DE OUDSTE TIJDEN
1. Inleiding
Geschiedenis vertelt het verhaal van mensen OF het verhaal van het verleden van de menselijke cultuur. Historici en
archeologen reconstrueren het verhaal van het menselijk handelen in het verleden.
Dinosaurussen en mammoeten zijn dus GEEN geschiedenis!
De eerste periode van de geschiedenis = de ‘prehistorie’. Die start met de komst van de mens
2. De mens is een recente bewoner van de planeet
De oerknal = de start van alles, maar het verhaal van de mens komt pas veel later.
De evolutie van het leven op de aarde is een langzaam proces waarin de mens pas recent een rol speelt.
3. De evolutie van de mens
Algemeen wordt aangenomen dat de eerste mensachtigen en mensen uit Afrika stammen.
Vanaf wanneer werd één van onze voorouders ‘mens’ genoemd? Daar zijn verschillende criteria voor:
1. Rechtop lopen
2. Intelligent genoeg om gebruiksvoorwerpen (= een natuurlijk element dat doelbewust werd aangepast om
een bepaalde handeling mogelijk te maken) te maken.
MAAR:
• Moeilijk aan te tonen: enkel sporen van stenen zijn overgebleven
• De evolutie verloopt bovendien ook niet lineair: verschillende mensachtigen en mensensoorten leefden op
hetzelfde moment en in dezelfde ruimte naast elkaar. De ene sterft uit terwijl de andere meer succesvol
wordt.
De Homo habilis (2,5 miljoen – 1,8 miljoen jaar geleden)
= wordt beschouwd als de eerste ‘mens’
• Liep rechtop
• Kwam enkel voor in Oost-Afrika
• Leefde van wat de natuur hem bood
• Was nog geen jager
• Bewerkte keien met aan de zijkant of het uiteinde ervan een scherpe rand
De Homo ergaster/ erectus (2 miljoen – 300.000 jaar geleden)
• Afrika, Europa en Azië
• Overleefde in totaal andere werelden, met een andere fauna en flora
• Waren in staat om zich voortdurend aan te passen aan hun leefomgeving
• Groter hersenvolume
• Vervaardigde het eerste werktuig met een vaste vorm: de vuistbijl
• Verbleven in spelonken, de ingang van grotten en primitieve tijdelijke hutten die hen
beschermden tegen de weersomstandigheden
• Jagers die waarschijnlijk al communiceerden in een complexe taal
• Sporen van vuurplaatsen, maar geen zekerheid of ze effectief vuur konden maken
1
,De Homo Heidelbergensis (600.000 jaar geleden)
• Verspreidde zich vanuit Afrika naar andere delen in de wereld
• Werktuigen: steeds beter gefabriceerd en steeds meer voor een specifiek doel
• Maakte zelf vuur
• Jager-voedselverzamelaar
• Voorouder van zowel de moderne mens, de Homo sapiens sapiens, en de Homo sapiens neanderthalensis
De Homo sapiens sapiens (200.000 – 100.000 jaar geleden)
• Eerste mensensoort die zich zal verspreiden over de volledige wereld, ook Oceanië en Amerika
• De eerste moderne mensen die Europa bewoonden (40.000 jaar geleden) waren ook jager-
voedselverzamelaars
4. Jager-verzamelaars in het huidige België
De Homo neanderthalensis en de komst van de Homo sapiens sapiens
De Homo neanderthalensis trok rond in onze streken, ook nog op het moment dat de Homo sapiens sapiens zich in
West-Europa vestigde (45.000 jaar geleden).
Periode van de laatste ijstijd (116.00 – 11.600 jaar geleden):
• Kouder, onze streken zagen er anders uit op vlak van fauna en flora.
• 70.000 tot 50.000 jaar geleden: zo koud dat er geen Noordzee meer was. Er was toen veel meer ijs en het
zeeniveau was sterk gedaald.
• De Noordzeevlakte en onze streken waren toen een steppe-toendra. Grote zoogdieren trokken toen over die
vlaktes.
• Archeologen vonden sporen van jachtkampen en een open vuursteengroeve van onze verre neven uit die
laatste ijstijd.
• Talloze vuurstenen werktuigen en beenderresten uit die tijd getuigen van de Neanderthalers als jagers op
groot wild (paard, wolharige neushoorn, bizon, rendier, mammoet).
Neanderthaler:
• Kleiner: 1,50 tot 1,60 meter
• Woog gemiddeld 30% meer dan de huidige mens
• Zware wenkbrauwboog
• Neus en neusholte waren groot. Voordeel: ingeademde lucht werd opgewarmd alvorens de longen te
bereiken.
• Beter aangepast om te overleven in koudere streken.
• Hersenen waren groter, maar door het lichaamsvolume was dit normaal. Ongeveer even intelligent als wij.
• Maakte gespecialiseerde werktuigen uit steen, beenderen en hout (oudste speer = 115.000 jaar oud).
• Technisch ingesteld: vele werktuigen en sieraden.
• Begroeven hun doden met veel eerbied. Cultureel handelen verschilde dus niet veel van dat van de moderne
mens.
Er ligt nog heel wat archeologisch materiaal op de bodem van de Noordzee. Pas in 6000 v.C. verdween ‘Doggerland’
definitief onder het wateroppervlak van de Noordzee.
De eerste moderne mens in Europa
De eerste groep Homo sapiens sapiensen was afkomstig uit Afrika. 45.000 jaar geleden staken de eerste groepen
over naar Europa.
2
,Op jacht
• Rendiervlees: één van de voornaamste voedingsmiddelen
Met het wisselen van de seizoenen trokken de kuddes naar andere streken, op zoek naar voedsel. In de
winter naar het zuiden en in de zomer naar het noorden.
• Poolvos: een klein pelsdier dat ook goed aardde in dat gebied
• Vissen (sneeuwhoenders) en vogels (kraanvogels)
Nomaden en hun jaarritme
Verhuisden regelmatig door:
• Rendieren (zie hierboven)
• Andere bronnen van voedsel en middelen van bestaan raakten na verloop van een seizoen uitgeput. Hout,
kruiden, grassen, vuursteen, kleiner wild en vissen werden na verloop van tijd in een bepaald gebied schaars.
• De groep trok de rendieren achterna, op zoek naar een nieuw leefgebied voor de duur van één jachtseizoen.
• Vervoersmiddel: slede
Werktuigen en woningen
Werktuigen/ gereedschappen
• Eenvoudig, maar doeltreffend
• Van vuursteen: pijlpunten, speerpunten, beitels, bijlen, krabbers en boortjes
• Van beenderen van wild: harpoenen, naalden, handvatten en vishaken
• Van gevangen wild werd de huid gebruikt voor kleding, schoeisel en tenten
Woningen
• Nomaden
• Bouwen van permanente woningen = zinloos
• Verbleven vaak in openlucht in tenten van dierenhuiden
• Tenten werden in kuilen geplaatst
De levensverwachting van een jager-voedselverzamelaar
• Niet ouder dan hooguit 50
• Invloed weer, infecties, gebrekkige hygiëne, het ontbreken van medicijnen en risico’s bij geboorte…
• Ook de gevaarlijke omstandigheden bij de jacht speelden een rol
• Toch: voedselpakket van veel jagers en verzamelaars was gevarieerder en beter dan dat van de eerste
landbouwers.
5. De landbouwsamenleving
Het wordt warmer…
12.000 jaar geleden: snelle klimaatsverandering en de gemiddelde temperatuur steeg aanzienlijk.
• De bevroren ondergrond ontdooide geleidelijk
• Berkenbossen namen toe, er verschenen dennen en de hazelaar deed zijn intrede
• Er verscheen een grotere variëteit aan bloemen en struiken
• Het lage gebied tussen Engeland en de Lage Landen werd moerassig en geraakte deels overspoeld
Gevolgen voor de mens:
• De kudden rendieren vertrokken naar het noorden
• De mens moest zijn levenswijze en jachttechnieken drastisch wijzigen
3
, • Jacht op meer gevarieerde wildsoorten die niet in kudden leven, maar zich in kleine groepjes of zelfs
individueel (everzwijn, hert) in de bossen verplaatsen.
• Deze manier van jagen was minder renderend. De mens moest dus intensiever andere voedselbronnen
zoeken:
- jacht op watervogels en de visvangst
- verzamelen van eieren
- vruchtenpluk
- zoeken van eetbare planten
• De mens ontdekte de grote voedingswaarde van bv. graangewassen. Ontdekte een cyclus in het leven van de
graangewassen: rijpe graankorrels vallen op de grond, kiemen, groeien en worden rijp.
• Eerste interventie van de mens: de granen dichter in de omgeving van zijn woning zaaien.
= tussenstap van de mens als jager-voedselverzamelaar naar landbouwer
De eerste landbouwgemeenschappen
Het dieet bij de boeren werd gedomineerd door een beperkt aantal gewassen en de vleesconsumptie werd
beperkter. Landbouwers moesten overleven op een vaste plek bij hun gewassen, wat onhygiënische uitdagingen met
zich meebracht. Een mislukte oogst kon leiden tot hongerdoden.
Overschakelen naar landbouw was slechts succesvol op vruchtbare en gemakkelijk te bewerken grond en in streken
waar de klimatologische veranderingen de mens noodzaakten – maar ook de kans boden – om anders te leven.
De stap naar sedentair leven (= mensen die wonen op een vaste plaats) op basis van eigen voedselproductie werd
voor het eerst gezet door gemeenschappen in de zogenaamde vruchtbare sikkel, die zich situeert in het Nabije
Oosten en rond de Nijl.
9000 v.C.
• Verschillende gemeenschappen in die streek beheersten de landbouwtechnieken om succesvol te overleven.
• Bevolkingsaantallen namen snel toe
2e helft 8000 v.C.
• Ze slaagden er in enkele diersoorten te domesticeren
Aangezien mensen nu in sedentaire gemeenschappen leefden, kwam er ook een snelle verandering op vele andere
domeinen:
• Eigendomsidee breidde uit:
- Landbouwgronden waren noodzakelijk voor voedselzekerheid
- Grond moest verdedigd worden tegen anderen
- Wie de grond controleerde, had de sleutel tot de macht
• Naast landbouwers, herders of veetelers – die voor de eigenlijke voedselvoorziening instonden – vervulden
steeds meer individuen een taak. Deze ontwikkeling hing samen met de toename van de productiviteit en
het beschikbare voedseloverschot. Deze nieuwe beroepsactiviteiten bevonden zich op religieus, militair,
economisch of politiek vlak. Bv. priesters, krijgers, ambtenaren en ambachtslieden. Deze nieuwe
economische orde vertaalde zich in een politiek systeem gebaseerd op solidariteit, maar ook op sociale
ongelijkheid. Aan het hoofd stond meestal een sterke leider, een stamhoofd. Hij nam belangrijke beslissingen.
Daarvoor vereiste een machtig centraal gezag om de nodige mankracht te mobiliseren, leiding te geven en
technische problemen op te lossen. Ook het bijeenroepen van de bevolking voor de zich daar afspelende
rituelen vereiste zo’n gezag.
• De verhouding man-vrouw wijzigde drastisch: in de meeste culturen met een landbouwsamenleving werd de
rol van de vrouw ondergeschikt aan die van de man.
• Geloof: vruchtbaarheidscultus werd nog belangrijker
4
1. Inleiding
Geschiedenis vertelt het verhaal van mensen OF het verhaal van het verleden van de menselijke cultuur. Historici en
archeologen reconstrueren het verhaal van het menselijk handelen in het verleden.
Dinosaurussen en mammoeten zijn dus GEEN geschiedenis!
De eerste periode van de geschiedenis = de ‘prehistorie’. Die start met de komst van de mens
2. De mens is een recente bewoner van de planeet
De oerknal = de start van alles, maar het verhaal van de mens komt pas veel later.
De evolutie van het leven op de aarde is een langzaam proces waarin de mens pas recent een rol speelt.
3. De evolutie van de mens
Algemeen wordt aangenomen dat de eerste mensachtigen en mensen uit Afrika stammen.
Vanaf wanneer werd één van onze voorouders ‘mens’ genoemd? Daar zijn verschillende criteria voor:
1. Rechtop lopen
2. Intelligent genoeg om gebruiksvoorwerpen (= een natuurlijk element dat doelbewust werd aangepast om
een bepaalde handeling mogelijk te maken) te maken.
MAAR:
• Moeilijk aan te tonen: enkel sporen van stenen zijn overgebleven
• De evolutie verloopt bovendien ook niet lineair: verschillende mensachtigen en mensensoorten leefden op
hetzelfde moment en in dezelfde ruimte naast elkaar. De ene sterft uit terwijl de andere meer succesvol
wordt.
De Homo habilis (2,5 miljoen – 1,8 miljoen jaar geleden)
= wordt beschouwd als de eerste ‘mens’
• Liep rechtop
• Kwam enkel voor in Oost-Afrika
• Leefde van wat de natuur hem bood
• Was nog geen jager
• Bewerkte keien met aan de zijkant of het uiteinde ervan een scherpe rand
De Homo ergaster/ erectus (2 miljoen – 300.000 jaar geleden)
• Afrika, Europa en Azië
• Overleefde in totaal andere werelden, met een andere fauna en flora
• Waren in staat om zich voortdurend aan te passen aan hun leefomgeving
• Groter hersenvolume
• Vervaardigde het eerste werktuig met een vaste vorm: de vuistbijl
• Verbleven in spelonken, de ingang van grotten en primitieve tijdelijke hutten die hen
beschermden tegen de weersomstandigheden
• Jagers die waarschijnlijk al communiceerden in een complexe taal
• Sporen van vuurplaatsen, maar geen zekerheid of ze effectief vuur konden maken
1
,De Homo Heidelbergensis (600.000 jaar geleden)
• Verspreidde zich vanuit Afrika naar andere delen in de wereld
• Werktuigen: steeds beter gefabriceerd en steeds meer voor een specifiek doel
• Maakte zelf vuur
• Jager-voedselverzamelaar
• Voorouder van zowel de moderne mens, de Homo sapiens sapiens, en de Homo sapiens neanderthalensis
De Homo sapiens sapiens (200.000 – 100.000 jaar geleden)
• Eerste mensensoort die zich zal verspreiden over de volledige wereld, ook Oceanië en Amerika
• De eerste moderne mensen die Europa bewoonden (40.000 jaar geleden) waren ook jager-
voedselverzamelaars
4. Jager-verzamelaars in het huidige België
De Homo neanderthalensis en de komst van de Homo sapiens sapiens
De Homo neanderthalensis trok rond in onze streken, ook nog op het moment dat de Homo sapiens sapiens zich in
West-Europa vestigde (45.000 jaar geleden).
Periode van de laatste ijstijd (116.00 – 11.600 jaar geleden):
• Kouder, onze streken zagen er anders uit op vlak van fauna en flora.
• 70.000 tot 50.000 jaar geleden: zo koud dat er geen Noordzee meer was. Er was toen veel meer ijs en het
zeeniveau was sterk gedaald.
• De Noordzeevlakte en onze streken waren toen een steppe-toendra. Grote zoogdieren trokken toen over die
vlaktes.
• Archeologen vonden sporen van jachtkampen en een open vuursteengroeve van onze verre neven uit die
laatste ijstijd.
• Talloze vuurstenen werktuigen en beenderresten uit die tijd getuigen van de Neanderthalers als jagers op
groot wild (paard, wolharige neushoorn, bizon, rendier, mammoet).
Neanderthaler:
• Kleiner: 1,50 tot 1,60 meter
• Woog gemiddeld 30% meer dan de huidige mens
• Zware wenkbrauwboog
• Neus en neusholte waren groot. Voordeel: ingeademde lucht werd opgewarmd alvorens de longen te
bereiken.
• Beter aangepast om te overleven in koudere streken.
• Hersenen waren groter, maar door het lichaamsvolume was dit normaal. Ongeveer even intelligent als wij.
• Maakte gespecialiseerde werktuigen uit steen, beenderen en hout (oudste speer = 115.000 jaar oud).
• Technisch ingesteld: vele werktuigen en sieraden.
• Begroeven hun doden met veel eerbied. Cultureel handelen verschilde dus niet veel van dat van de moderne
mens.
Er ligt nog heel wat archeologisch materiaal op de bodem van de Noordzee. Pas in 6000 v.C. verdween ‘Doggerland’
definitief onder het wateroppervlak van de Noordzee.
De eerste moderne mens in Europa
De eerste groep Homo sapiens sapiensen was afkomstig uit Afrika. 45.000 jaar geleden staken de eerste groepen
over naar Europa.
2
,Op jacht
• Rendiervlees: één van de voornaamste voedingsmiddelen
Met het wisselen van de seizoenen trokken de kuddes naar andere streken, op zoek naar voedsel. In de
winter naar het zuiden en in de zomer naar het noorden.
• Poolvos: een klein pelsdier dat ook goed aardde in dat gebied
• Vissen (sneeuwhoenders) en vogels (kraanvogels)
Nomaden en hun jaarritme
Verhuisden regelmatig door:
• Rendieren (zie hierboven)
• Andere bronnen van voedsel en middelen van bestaan raakten na verloop van een seizoen uitgeput. Hout,
kruiden, grassen, vuursteen, kleiner wild en vissen werden na verloop van tijd in een bepaald gebied schaars.
• De groep trok de rendieren achterna, op zoek naar een nieuw leefgebied voor de duur van één jachtseizoen.
• Vervoersmiddel: slede
Werktuigen en woningen
Werktuigen/ gereedschappen
• Eenvoudig, maar doeltreffend
• Van vuursteen: pijlpunten, speerpunten, beitels, bijlen, krabbers en boortjes
• Van beenderen van wild: harpoenen, naalden, handvatten en vishaken
• Van gevangen wild werd de huid gebruikt voor kleding, schoeisel en tenten
Woningen
• Nomaden
• Bouwen van permanente woningen = zinloos
• Verbleven vaak in openlucht in tenten van dierenhuiden
• Tenten werden in kuilen geplaatst
De levensverwachting van een jager-voedselverzamelaar
• Niet ouder dan hooguit 50
• Invloed weer, infecties, gebrekkige hygiëne, het ontbreken van medicijnen en risico’s bij geboorte…
• Ook de gevaarlijke omstandigheden bij de jacht speelden een rol
• Toch: voedselpakket van veel jagers en verzamelaars was gevarieerder en beter dan dat van de eerste
landbouwers.
5. De landbouwsamenleving
Het wordt warmer…
12.000 jaar geleden: snelle klimaatsverandering en de gemiddelde temperatuur steeg aanzienlijk.
• De bevroren ondergrond ontdooide geleidelijk
• Berkenbossen namen toe, er verschenen dennen en de hazelaar deed zijn intrede
• Er verscheen een grotere variëteit aan bloemen en struiken
• Het lage gebied tussen Engeland en de Lage Landen werd moerassig en geraakte deels overspoeld
Gevolgen voor de mens:
• De kudden rendieren vertrokken naar het noorden
• De mens moest zijn levenswijze en jachttechnieken drastisch wijzigen
3
, • Jacht op meer gevarieerde wildsoorten die niet in kudden leven, maar zich in kleine groepjes of zelfs
individueel (everzwijn, hert) in de bossen verplaatsen.
• Deze manier van jagen was minder renderend. De mens moest dus intensiever andere voedselbronnen
zoeken:
- jacht op watervogels en de visvangst
- verzamelen van eieren
- vruchtenpluk
- zoeken van eetbare planten
• De mens ontdekte de grote voedingswaarde van bv. graangewassen. Ontdekte een cyclus in het leven van de
graangewassen: rijpe graankorrels vallen op de grond, kiemen, groeien en worden rijp.
• Eerste interventie van de mens: de granen dichter in de omgeving van zijn woning zaaien.
= tussenstap van de mens als jager-voedselverzamelaar naar landbouwer
De eerste landbouwgemeenschappen
Het dieet bij de boeren werd gedomineerd door een beperkt aantal gewassen en de vleesconsumptie werd
beperkter. Landbouwers moesten overleven op een vaste plek bij hun gewassen, wat onhygiënische uitdagingen met
zich meebracht. Een mislukte oogst kon leiden tot hongerdoden.
Overschakelen naar landbouw was slechts succesvol op vruchtbare en gemakkelijk te bewerken grond en in streken
waar de klimatologische veranderingen de mens noodzaakten – maar ook de kans boden – om anders te leven.
De stap naar sedentair leven (= mensen die wonen op een vaste plaats) op basis van eigen voedselproductie werd
voor het eerst gezet door gemeenschappen in de zogenaamde vruchtbare sikkel, die zich situeert in het Nabije
Oosten en rond de Nijl.
9000 v.C.
• Verschillende gemeenschappen in die streek beheersten de landbouwtechnieken om succesvol te overleven.
• Bevolkingsaantallen namen snel toe
2e helft 8000 v.C.
• Ze slaagden er in enkele diersoorten te domesticeren
Aangezien mensen nu in sedentaire gemeenschappen leefden, kwam er ook een snelle verandering op vele andere
domeinen:
• Eigendomsidee breidde uit:
- Landbouwgronden waren noodzakelijk voor voedselzekerheid
- Grond moest verdedigd worden tegen anderen
- Wie de grond controleerde, had de sleutel tot de macht
• Naast landbouwers, herders of veetelers – die voor de eigenlijke voedselvoorziening instonden – vervulden
steeds meer individuen een taak. Deze ontwikkeling hing samen met de toename van de productiviteit en
het beschikbare voedseloverschot. Deze nieuwe beroepsactiviteiten bevonden zich op religieus, militair,
economisch of politiek vlak. Bv. priesters, krijgers, ambtenaren en ambachtslieden. Deze nieuwe
economische orde vertaalde zich in een politiek systeem gebaseerd op solidariteit, maar ook op sociale
ongelijkheid. Aan het hoofd stond meestal een sterke leider, een stamhoofd. Hij nam belangrijke beslissingen.
Daarvoor vereiste een machtig centraal gezag om de nodige mankracht te mobiliseren, leiding te geven en
technische problemen op te lossen. Ook het bijeenroepen van de bevolking voor de zich daar afspelende
rituelen vereiste zo’n gezag.
• De verhouding man-vrouw wijzigde drastisch: in de meeste culturen met een landbouwsamenleving werd de
rol van de vrouw ondergeschikt aan die van de man.
• Geloof: vruchtbaarheidscultus werd nog belangrijker
4
