WEEK ½ ZENUWSTELSEL
Het anatomische zenuwstelsel is opgedeeld in het centrale zenuwstelsel (CZS) en
het perifere zenuwstelsel (PZS). Het CZS omvat de hersenen en het ruggenmerg,
terwijl het PZS verantwoordelijk is voor het doorgeven van signalen tussen het
CZS en de rest van het lichaam.
De hersenen bestaan uit drie hoofdstructuren: de grote hersenen, de hersenstam
en de kleine hersenen. De grote hersenen (cerebrum) bestaan uit twee
hemisferen en zijn verdeeld in vier kwabben, elk met specifieke functies:
Frontale kwab (voorhoofd): reguleert motorische functies en gedrag.
Pariëtale kwab (wandbeen): speelt een rol in sensorische verwerking en
taal.
Occipitale kwab (achterhoofd): is verantwoordelijk voor visuele verwerking.
Temporale kwab (slaapbeen): verwerkt geheugen, taal en gehoor.
De hersenstam is de verbinding tussen de grote hersenen en het ruggenmerg en
speelt een cruciale rol in het reguleren van vitale functies zoals ademhaling,
hartslag en bloeddruk. De hypothalamus, een belangrijk onderdeel van de
hersenstam, bevat zenuwcellen met hormonale functies.
De kleine hersenen (cerebellum) coördineren bewegingen en zorgen voor
evenwicht en fijne motoriek. Beschadiging aan de kleine hersenen leidt tot een
verminderde coördinatie van bewegingen. Alcohol beïnvloedt de werking van de
kleine hersenen, wat leidt tot wankel lopen.
De hersenen worden beschermd door drie hersenvliezen:
Harde hersenvlies (dura mater)
Spinnenwebvlies (arachnoïdea)
Zachte hersenvlies (pia mater)
Het ruggenmerg is opgedeeld in vier segmenten:
Cervicale zenuwen (C1-C8)
Thoracale zenuwen (T1-T12)
Lumbale zenuwen (L1-L5)
Sacrale zenuwen (S1-S5)
De wervelkolom groeit tijdens de ontwikkeling langer door dan het ruggenmerg
zelf. Binnen het ruggenmerg bevinden zich de voorhoorn, waar motorische
zenuwvezels liggen, en de achterhoorn, waar sensorische zenuwvezels liggen.
Ruggenmergzenuwen bevatten zowel motorische als sensorische vezels.
Een neuron bestaat uit dendrieten,
een cellichaam en een axon.
Dendrieten vangen signalen op, die
via het axon worden doorgegeven aan
andere neuronen via een synaps.
Synapsen zorgen voor de overdracht
van neurotransmitters.
De hersenen bevatten witte en grijze
stof. Grijze stof bestaat uit cellichamen van neuronen, terwijl witte stof de
gemyeliniseerde uitlopers (axonen) bevat. Myeline zorgt voor de isolatie van
zenuwbanen en verhoogt de snelheid van signaaloverdracht.
Zenuwbanen worden onderscheiden in:
, Afferente banen: opstijgende banen die sensorische prikkels naar het CZS
brengen.
Efferente banen: afdalende banen die motorische signalen vanuit het CZS
naar organen en weefsels sturen.
Dwarslaesie
Een dwarslaesie is een beschadiging of onderbreking van het ruggenmerg die
resulteert in verlies van motorische, sensorische en/of autonome functies onder
het niveau van de laesie. Dit kan compleet (geen functie of gevoel meer) of
incompleet (gedeeltelijk verlies van functie) zijn.
- Tetraplegie verwijst naar verlamming van alle vier de ledematen en komt
voor bij een hoge dwarslaesie. Een dwarslaesie wordt als hoog beschouwd
vanaf het niveau van C4.
- Paraplegie houdt in dat alleen de benen verlamd zijn, wat wordt aangeduid
als een lage dwarslaesie.
- Paralyse betekent een volledige verlamming van een ledemaat, terwijl
parese duidt op een gedeeltelijk verlies van spierkracht.
Het ruggenmerg kan beschadigd raken door verschillende oorzaken, waaronder
trauma zoals verkeersongevallen, valpartijen en sportongevallen, maar ook door
niet-traumatische aandoeningen zoals tumoren, infecties, degeneratieve ziekten
of vaatproblemen.
- Verkeersongeval 40-50%
- Val van een zekere hoogte 20-30%
- Geweld/schotwonden 5-10%
- Een val bij ouderen met osteoporose 5-10%
- Ongeveer 8000 mensen in Nederland hebben een dwarslaesie. Per jaar
krijgen 150 mensen een complete dwarslaesie, dit zal gaan toenemen door
de vergrijzing in Nederland.
De pathofysiologie van een dwarslaesie begint met de primaire schade, zoals een
directe beschadiging van zenuwvezels of bloeding in het ruggenmerg. Vervolgens
treedt secundaire schade op, veroorzaakt door ontstekingen, oedeem en
ischemie, die de omvang van de schade verder vergroten.
Symptomen en signalen van een dwarslaesie variëren afhankelijk van de hoogte
en ernst van de laesie. Mensen kunnen motorische verlamming, verlies van
gevoel, blaas- en darmproblemen, en andere autonome stoornissen ervaren.
Daarnaast kunnen in de acute fase reflexen volledig uitvallen (spinale shock),
terwijl er in een later stadium juist een toename van reflexen en spasticiteit kan
optreden.
De diagnose van een dwarslaesie wordt gesteld door klinisch onderzoek,
ondersteund door beeldvorming zoals MRI en CT. Deze onderzoeken geven
inzicht in de omvang van de schade en eventuele onderliggende oorzaken, zoals
fracturen of tumoren.
De behandeling richt zich in de acute fase op stabilisatie van de patiënt en het
voorkomen van verdere schade aan het ruggenmerg, bijvoorbeeld door
chirurgische decompressie of immobilisatie van de wervelkolom (halotractie). In
de revalidatiefase wordt gewerkt aan het optimaliseren van functies en het
bevorderen van zelfstandigheid, met fysiotherapie, ergotherapie en
psychologische ondersteuning. Medicatie kan worden ingezet om symptomen
zoals spasticiteit, pijn en autonome dysfunctie te beheersen.
,In de acute fase (één week) van een dwarslaesie speelt de spinale shock een
belangrijke rol. Dit houdt in dat er tijdelijk verlies van alle reflexen onder het
niveau van de laesie optreedt, met als gevolg slappe verlamming en areflexie
(geen reactie). Daarnaast kan neurogene shock optreden, wat wordt veroorzaakt
door uitval van de sympathische zenuwen. Dit leidt tot ernstige hypotensie,
bradycardie en hypothermie door een verlies van vasculaire tonus en het
onvermogen om de bloeddruk te reguleren.
In de chronische fase (ná vier tot zes weken) kunnen verschillende systemen
worden beïnvloed, afhankelijk van de hoogte en ernst van de laesie:
Ademhaling - Bij letsel van de nervus phrenicus (C3-C5) kan het
diafragma (middenrif) verlamd raken, wat de
ademhaling ernstig bemoeilijkt.
- Letsel aan de intercostale spieren (T1-T12) belemmert
de ademhaling verder door een gebrek aan thoracale
beweging.
- Door een stoornis in de ventilatie-perfusieverhouding
wordt de gaswisseling in de longen inefficiënt.
- Lumbaal (lage rug) letsel leidt tot verlamming van de
buikspieren, wat het ophoesten van slijm bemoeilijkt.
- Complicaties zoals atelectase (het samenvallen van
delen van de longen) en pneumonie (longontsteking)
zijn veelvoorkomend.
Circulatie - Hypotensie en bradycardie worden veroorzaakt door de
uitval van sympathische zenuwen, wat leidt tot een
verminderde vasculaire tonus.
- Immobilisatie verhoogt het risico op trombo-embolieën,
zoals diepe veneuze trombose en longembolie, door een
verminderde bloedcirculatie en veranderde vaattonus.
Mictie - Een atone blaas (slappe blaas) veroorzaakt
blaasretentie, wat kan leiden tot overloopincontinentie.
- Bij een spastische blaas treden ongecontroleerde
contracties op, wat urineverlies tot gevolg heeft.
- De verhoogde kans op urineweginfecties wordt
veroorzaakt door blaasretentie en gebruik van
katheters.
Maagdarmkan - Een paralytische ileus kan optreden door een gebrek
aal aan zenuwaansturing, wat de darmperistaltiek stillegt.
- Obstipatieproblemen zijn een veelvoorkomende
complicatie door verminderde mobiliteit en
veranderingen in het autonome zenuwstelsel.
- Het risico op maagzweren neemt toe, soms gepaard
met bloeding of perforatie, door stress en verminderde
doorbloeding van de maagwand.
Huid - Door een combinatie van immobiliteit, verminderde
doorbloeding en druk op de huid kan decubitus
(doorligwonden) ontstaan.
Botten en - Contracturen ontwikkelen zich door een gebrek aan
gewrichten beweging, wat kan leiden tot een gefixeerde
dwangstand van de ledematen.
, - Immobiliteit veroorzaakt ook osteoporose, wat de kans
op fracturen verhoogt door verzwakking van het
botweefsel.
Letsels van het ruggenmerg omvatten verschillende soorten schade aan het
ruggenmerg en de omliggende structuren.
Ruggenmergcompressie – Dit ontstaat wanneer het ruggenmerg wordt
samengedrukt door bijvoorbeeld botfragmenten, hernia's, tumoren, of
hematomen. Compressie kan tijdelijk of blijvend zijn.
Ruggenmergkneuzing – Bij een kneuzing van het ruggenmerg raakt het
weefsel beschadigd zonder dat het volledig wordt doorgesneden. Dit kan
leiden tot tijdelijke of blijvende uitval van functies.
Gedeeltelijke of gehele doorsnijding – Bij een gedeeltelijke doorsnijding
(incomplete laesie) blijft er enige functie onder het niveau van de laesie
behouden. Een complete doorsnijding resulteert in volledige uitval van
motorische en sensorische functies onder het beschadigde niveau.
Beklemming van de zenuwen – Dit kan optreden bij aandoeningen zoals
een hernia, waarbij tussenwervelschijven uitpuilen en druk uitoefenen op
de zenuwen. Dit kan pijn, gevoelloosheid, of spierzwakte veroorzaken.
Onvoldoende lokale circulatie – Een verminderde bloedtoevoer naar het
ruggenmerg leidt tot hypoxie, waarbij het weefsel onvoldoende zuurstof
krijgt. Dit kan leiden tot celdood en functieverlies.
Vochtophoping – Oedeem in of rond het ruggenmerg ontstaat vaak als
secundaire complicatie na een trauma of andere aandoening. Dit verhoogt
de druk in het ruggenmergkanaal en kan verdere schade veroorzaken.
Tumoren of infectie – Tumoren in of rond het ruggenmerg kunnen
compressie veroorzaken en de zenuwfunctie beïnvloeden. Infecties, zoals
meningitis of abcessen, kunnen ontstekingen en beschadigingen in het
ruggenmerg veroorzaken.
Mechanische krachten op het ruggenmerg:
Compressie: Druk waarbij structuren tegen elkaar worden gedrukt, zoals
bij een hernia of fractuur.
Distractie: Krachten die structuren van elkaar aftrekken, zoals bij
hyperextensieletsels.
Rotatie: Draaikrachten kunnen het ruggenmerg verdraaien en
beschadigen, wat vaak gepaard gaat met fracturen of dislocaties.
Cranio-cervicale overgang
Letsels op het niveau van de overgang tussen de schedel en de cervicale
wervelkolom zijn bijzonder ernstig en vaak fataal. Dit gebied bevat essentiële
structuren voor de ademhaling en hartfunctie. Schade in dit gebied kan leiden tot
onmiddellijke ademhalingsstilstand en overlijden.
Bij ruggenmergletsel kan de ademhaling ernstig worden beïnvloed door schade
aan zenuwen die betrokken zijn bij de ademhalingscontrole. Het niveau van het
letsel bepaalt in grote mate de ernst van de ademhalingsproblemen:
Zenuwbeschadiging op C3 of hoger leidt vaak tot respiratory arrest
(ademstilstand), omdat het diafragma volledig uitvalt door beschadiging
van de nervus phrenicus, de belangrijkste zenuw die het diafragma
aanstuurt.
Zenuwbeschadiging op C4 kan resulteren in verlamming van het
diafragma. Hoewel enige ademhalingsbeweging mogelijk kan blijven, is
Het anatomische zenuwstelsel is opgedeeld in het centrale zenuwstelsel (CZS) en
het perifere zenuwstelsel (PZS). Het CZS omvat de hersenen en het ruggenmerg,
terwijl het PZS verantwoordelijk is voor het doorgeven van signalen tussen het
CZS en de rest van het lichaam.
De hersenen bestaan uit drie hoofdstructuren: de grote hersenen, de hersenstam
en de kleine hersenen. De grote hersenen (cerebrum) bestaan uit twee
hemisferen en zijn verdeeld in vier kwabben, elk met specifieke functies:
Frontale kwab (voorhoofd): reguleert motorische functies en gedrag.
Pariëtale kwab (wandbeen): speelt een rol in sensorische verwerking en
taal.
Occipitale kwab (achterhoofd): is verantwoordelijk voor visuele verwerking.
Temporale kwab (slaapbeen): verwerkt geheugen, taal en gehoor.
De hersenstam is de verbinding tussen de grote hersenen en het ruggenmerg en
speelt een cruciale rol in het reguleren van vitale functies zoals ademhaling,
hartslag en bloeddruk. De hypothalamus, een belangrijk onderdeel van de
hersenstam, bevat zenuwcellen met hormonale functies.
De kleine hersenen (cerebellum) coördineren bewegingen en zorgen voor
evenwicht en fijne motoriek. Beschadiging aan de kleine hersenen leidt tot een
verminderde coördinatie van bewegingen. Alcohol beïnvloedt de werking van de
kleine hersenen, wat leidt tot wankel lopen.
De hersenen worden beschermd door drie hersenvliezen:
Harde hersenvlies (dura mater)
Spinnenwebvlies (arachnoïdea)
Zachte hersenvlies (pia mater)
Het ruggenmerg is opgedeeld in vier segmenten:
Cervicale zenuwen (C1-C8)
Thoracale zenuwen (T1-T12)
Lumbale zenuwen (L1-L5)
Sacrale zenuwen (S1-S5)
De wervelkolom groeit tijdens de ontwikkeling langer door dan het ruggenmerg
zelf. Binnen het ruggenmerg bevinden zich de voorhoorn, waar motorische
zenuwvezels liggen, en de achterhoorn, waar sensorische zenuwvezels liggen.
Ruggenmergzenuwen bevatten zowel motorische als sensorische vezels.
Een neuron bestaat uit dendrieten,
een cellichaam en een axon.
Dendrieten vangen signalen op, die
via het axon worden doorgegeven aan
andere neuronen via een synaps.
Synapsen zorgen voor de overdracht
van neurotransmitters.
De hersenen bevatten witte en grijze
stof. Grijze stof bestaat uit cellichamen van neuronen, terwijl witte stof de
gemyeliniseerde uitlopers (axonen) bevat. Myeline zorgt voor de isolatie van
zenuwbanen en verhoogt de snelheid van signaaloverdracht.
Zenuwbanen worden onderscheiden in:
, Afferente banen: opstijgende banen die sensorische prikkels naar het CZS
brengen.
Efferente banen: afdalende banen die motorische signalen vanuit het CZS
naar organen en weefsels sturen.
Dwarslaesie
Een dwarslaesie is een beschadiging of onderbreking van het ruggenmerg die
resulteert in verlies van motorische, sensorische en/of autonome functies onder
het niveau van de laesie. Dit kan compleet (geen functie of gevoel meer) of
incompleet (gedeeltelijk verlies van functie) zijn.
- Tetraplegie verwijst naar verlamming van alle vier de ledematen en komt
voor bij een hoge dwarslaesie. Een dwarslaesie wordt als hoog beschouwd
vanaf het niveau van C4.
- Paraplegie houdt in dat alleen de benen verlamd zijn, wat wordt aangeduid
als een lage dwarslaesie.
- Paralyse betekent een volledige verlamming van een ledemaat, terwijl
parese duidt op een gedeeltelijk verlies van spierkracht.
Het ruggenmerg kan beschadigd raken door verschillende oorzaken, waaronder
trauma zoals verkeersongevallen, valpartijen en sportongevallen, maar ook door
niet-traumatische aandoeningen zoals tumoren, infecties, degeneratieve ziekten
of vaatproblemen.
- Verkeersongeval 40-50%
- Val van een zekere hoogte 20-30%
- Geweld/schotwonden 5-10%
- Een val bij ouderen met osteoporose 5-10%
- Ongeveer 8000 mensen in Nederland hebben een dwarslaesie. Per jaar
krijgen 150 mensen een complete dwarslaesie, dit zal gaan toenemen door
de vergrijzing in Nederland.
De pathofysiologie van een dwarslaesie begint met de primaire schade, zoals een
directe beschadiging van zenuwvezels of bloeding in het ruggenmerg. Vervolgens
treedt secundaire schade op, veroorzaakt door ontstekingen, oedeem en
ischemie, die de omvang van de schade verder vergroten.
Symptomen en signalen van een dwarslaesie variëren afhankelijk van de hoogte
en ernst van de laesie. Mensen kunnen motorische verlamming, verlies van
gevoel, blaas- en darmproblemen, en andere autonome stoornissen ervaren.
Daarnaast kunnen in de acute fase reflexen volledig uitvallen (spinale shock),
terwijl er in een later stadium juist een toename van reflexen en spasticiteit kan
optreden.
De diagnose van een dwarslaesie wordt gesteld door klinisch onderzoek,
ondersteund door beeldvorming zoals MRI en CT. Deze onderzoeken geven
inzicht in de omvang van de schade en eventuele onderliggende oorzaken, zoals
fracturen of tumoren.
De behandeling richt zich in de acute fase op stabilisatie van de patiënt en het
voorkomen van verdere schade aan het ruggenmerg, bijvoorbeeld door
chirurgische decompressie of immobilisatie van de wervelkolom (halotractie). In
de revalidatiefase wordt gewerkt aan het optimaliseren van functies en het
bevorderen van zelfstandigheid, met fysiotherapie, ergotherapie en
psychologische ondersteuning. Medicatie kan worden ingezet om symptomen
zoals spasticiteit, pijn en autonome dysfunctie te beheersen.
,In de acute fase (één week) van een dwarslaesie speelt de spinale shock een
belangrijke rol. Dit houdt in dat er tijdelijk verlies van alle reflexen onder het
niveau van de laesie optreedt, met als gevolg slappe verlamming en areflexie
(geen reactie). Daarnaast kan neurogene shock optreden, wat wordt veroorzaakt
door uitval van de sympathische zenuwen. Dit leidt tot ernstige hypotensie,
bradycardie en hypothermie door een verlies van vasculaire tonus en het
onvermogen om de bloeddruk te reguleren.
In de chronische fase (ná vier tot zes weken) kunnen verschillende systemen
worden beïnvloed, afhankelijk van de hoogte en ernst van de laesie:
Ademhaling - Bij letsel van de nervus phrenicus (C3-C5) kan het
diafragma (middenrif) verlamd raken, wat de
ademhaling ernstig bemoeilijkt.
- Letsel aan de intercostale spieren (T1-T12) belemmert
de ademhaling verder door een gebrek aan thoracale
beweging.
- Door een stoornis in de ventilatie-perfusieverhouding
wordt de gaswisseling in de longen inefficiënt.
- Lumbaal (lage rug) letsel leidt tot verlamming van de
buikspieren, wat het ophoesten van slijm bemoeilijkt.
- Complicaties zoals atelectase (het samenvallen van
delen van de longen) en pneumonie (longontsteking)
zijn veelvoorkomend.
Circulatie - Hypotensie en bradycardie worden veroorzaakt door de
uitval van sympathische zenuwen, wat leidt tot een
verminderde vasculaire tonus.
- Immobilisatie verhoogt het risico op trombo-embolieën,
zoals diepe veneuze trombose en longembolie, door een
verminderde bloedcirculatie en veranderde vaattonus.
Mictie - Een atone blaas (slappe blaas) veroorzaakt
blaasretentie, wat kan leiden tot overloopincontinentie.
- Bij een spastische blaas treden ongecontroleerde
contracties op, wat urineverlies tot gevolg heeft.
- De verhoogde kans op urineweginfecties wordt
veroorzaakt door blaasretentie en gebruik van
katheters.
Maagdarmkan - Een paralytische ileus kan optreden door een gebrek
aal aan zenuwaansturing, wat de darmperistaltiek stillegt.
- Obstipatieproblemen zijn een veelvoorkomende
complicatie door verminderde mobiliteit en
veranderingen in het autonome zenuwstelsel.
- Het risico op maagzweren neemt toe, soms gepaard
met bloeding of perforatie, door stress en verminderde
doorbloeding van de maagwand.
Huid - Door een combinatie van immobiliteit, verminderde
doorbloeding en druk op de huid kan decubitus
(doorligwonden) ontstaan.
Botten en - Contracturen ontwikkelen zich door een gebrek aan
gewrichten beweging, wat kan leiden tot een gefixeerde
dwangstand van de ledematen.
, - Immobiliteit veroorzaakt ook osteoporose, wat de kans
op fracturen verhoogt door verzwakking van het
botweefsel.
Letsels van het ruggenmerg omvatten verschillende soorten schade aan het
ruggenmerg en de omliggende structuren.
Ruggenmergcompressie – Dit ontstaat wanneer het ruggenmerg wordt
samengedrukt door bijvoorbeeld botfragmenten, hernia's, tumoren, of
hematomen. Compressie kan tijdelijk of blijvend zijn.
Ruggenmergkneuzing – Bij een kneuzing van het ruggenmerg raakt het
weefsel beschadigd zonder dat het volledig wordt doorgesneden. Dit kan
leiden tot tijdelijke of blijvende uitval van functies.
Gedeeltelijke of gehele doorsnijding – Bij een gedeeltelijke doorsnijding
(incomplete laesie) blijft er enige functie onder het niveau van de laesie
behouden. Een complete doorsnijding resulteert in volledige uitval van
motorische en sensorische functies onder het beschadigde niveau.
Beklemming van de zenuwen – Dit kan optreden bij aandoeningen zoals
een hernia, waarbij tussenwervelschijven uitpuilen en druk uitoefenen op
de zenuwen. Dit kan pijn, gevoelloosheid, of spierzwakte veroorzaken.
Onvoldoende lokale circulatie – Een verminderde bloedtoevoer naar het
ruggenmerg leidt tot hypoxie, waarbij het weefsel onvoldoende zuurstof
krijgt. Dit kan leiden tot celdood en functieverlies.
Vochtophoping – Oedeem in of rond het ruggenmerg ontstaat vaak als
secundaire complicatie na een trauma of andere aandoening. Dit verhoogt
de druk in het ruggenmergkanaal en kan verdere schade veroorzaken.
Tumoren of infectie – Tumoren in of rond het ruggenmerg kunnen
compressie veroorzaken en de zenuwfunctie beïnvloeden. Infecties, zoals
meningitis of abcessen, kunnen ontstekingen en beschadigingen in het
ruggenmerg veroorzaken.
Mechanische krachten op het ruggenmerg:
Compressie: Druk waarbij structuren tegen elkaar worden gedrukt, zoals
bij een hernia of fractuur.
Distractie: Krachten die structuren van elkaar aftrekken, zoals bij
hyperextensieletsels.
Rotatie: Draaikrachten kunnen het ruggenmerg verdraaien en
beschadigen, wat vaak gepaard gaat met fracturen of dislocaties.
Cranio-cervicale overgang
Letsels op het niveau van de overgang tussen de schedel en de cervicale
wervelkolom zijn bijzonder ernstig en vaak fataal. Dit gebied bevat essentiële
structuren voor de ademhaling en hartfunctie. Schade in dit gebied kan leiden tot
onmiddellijke ademhalingsstilstand en overlijden.
Bij ruggenmergletsel kan de ademhaling ernstig worden beïnvloed door schade
aan zenuwen die betrokken zijn bij de ademhalingscontrole. Het niveau van het
letsel bepaalt in grote mate de ernst van de ademhalingsproblemen:
Zenuwbeschadiging op C3 of hoger leidt vaak tot respiratory arrest
(ademstilstand), omdat het diafragma volledig uitvalt door beschadiging
van de nervus phrenicus, de belangrijkste zenuw die het diafragma
aanstuurt.
Zenuwbeschadiging op C4 kan resulteren in verlamming van het
diafragma. Hoewel enige ademhalingsbeweging mogelijk kan blijven, is
