Klassieke Sociologische Teksten
Samenvatting beknopt(ish) – januari 2026
College 2 & 3: Karl Marx
Karl Marx – later erkend als grondlegger sociologie.
• Drie delen geschreven, eerste zelf gepubliceerd (Het Kapitaal). De rest later door
Friedrich Engels samengesteld.
• Uitgangspunt van hoofdstuk 8 (De Arbeidsdag) = klassenanalyse.
Arbeidswaardetheorie: er is maar een bron van economische waarde; arbeid (verwerpt theorie
van productiefactoren).
à Versterkt klassenstrijd tussen kapitalisten en arbeiders. De kapitalist beschikt over de
productiemiddelen (machines) waarmee de arbeider werkt.
Theorie van productiefactoren: arbeid en kapitaal als bronnen van welvaart.
à Marx ziet deze theorie als ideologie (geen wetenschappelijk bewijs, dient belang van
machthebbers).
Vraag 1: Wat is het onderscheid tussen ‘noodzakelijke arbeidstijd’ en ‘meerarbeidstijd’?
Noodzakelijke arbeidstijd: tijd die mensen moeten werken om te kunnen overleven.
Meerarbeid: extra tijd die ze werken, levert meerwaarde op, niet nodig om te overleven.
• In kapitalisme komt meerarbeid terecht bij de kapitalist.
• Door concurrentie moet de kapitalist steeds meer meerwaarde uit arbeidskrachten
halen: verlenging arbeidsdag.
à Iedereen zit gevangen in dat systeem.
Vraag 2: Marx schrijft: “Kapitaal is gestorven arbeid, welke alleen tot nieuw leven kan komen,
door als een vampier levende arbeid op te zuigen…”. Wat bedoelt hij?
• Gestorven arbeid wijst op de machines die gebruikt worden door de kapitalist.
• Er is arbeid nodig om machines te laten werken.
• Machines moeten zoveel mogelijk gebruikt worden voor zoveel mogelijk winst: daglonen
(ipv uurlonen) & lange arbeidsdagen (vampier).
Vraag 3: Wat is het verschil tussen ‘gebruik’ en ‘plundering’ van arbeidskrachten?
Gebruik: mensen moeten werken, worden daar op zich niet slechter van (levensonderhoud;
ontplooiing; bijdrage aan samenleving).
Plundering: arbeidskracht wordt overmatib benut, gaat ten koste van de werkenden (korte
levensverwachting).
à Daardoor veel kindersterfte en lage levensverwachtingen destijds.
,Vraag 4: De wijze waarop meerarbeid wordt afgedwongen verschilt per productiewijze. Hoe
gebeurt dat in de regel in het feodalisme? En in het kapitalisme?
Productiewijze: productiekrachten met passende productieverhoudingen – verschillende fasen
in de geschiedenis.
• Relatie tussen arbeider en kapitalist is typisch voor kapitalisme (productieverhouding).
• Kapitalist bezit productiemiddelen en op die basis eigent hij zich arbeid toe.
à Opeenvolgende productiewijzen: jager-verzamelaars, slavernij, …
Slavernij – slaaf is als persoon eigendom van de (land)heer/kapitalist.
Afschaaing slavernij in Suriname (1863-1873).
Kapitalisme vs. Feodalisme
• Kapitalisme komt voort uit feodalisme.
• In kapitalisme heeft arbeider niet de beschikking over productiemiddelen.
o De arbeider is vrij: niet gebonden aan eigenaar of productiemiddelen (proletariër)
• In feodalisme is arbeider gebonden aan de grond, wat eigendom is van de feodale heer.
o Arbeider is niet vrij: gebonden aan productiemiddelen (lijfeigene, boer)
o Ook in feodalisme zijn er uitbuitingsrelaties.
Vraag 5: Kinderen onder de 13 jaar worden ‘half-timers’ (of ‘parttimers’) genoemd. Marx: ‘Niets
is in dit opzicht zo typerend…’. Waarvoor is het nu precies typerend?
Marx: arbeider is slechts gepersonifieerde arbeidstijd. Alle individuele verschillen
verdwijnen in die van ‘voltijders’ en ‘halftijders’.
à Kapitalisten zien geen kinderen, maar arbeidskrachten. Ze moeten werken onder beroerde
omstandigheden (ontmenselijking).
Vraag 6: Marx maakt gebruik van rapporten van fabrieksinspecteurs, is dit een goede bron?
Marx vindt empirische onderbouwing belangrijk: ‘geeuwhonger’ aantonen.
à Dit is de best geïnformeerde bron die beschikbaar is.
Fabrieksinspecteurs zijn niet partijdig, want door overheid aangesteld.
à Focus ligt wel op overtreding van de wet.
Het geeft geen totaalbeeld: je komt er niet achter op welke schaal de wet werd overtreden.
Vraag 7: Waarom besteedt Marx meer aandacht aan de lengte van de arbeidsdag van jongeren
en kinderen dan van volwassen mannen?
De bron: fabrieken willen kinderen veel meer inzetten, relatie tussen wetgeving en inzet kinderen
is complex en inspecteurs letten misschien meer op kinderarbeid. Dit ondersteunt Marx zijn
punt over de ‘geeuwhonger naar winst’ van kapitalisten.
, Marx: kapitalisten maken de meeste winst als ze hun machines zoveel mogelijk laten draaien
(‘constant kapitaal’), daarom werk in ploegendiensten.
Bovendien: kinderen zijn goedkoper en makkelijker te werken.
• Beperken arbeidsuren kinderen lastig in ploegendienst: je kan niet meer dag- en
nachtploegen omwisselen.
Vraag 8: Hoe ontwikkelde de lengte van de arbeidsdag van de 14e tot de 19e eeuw? Welke rol
speelde wetgeving daarin?
De arbeidsdag werd van 14e tot 19e eeuw steeds langer: ondersteund door wetgeving (staat gaf
gehoor aan kapitalisten).
Loon werd per arbeidsdag betaald, de arbeidsdag werd voortdurend verlengd.
19e eeuw: organisatie arbeiders à vanaf 1833 steeds meer wetgeving om lengte arbeidsdag te
beperken. Wetgeving komt tot stand onder druk van vakbonden (arbeidersbewegingen).
Marx: wetgeving belangrijk middel om verbeteringen te bewerkstelligen.
Vraag 9: Marx verwachtte dat de Engelse wet een ‘terugslag’ zou hebben op andere landen.
Waarom verwachtte hij dat?
De wetgeving richt zich in eerste instantie op grote misstanden, breidt zich vervolgens uit
naar steeds meer categorieën en sectoren.
Internationaal: steeds meer landen zullen dergelijke wetgeving ontwikkelen.
• Engeland was voorloper in de industriële ontwikkeling.
• Met de vordering van de industriële ontwikkeling werd ook de arbeidersbeweging
steeds sterker.
• Het is voor arbeidersbewegingen makkelijker elders wetgeving af te dwingen als die
in Engeland al bestaat.
Vraag 10: Is Marx objectief in deze tekst?
• Marx lijkt zeer partijdig door zijn taalgebruik. Kiest duidelijk partij voor arbeiders (en
slaven).
• Hij is partijdig omdat de ineenstorting van het kapitalisme onafwendbaar is.
• Hij neemt een ‘hoger’ gezichtspunt in dan het hier en nu; de gehele geschiedenis van
de mensheid. In zijn perspectief is hij wel ‘objectief’ (maar wij weten beter).
• Bovendien ligt zijn sympathie aan de goede kant, hij wist op misstanden (korte
levensduur, kinderarbeid, slavernij).
Samenvatting beknopt(ish) – januari 2026
College 2 & 3: Karl Marx
Karl Marx – later erkend als grondlegger sociologie.
• Drie delen geschreven, eerste zelf gepubliceerd (Het Kapitaal). De rest later door
Friedrich Engels samengesteld.
• Uitgangspunt van hoofdstuk 8 (De Arbeidsdag) = klassenanalyse.
Arbeidswaardetheorie: er is maar een bron van economische waarde; arbeid (verwerpt theorie
van productiefactoren).
à Versterkt klassenstrijd tussen kapitalisten en arbeiders. De kapitalist beschikt over de
productiemiddelen (machines) waarmee de arbeider werkt.
Theorie van productiefactoren: arbeid en kapitaal als bronnen van welvaart.
à Marx ziet deze theorie als ideologie (geen wetenschappelijk bewijs, dient belang van
machthebbers).
Vraag 1: Wat is het onderscheid tussen ‘noodzakelijke arbeidstijd’ en ‘meerarbeidstijd’?
Noodzakelijke arbeidstijd: tijd die mensen moeten werken om te kunnen overleven.
Meerarbeid: extra tijd die ze werken, levert meerwaarde op, niet nodig om te overleven.
• In kapitalisme komt meerarbeid terecht bij de kapitalist.
• Door concurrentie moet de kapitalist steeds meer meerwaarde uit arbeidskrachten
halen: verlenging arbeidsdag.
à Iedereen zit gevangen in dat systeem.
Vraag 2: Marx schrijft: “Kapitaal is gestorven arbeid, welke alleen tot nieuw leven kan komen,
door als een vampier levende arbeid op te zuigen…”. Wat bedoelt hij?
• Gestorven arbeid wijst op de machines die gebruikt worden door de kapitalist.
• Er is arbeid nodig om machines te laten werken.
• Machines moeten zoveel mogelijk gebruikt worden voor zoveel mogelijk winst: daglonen
(ipv uurlonen) & lange arbeidsdagen (vampier).
Vraag 3: Wat is het verschil tussen ‘gebruik’ en ‘plundering’ van arbeidskrachten?
Gebruik: mensen moeten werken, worden daar op zich niet slechter van (levensonderhoud;
ontplooiing; bijdrage aan samenleving).
Plundering: arbeidskracht wordt overmatib benut, gaat ten koste van de werkenden (korte
levensverwachting).
à Daardoor veel kindersterfte en lage levensverwachtingen destijds.
,Vraag 4: De wijze waarop meerarbeid wordt afgedwongen verschilt per productiewijze. Hoe
gebeurt dat in de regel in het feodalisme? En in het kapitalisme?
Productiewijze: productiekrachten met passende productieverhoudingen – verschillende fasen
in de geschiedenis.
• Relatie tussen arbeider en kapitalist is typisch voor kapitalisme (productieverhouding).
• Kapitalist bezit productiemiddelen en op die basis eigent hij zich arbeid toe.
à Opeenvolgende productiewijzen: jager-verzamelaars, slavernij, …
Slavernij – slaaf is als persoon eigendom van de (land)heer/kapitalist.
Afschaaing slavernij in Suriname (1863-1873).
Kapitalisme vs. Feodalisme
• Kapitalisme komt voort uit feodalisme.
• In kapitalisme heeft arbeider niet de beschikking over productiemiddelen.
o De arbeider is vrij: niet gebonden aan eigenaar of productiemiddelen (proletariër)
• In feodalisme is arbeider gebonden aan de grond, wat eigendom is van de feodale heer.
o Arbeider is niet vrij: gebonden aan productiemiddelen (lijfeigene, boer)
o Ook in feodalisme zijn er uitbuitingsrelaties.
Vraag 5: Kinderen onder de 13 jaar worden ‘half-timers’ (of ‘parttimers’) genoemd. Marx: ‘Niets
is in dit opzicht zo typerend…’. Waarvoor is het nu precies typerend?
Marx: arbeider is slechts gepersonifieerde arbeidstijd. Alle individuele verschillen
verdwijnen in die van ‘voltijders’ en ‘halftijders’.
à Kapitalisten zien geen kinderen, maar arbeidskrachten. Ze moeten werken onder beroerde
omstandigheden (ontmenselijking).
Vraag 6: Marx maakt gebruik van rapporten van fabrieksinspecteurs, is dit een goede bron?
Marx vindt empirische onderbouwing belangrijk: ‘geeuwhonger’ aantonen.
à Dit is de best geïnformeerde bron die beschikbaar is.
Fabrieksinspecteurs zijn niet partijdig, want door overheid aangesteld.
à Focus ligt wel op overtreding van de wet.
Het geeft geen totaalbeeld: je komt er niet achter op welke schaal de wet werd overtreden.
Vraag 7: Waarom besteedt Marx meer aandacht aan de lengte van de arbeidsdag van jongeren
en kinderen dan van volwassen mannen?
De bron: fabrieken willen kinderen veel meer inzetten, relatie tussen wetgeving en inzet kinderen
is complex en inspecteurs letten misschien meer op kinderarbeid. Dit ondersteunt Marx zijn
punt over de ‘geeuwhonger naar winst’ van kapitalisten.
, Marx: kapitalisten maken de meeste winst als ze hun machines zoveel mogelijk laten draaien
(‘constant kapitaal’), daarom werk in ploegendiensten.
Bovendien: kinderen zijn goedkoper en makkelijker te werken.
• Beperken arbeidsuren kinderen lastig in ploegendienst: je kan niet meer dag- en
nachtploegen omwisselen.
Vraag 8: Hoe ontwikkelde de lengte van de arbeidsdag van de 14e tot de 19e eeuw? Welke rol
speelde wetgeving daarin?
De arbeidsdag werd van 14e tot 19e eeuw steeds langer: ondersteund door wetgeving (staat gaf
gehoor aan kapitalisten).
Loon werd per arbeidsdag betaald, de arbeidsdag werd voortdurend verlengd.
19e eeuw: organisatie arbeiders à vanaf 1833 steeds meer wetgeving om lengte arbeidsdag te
beperken. Wetgeving komt tot stand onder druk van vakbonden (arbeidersbewegingen).
Marx: wetgeving belangrijk middel om verbeteringen te bewerkstelligen.
Vraag 9: Marx verwachtte dat de Engelse wet een ‘terugslag’ zou hebben op andere landen.
Waarom verwachtte hij dat?
De wetgeving richt zich in eerste instantie op grote misstanden, breidt zich vervolgens uit
naar steeds meer categorieën en sectoren.
Internationaal: steeds meer landen zullen dergelijke wetgeving ontwikkelen.
• Engeland was voorloper in de industriële ontwikkeling.
• Met de vordering van de industriële ontwikkeling werd ook de arbeidersbeweging
steeds sterker.
• Het is voor arbeidersbewegingen makkelijker elders wetgeving af te dwingen als die
in Engeland al bestaat.
Vraag 10: Is Marx objectief in deze tekst?
• Marx lijkt zeer partijdig door zijn taalgebruik. Kiest duidelijk partij voor arbeiders (en
slaven).
• Hij is partijdig omdat de ineenstorting van het kapitalisme onafwendbaar is.
• Hij neemt een ‘hoger’ gezichtspunt in dan het hier en nu; de gehele geschiedenis van
de mensheid. In zijn perspectief is hij wel ‘objectief’ (maar wij weten beter).
• Bovendien ligt zijn sympathie aan de goede kant, hij wist op misstanden (korte
levensduur, kinderarbeid, slavernij).
