Grondwettelijk
ALGEMENE INLEIDING: SITUERING EN
OMSCHRIJVING VAN HET GRONDWETTELIJK
RECHT
1. HET ONDERSCHEID TUSSEN HET PUBLIEKRECHT EN
HET PRIVAATRECHT
Publiekrecht is het recht dat het handelen van de overheid regelt
- Het regelt
o De verhouding tussen de overheid en haar onderdanen
o De interne organisatie van de overheid
o De verhouding tussen de onderscheiden overheden
o De verhouding tussen staten
Privaatrecht is het recht dat de relatie tussen de burgers onderling, tussen de
burgers en private entiteiten of tussen private entiteiten onderling vastlegt
1.1 PRIVAATRECHT
Gaat er van uit dat burgers hun onderlinge verhoudingen in beginsel zelf mogen
regelen
- Gaat over het dagelijks leven van de burgers
Basisfilosofie: vrijheid en gelijkheid van de burgers
1.2 PUBLIEKRECHT SENSU LATO
Het publiekrecht omvat het geheel van regels betreffende het statuut van de
bewindvoerders, hun macht en de interactie met elkaar en mat de particuliere
personen
Burgers: particuliere of private personen in hun relatie met de overheid
Algemeen belang gaat voor op het individueel belang van de burger
Vertrekt vanuit de premisse dat de burger een inherent ondergeschikte positie
inneemt ten opzichte van de overheid
- De overheid kan hen binnen de wettelijke grenzen zaken
opleggen/ontnemen indien zij dit nodig acht voor het algemeen belang
De overheid beschikt en de burgers zijn gebonden door hetgeen de overheid
eenzijdig beslist
- Eenzijdig: zonder instemming van de burgers
- Staat haaks op het privaatrecht
o Privaatrecht gaat uit van beslissingen die minstens door 2 partijen
genomen moeten worden
Overheid beschikt over exorbitante bevoegdheden
- Bv: onteigening, corona-maatregelen, …
1.3 ONDERSCHEID PRIVAATRECHT EN PUBLIEKRECHT:
NUANCERING
Klassiek onderscheid moet genuanceerd worden
1
,Grondwettelijk
Publiekrecht geldt enkel ten aanzien van de overheid indien zij optreedt in haar
hoedanigheid van overheid
- Overheid kan in haar hoedanigheid van privé-persoon, los van haar
overheidsmacht, optreden, waarbij zij in de regel onderworpen is aan het
privaatrecht
o Bv: bij het huren van een gebouw
In dit geval zal er toepassing gemaakt worden van het
privaatrecht
Privé-personen kunnen evenzeer bekleed worden met een overheidstaak
- Bv: concessie van een openbare dienst
o Een administratief contract waarbij de overheid een particulier gaat
belasten om een openbare dienst te gaan exploiteren
o De exploitatie zal gebeuren op eigen kosten en verantwoordelijkheid
van de particulier
- In dit geval wordt de rechtsverhouding tussen de overheid en de privé-
persoon beheerst door bepalingen uit het publiekrecht
Doet zich een toenemende vervlechting tussen publiekrecht en privaatrecht voor
- De overheid behartigt steeds meer van haar taken via privaatrechtelijke
weg
o Bv: privaatrechtelijke concessies, deelname in privaatrechtelijke
verenigingen
- Bepaalde publieke taken worden ook toegekend aan privaatrechtelijek
organisaties
o Instellingen van openbaar nut, reglementering van vzw’s die zich
bezighouden met overheidstaken
o Bv: de opvang van daklozen in de winter
De autonomie van de burger in het privaatrecht en de beschikkingsvrijheid van
de overheid in het publiekrecht zijn beide relatief
- Autonomie van de burger wordt begrensd door dwingende rechtsregels
o Bv: verbod op discriminatie bij aanwerving of verhuren van een
woonst
o Bv: beperkingen van de mogelijkheid om een personeelslid te
ontslaan
Mag een vrouw niet ontslaan omdat ze zwanger is
- Veel situaties waarin de contractvrijheid van de partijen in werkelijkheid
niet bestaat
o Bv: vaak heeft een werkzoekende weinig of geen
onderhandelingsmarge in het kader van een sollicitatie
- De rechtsstaat impliceert dat de overheid onderworpen is aan het recht
o Betekent ook dat de vrijheid van de overheid in belangrijke mate
aan banden is gelegd
Oorsprong onderscheidt in de liberale staatsopvatting
- Individu is houder van alle rechten en vrijheden
- Overheid nam slechts een beperkt aantal taken op zich
o Overheid was nachtwaker = nachtwakersstaat
o Gaandeweg geëvolueerd tot een sociale verzorgingsstaat
Zeer ruim takenpakket
Regels die het sociaal en financieel-economisch leven
sturen en regelen
2
,Grondwettelijk
oBv: arbeidsrecht, sociaal zekerheidsrecht,
handelsrecht, economisch recht, bankrecht,
verzekeringsrecht
Neemt actief deel aan het economisch leven door
goederen te produceren en diensten aan te bieden
o Bv: openbaar vervoer, radio en televisie
Staat in voor een aantal basisbehoeften van de burgers
o Bv: gezondheidszorg, onderwijs
Door middel van publieke investeringen en subsidies
worden bepaalde private initiatieven ondersteund en
aangemoedigd wanneer de overheid meent dat
hiermee ook het algemeen belang wordt gediend
o Bv: investeringen in windenergie, subsidies voor
zonnepanelen, straathoek- en jeugdwerking
Vroeger kon de overheid zonder veel kritiek het behartigen van het algemeen
belang verwezenlijken door het uitoefenen van macht (onteigening, verplichte
militaire dienst, …)
- Moest niet door overleg met haar burgers als gelijken
Nu wordt steeds vaker verwacht dat de overheid de burgers bij de besluitvorming
betrekt
- Bv: openbaar onderzoek voorafgaand aan stedenbouwkundig project
o Omwonende kunnen bezwaren uiten en overheid moet hier rekening
mee houden
- Verklaart waarom de overheid steeds meer in besluitvormingsprocedures
verplicht adviezen van deskundige instanties moet betrekken
Overheid heeft ook steeds vaker te maken met burgers die het gezagsoptreden
van de overheid in vraag stellen
Door de toenemende wederkerigheid van het bestuursrecht en mondigheid van
de burger wordt de overheid steeds vaker gedwongen in haar besluitvorming
direct rekening te houden met de wil van de burger
Overheid steeds vaker genoodzaakt met de burger samen te werken
2. HET GRONDWETTELIJK RECHT
Grondwettelijk recht = staatsrecht of constitutioneel recht
Wordt ook geduid met de term publiekrecht sensu stricto
- Wordt gezien als het fundament van het publiekrecht
Houdt de fundamentele regels in voor de inrichting en de werking van de
staatsmachten, hun onderlinge relaties en hun relaties tot de burgers
(grondrechten)
Bestudeert de inrichting, organisatie en werking van de staatsmachten, de
verhouding tussen de onderscheiden entiteiten binnen de staat, en de
fundamentele rechten en vrijheden van de burgers
3. GRONDWETTELIJK RECHT EN POLITIEKE WETENSCHAP
3
, Grondwettelijk
Rechtstak die het dichts bij de politiek staat
Bestaat een duidelijk verwantschap tussen staatsrecht en politieke wetenschap
- Beiden richten zich in belangrijke mate op het functioneren van de Staat
Pas recent sprake van wederzijdse bevruchting
- Traditioneel werd het staatsrecht op positivistische-formalistische wijze
benaderd
o Werd bestudeerd vanuit een strikt juridisch oogpunt
o Legde zich hoofdzakelijk toe op de studie van de rechtsregels
- Hier tegenover staat een meer causale benadering door de politieke
wetenschap
o Politicoloog legt zich toe op de werkelijk bestaande verhoudingen en
invloedssferen binnen het staatkundige bestel
o Bestudeert de werkelijke verhoudingen tussen de gezagsdragers en
de burgers
o De politieke wetenschap heeft in essentie een ruimer studieobject
Ook bv partijsystemen, electorale procedures, …
In de loop van de 20ste eeuw een meer realistische beoefening van het
grondwettelijk recht
- Bij de studie van het staatsrecht gaat ook aandacht naar de politieke en
maatschappelijke machtsverhoudingen zonder dewelke men bepaalde
evoluties niet kan vatten
o Bv: men kan de betekenis en draagwijdte van de Belgische
staatshervormingen niet vatten zonder deze te bestuderen in het
licht van de politieke realiteit
Ook voor de politieke wetenschapper is kennis van de institutionele regels
essentieel
- Inzicht in politieke gebeurtenissen en ontwikkelingen vereist ook inzicht in
de rechtsregels die de werking en samenstelling van de politieke organen
beheersen
- Ook inzicht in de grondrechten van de burgers is vereist om de verhouding
tussen de staat en de burgers te determineren
De politiek gaat aan het grondwettelijk recht vooraf
Het staatsrecht bepaalt op zijn beurt deels hoe politiek verder kan worden
bedreven
- Het juridisch kader determineert op zijn beurt mede het politiek gebeuren
Enkele voorbeelden
- De kloof tussen de verdragen over mensenrechten die de USSR had
ondertekend en de feitelijke sovjetpraktijken
- De Belgische Gw gaat nog steeds uit van de juridische voorrang van de
wetgevende macht
o Door het toenemende overheidsoptreden en de nood aan een
efficiënt bestuursoptreden heeft de uitvoerende macht evenwel de
feitelijke voorrang verworven
- De uitholling van de nationale soevereiniteit door de toenemende
internationalisering en de opkomst van subnationale bewegingen
4
ALGEMENE INLEIDING: SITUERING EN
OMSCHRIJVING VAN HET GRONDWETTELIJK
RECHT
1. HET ONDERSCHEID TUSSEN HET PUBLIEKRECHT EN
HET PRIVAATRECHT
Publiekrecht is het recht dat het handelen van de overheid regelt
- Het regelt
o De verhouding tussen de overheid en haar onderdanen
o De interne organisatie van de overheid
o De verhouding tussen de onderscheiden overheden
o De verhouding tussen staten
Privaatrecht is het recht dat de relatie tussen de burgers onderling, tussen de
burgers en private entiteiten of tussen private entiteiten onderling vastlegt
1.1 PRIVAATRECHT
Gaat er van uit dat burgers hun onderlinge verhoudingen in beginsel zelf mogen
regelen
- Gaat over het dagelijks leven van de burgers
Basisfilosofie: vrijheid en gelijkheid van de burgers
1.2 PUBLIEKRECHT SENSU LATO
Het publiekrecht omvat het geheel van regels betreffende het statuut van de
bewindvoerders, hun macht en de interactie met elkaar en mat de particuliere
personen
Burgers: particuliere of private personen in hun relatie met de overheid
Algemeen belang gaat voor op het individueel belang van de burger
Vertrekt vanuit de premisse dat de burger een inherent ondergeschikte positie
inneemt ten opzichte van de overheid
- De overheid kan hen binnen de wettelijke grenzen zaken
opleggen/ontnemen indien zij dit nodig acht voor het algemeen belang
De overheid beschikt en de burgers zijn gebonden door hetgeen de overheid
eenzijdig beslist
- Eenzijdig: zonder instemming van de burgers
- Staat haaks op het privaatrecht
o Privaatrecht gaat uit van beslissingen die minstens door 2 partijen
genomen moeten worden
Overheid beschikt over exorbitante bevoegdheden
- Bv: onteigening, corona-maatregelen, …
1.3 ONDERSCHEID PRIVAATRECHT EN PUBLIEKRECHT:
NUANCERING
Klassiek onderscheid moet genuanceerd worden
1
,Grondwettelijk
Publiekrecht geldt enkel ten aanzien van de overheid indien zij optreedt in haar
hoedanigheid van overheid
- Overheid kan in haar hoedanigheid van privé-persoon, los van haar
overheidsmacht, optreden, waarbij zij in de regel onderworpen is aan het
privaatrecht
o Bv: bij het huren van een gebouw
In dit geval zal er toepassing gemaakt worden van het
privaatrecht
Privé-personen kunnen evenzeer bekleed worden met een overheidstaak
- Bv: concessie van een openbare dienst
o Een administratief contract waarbij de overheid een particulier gaat
belasten om een openbare dienst te gaan exploiteren
o De exploitatie zal gebeuren op eigen kosten en verantwoordelijkheid
van de particulier
- In dit geval wordt de rechtsverhouding tussen de overheid en de privé-
persoon beheerst door bepalingen uit het publiekrecht
Doet zich een toenemende vervlechting tussen publiekrecht en privaatrecht voor
- De overheid behartigt steeds meer van haar taken via privaatrechtelijke
weg
o Bv: privaatrechtelijke concessies, deelname in privaatrechtelijke
verenigingen
- Bepaalde publieke taken worden ook toegekend aan privaatrechtelijek
organisaties
o Instellingen van openbaar nut, reglementering van vzw’s die zich
bezighouden met overheidstaken
o Bv: de opvang van daklozen in de winter
De autonomie van de burger in het privaatrecht en de beschikkingsvrijheid van
de overheid in het publiekrecht zijn beide relatief
- Autonomie van de burger wordt begrensd door dwingende rechtsregels
o Bv: verbod op discriminatie bij aanwerving of verhuren van een
woonst
o Bv: beperkingen van de mogelijkheid om een personeelslid te
ontslaan
Mag een vrouw niet ontslaan omdat ze zwanger is
- Veel situaties waarin de contractvrijheid van de partijen in werkelijkheid
niet bestaat
o Bv: vaak heeft een werkzoekende weinig of geen
onderhandelingsmarge in het kader van een sollicitatie
- De rechtsstaat impliceert dat de overheid onderworpen is aan het recht
o Betekent ook dat de vrijheid van de overheid in belangrijke mate
aan banden is gelegd
Oorsprong onderscheidt in de liberale staatsopvatting
- Individu is houder van alle rechten en vrijheden
- Overheid nam slechts een beperkt aantal taken op zich
o Overheid was nachtwaker = nachtwakersstaat
o Gaandeweg geëvolueerd tot een sociale verzorgingsstaat
Zeer ruim takenpakket
Regels die het sociaal en financieel-economisch leven
sturen en regelen
2
,Grondwettelijk
oBv: arbeidsrecht, sociaal zekerheidsrecht,
handelsrecht, economisch recht, bankrecht,
verzekeringsrecht
Neemt actief deel aan het economisch leven door
goederen te produceren en diensten aan te bieden
o Bv: openbaar vervoer, radio en televisie
Staat in voor een aantal basisbehoeften van de burgers
o Bv: gezondheidszorg, onderwijs
Door middel van publieke investeringen en subsidies
worden bepaalde private initiatieven ondersteund en
aangemoedigd wanneer de overheid meent dat
hiermee ook het algemeen belang wordt gediend
o Bv: investeringen in windenergie, subsidies voor
zonnepanelen, straathoek- en jeugdwerking
Vroeger kon de overheid zonder veel kritiek het behartigen van het algemeen
belang verwezenlijken door het uitoefenen van macht (onteigening, verplichte
militaire dienst, …)
- Moest niet door overleg met haar burgers als gelijken
Nu wordt steeds vaker verwacht dat de overheid de burgers bij de besluitvorming
betrekt
- Bv: openbaar onderzoek voorafgaand aan stedenbouwkundig project
o Omwonende kunnen bezwaren uiten en overheid moet hier rekening
mee houden
- Verklaart waarom de overheid steeds meer in besluitvormingsprocedures
verplicht adviezen van deskundige instanties moet betrekken
Overheid heeft ook steeds vaker te maken met burgers die het gezagsoptreden
van de overheid in vraag stellen
Door de toenemende wederkerigheid van het bestuursrecht en mondigheid van
de burger wordt de overheid steeds vaker gedwongen in haar besluitvorming
direct rekening te houden met de wil van de burger
Overheid steeds vaker genoodzaakt met de burger samen te werken
2. HET GRONDWETTELIJK RECHT
Grondwettelijk recht = staatsrecht of constitutioneel recht
Wordt ook geduid met de term publiekrecht sensu stricto
- Wordt gezien als het fundament van het publiekrecht
Houdt de fundamentele regels in voor de inrichting en de werking van de
staatsmachten, hun onderlinge relaties en hun relaties tot de burgers
(grondrechten)
Bestudeert de inrichting, organisatie en werking van de staatsmachten, de
verhouding tussen de onderscheiden entiteiten binnen de staat, en de
fundamentele rechten en vrijheden van de burgers
3. GRONDWETTELIJK RECHT EN POLITIEKE WETENSCHAP
3
, Grondwettelijk
Rechtstak die het dichts bij de politiek staat
Bestaat een duidelijk verwantschap tussen staatsrecht en politieke wetenschap
- Beiden richten zich in belangrijke mate op het functioneren van de Staat
Pas recent sprake van wederzijdse bevruchting
- Traditioneel werd het staatsrecht op positivistische-formalistische wijze
benaderd
o Werd bestudeerd vanuit een strikt juridisch oogpunt
o Legde zich hoofdzakelijk toe op de studie van de rechtsregels
- Hier tegenover staat een meer causale benadering door de politieke
wetenschap
o Politicoloog legt zich toe op de werkelijk bestaande verhoudingen en
invloedssferen binnen het staatkundige bestel
o Bestudeert de werkelijke verhoudingen tussen de gezagsdragers en
de burgers
o De politieke wetenschap heeft in essentie een ruimer studieobject
Ook bv partijsystemen, electorale procedures, …
In de loop van de 20ste eeuw een meer realistische beoefening van het
grondwettelijk recht
- Bij de studie van het staatsrecht gaat ook aandacht naar de politieke en
maatschappelijke machtsverhoudingen zonder dewelke men bepaalde
evoluties niet kan vatten
o Bv: men kan de betekenis en draagwijdte van de Belgische
staatshervormingen niet vatten zonder deze te bestuderen in het
licht van de politieke realiteit
Ook voor de politieke wetenschapper is kennis van de institutionele regels
essentieel
- Inzicht in politieke gebeurtenissen en ontwikkelingen vereist ook inzicht in
de rechtsregels die de werking en samenstelling van de politieke organen
beheersen
- Ook inzicht in de grondrechten van de burgers is vereist om de verhouding
tussen de staat en de burgers te determineren
De politiek gaat aan het grondwettelijk recht vooraf
Het staatsrecht bepaalt op zijn beurt deels hoe politiek verder kan worden
bedreven
- Het juridisch kader determineert op zijn beurt mede het politiek gebeuren
Enkele voorbeelden
- De kloof tussen de verdragen over mensenrechten die de USSR had
ondertekend en de feitelijke sovjetpraktijken
- De Belgische Gw gaat nog steeds uit van de juridische voorrang van de
wetgevende macht
o Door het toenemende overheidsoptreden en de nood aan een
efficiënt bestuursoptreden heeft de uitvoerende macht evenwel de
feitelijke voorrang verworven
- De uitholling van de nationale soevereiniteit door de toenemende
internationalisering en de opkomst van subnationale bewegingen
4
