag)
Je bestudeert het gedrag niet per se
o 2) Onzekerheid (wssheden) & onduidelijkheden
>< zekerheid & duidelijkheid
Psychologie: je kan nooit met 100% zekerheid zeggen hoe de wkhd
in elkaar zit
Nooit 100% zeker zijn dat iets is zoals we denken dat het is,
ondanks duizenden bevragingen
Er ku altijd onzekere factoren zijn die we gemist hebben, die
invloed hebben gehad zonder dat we het doorhadden
Bv. bestwisting verklaring afgelegd in strafprocedure:
psychologisch deskundige gaat nooit 100% ku zeggen “dit is
een valse bekentenis”
o Enkel: “deze factoren kunnen de valsheid van
bekentenis verstoren”
o 3) Globale focus/groepsniveau/gemiddelden >< individuele gevallen
RPsychologie:
Bv. “uit alle verhoren die we hebben gedaan blijkt dat de
meerderheid van de verdachten die 10u lang verhoord zijn,
hebben een hoger risico (of …% kans) om een valse
bekentenis af te leggen
Omdat al het onderzoek obv zoveel data gebeurt, ku ze dan
ook slechts uitspraak doen op groepsniveau (van alle
verhoren is er een …%)
Wil niet zeggen dat deze verdachte in deze zaak een valse
bekentenis heeft afgelegd
o Dit moet de rechter uitmaken!
Recht:
Bv. “heeft de verdachte die zo is verhoord in deze concrete
zaak mogelijks een valse bekentenis afgelegd?”
o 4) Directional condition-probleem
Gaat over het uitgangspunt & de richting van het probleem
RP: “Wat is kans dat iets zich voordoet (respons), gegeven de
aan/afwezigheid van een bepaalde factor/stimulus?”
Bv. wat is de kans dat we een accurate beschrijving ku
geven van de verdachte, gegeven hoeveel licht er in de aula
is?
>< Recht: “Wat is de kans geweest van een bepaalde
factor/stimulus, gegeven de aanwezigheid van een bepaalde
respons?
Achteraf redeneren!
Iets dat in het verleden is gebeurd, wat is de kans dat iets
zich heeft voorgedaan, gegeven de uitkomst die je hebt
Bv. stimulus: kindermisbruik / respons: spelen met
geslachtsdln v pop
- Belangrijk om te weten dat ik het concept snap
o Examen: bv. waaraan refereert het directional condition-probleem
4 uitleggen, wat is de juiste?
2
, o Examenvragen: prof kiest formulering zoals het in het handboek staat (bv.
definitie/omschrijving van begrip)
- Gelijkenissen tussen RP en RW
o 1) Juridische (strafrechtelijke) context is dezelfde
o 2) Beide zijn geneigd te spreken in termen van individueel gedrag en over
concrete zaken
1.2. Rechtspsychologie als één van de verschillende op het recht toegepaste en
voor het recht relevante psychologische disciplines
(onderscheid en overlappingen tussen disciplines van belang!)
RP Forensische Criminologisch
(je past psych psychologie e psychologie
inzichten toe op
het recht)
Gegrond in? Gegrond in Gegrond in Gegrond in
cognitieve klinische ontwikkelingen
psychologie en psychologie over van de
functieleer (= deviant (= algemene
kennis over afwijkend, niet psychologie
waarneming, normaal) gedrag
geheugen en van individuen (criminaliteit
beslissingsprocess verklaren vanuit
en) (klinische algemeen
psychologie = psychologisch*
(doorwerking van bestuderen van perspectief
rechtspsychologisc deviant gedrag +
he inzichten is van behandeling van *zowel
belang voor de individuen (om biologische
waarheidsvinding) gedrag terug verklaringen
normaal te krijgen)) (hersenen,
neurotransmitter
(FP richt zich op s),
mogelijke psychologische
stoornissen, elementen
toerekeningsvatbaar (opvoeding,
heid en recidiverisico hechtingsstijlen…
deze diagnoses ku ),
een rol spelen bij als sociale
rechterlijke oordelen context
over (bv. invloed van
schuld & straf peers,
schoolprestaties)
Onderzoeksmetho Hoofdzakelijk Geen nadruk op Gesteund op
de gesteund op empirisch odz theorieën en
empirisch odz empirisch odz
(= kwantitatief,
kwalitatief (minder
in de RP) en
experimenteel
odz)
(bij alle drie kan je
niet gewoon iets
lezen, je moet iets
onderzoeken,
maar de methode
3
, is anders)
(odz in labo’s en
soms in de
praktijk)
Focus Nadruk op Focus op Focus op
(onderzoeksmetho experimenteel individuele groepsniveau
de: hoe wordt het odz gevallen
in kaart gebracht?) (versch methoden:
Wordt onze (indiv behandeling interviews van
waarneming en bestudering van 100den mensen
beïnvloed door cases en 1-1 om te zien wat de
lichtomstandighed contact met motieven waren,
en? Dit moeten we dader/Soffer; niet bv. surveys, veel
testen (niet enkel data-verzameling cases bestuderen,
vragen) grote groepen) harde data,
gesprekken
(groepsniveau) (testen afnemen, voeren…
maar individueel data bij heel
analyses maken veel mensen)
van dezelfde
persoon)
Wie Alle actoren Focus op Focus op
binnen juridische (vermeende) dader (vermeende)
procedures en Soffers daders
(verdachten,
beklaagden, *vermeende daders
slachtoffers, = verdachten of
getuigen, incl. beklaagden
politiële (politie)
en justitiële
(magistraten)
autoriteiten en
advocatuur)
Voorbeeld Toegepast op Als je forensische
zaken die zich psychologie toepast
voordoen in in de juridisch
context v/h recht context, dan gaat
(bv. het vaak om
getuigenverklaring assessments van
, waarneming en (vermeende) daders
beslissing van en men wil
getuigen bv. individueel
wanneer gaat een inschatten wat
getuige over gaan mogelijke
tot “ik herken stoornissen zijn,
deze persoon als toerekeningsvatbaar
dader”) heid en wat
recidiverisico is
4
