Kopiereg © Skool Notas Lewenswetenskappe Graad 10 Bladsy 0 van 27
, String 1: Lewe op molekulêre, sellulêre en weefselvlak
Onderwerp 1: Die chemie van lewe
Wat leer jy hier?
• Verskil tussen organiese en anorganiese verbindings.
• Die belangrikheid van water en minerale in lewende organismes.
• Verskillende tipes makromolekules: koolhidrate, lipiede, proteïene, nukleïensure.
• Maniere waarop voedingstowwe getoets en geïdentifiseer word.
• Die rol van vitamiene en die gevolge van tekorte.
• Ensieme en hoe faktore hulle funksie beïnvloed.
• Die belangrikheid van gebalanseerde diëte en voeding.
Woordelys
Woord Betekenis
Voer Dierekos gee of inneem.
Reagens Stof wat chemiese reaksies identifiseer.
Onmengbaar Meng nie met water nie.
Ligdeurlatend Laat lig deur.
Heliks Driedimensionele spiraalvorm.
Eutrofikasie Oormaat voedingstowwe in water veroorsaak suurstoftekort.
Ensiem Proteïen wat chemiese reaksies versnel.
Anorganiese verbindings
• Voorbeelde: water, suurstof, koolstofdioksied.
• Water is belangrik vir: Vervoer, oplos van stowwe, temperatuurbeheer.
• Mineraalelemente:
o Vir mense: Na, K, Ca, P, Fe, I.
o Vir plante: Makro - N, P, K, Ca, Mg, S | Mikro - B, Cu, Cl, Mn, Mo, Zn.
Kunsmis en loging
• Voorsien plante van voedingstowwe.
• Loging: wanneer voedingstowwe soos fosfaat uitspoel.
• Gevolg: Eutrofikasie - waterlewens vrek.
Organiese verbindings
• Koolhidrate: C, H, O - bron van energie.
• Monosakkariede: glukose.
• Disakkariede: maltose.
• Polisakkariede: stysel, glikogeen.
• Toetse:
o Stysel: Positief - blouswart.
o Benedict/Fehling vir glukose: Positief - rooi/oranje.
Lipiede (vette en olies)
• Bestaan uit gliserol + vetsure.
• Versadig (varkvet) vs. onversadig (olyfolie).
• Funksies:
o Struktuur van selmembrane.
o Energieopberging.
o Isolasie en beskerming.
o Waterdigting in plante.
• Toetse:
o Etertoets: Positief - oliemerk.
o Watertoets: Positief - meng nie met water nie.
Kopiereg © Skool Notas Lewenswetenskappe Graad 10 Bladsy 1 van 27
, String 1: Lewe op molekulêre, sellulêre en weefselvlak
Onderwerp 1: Die chemie van lewe (vervolg)
Proteïene
• C, H, O, N (+ soms S, Fe, P).
• Gemaak van aminosure.
• Strukture:
o Primêr → volgorde.
o Sekondêr → vouing.
o Tersiêr → 3D-vorm.
o Kwaternêr → verskeie kettings.
• Toetse:
o Millon: wynrooi.
o Biuret: violet/pers.
• Faktore wat struktuur beïnvloed: temperatuur, pH, soutkonsentrasie.
Ensieme
• Gespesialiseerde proteïene.
• Funksioneer as biologiese katalisators.
• Optimum toestande: temperatuur en pH.
• Voorbeelde:
o Amilase - stysel.
o Protease - proteïene.
o Lipase - vette.
Nukleïensure
• DNA - bêre genetiese kode.
• RNA - help om proteïene te maak.
Vitamiene
• Essensieel vir metabolisme.
• Tekortsiektes:
o A - nagblindheid.
o B - beriberi, pellagra.
o C - skeurbuik.
o D - ragitis.
o E - senuweeprobleme.
Gebalanseerde dieet
• Sluit al die belangrikste voedingstowwe in.
• Energie-inname moet ooreenstem met energieverbruik.
• 1g vet = 9 kalorieë | 1g proteïen of koolhidraat = 4 kalorieë.
• ADH (Aanbevole Dieethoeveelheid) wys hoeveel voedingstowwe ’n mens daagliks nodig het.
Wanvoeding
• Oorsake: armoede, omgewing, voedselonsekerheid.
• Te min of te veel voedingstowwe kan lei tot gesondheidsprobleme.
Kopiereg © Skool Notas Lewenswetenskappe Graad 10 Bladsy 2 van 27
, String 1: Lewe op molekulêre, sellulêre en weefselvlak
Onderwerp 1: Die chemie van lewe
Wat leer jy hier?
• Verskil tussen organiese en anorganiese verbindings.
• Die belangrikheid van water en minerale in lewende organismes.
• Verskillende tipes makromolekules: koolhidrate, lipiede, proteïene, nukleïensure.
• Maniere waarop voedingstowwe getoets en geïdentifiseer word.
• Die rol van vitamiene en die gevolge van tekorte.
• Ensieme en hoe faktore hulle funksie beïnvloed.
• Die belangrikheid van gebalanseerde diëte en voeding.
Woordelys
Woord Betekenis
Voer Dierekos gee of inneem.
Reagens Stof wat chemiese reaksies identifiseer.
Onmengbaar Meng nie met water nie.
Ligdeurlatend Laat lig deur.
Heliks Driedimensionele spiraalvorm.
Eutrofikasie Oormaat voedingstowwe in water veroorsaak suurstoftekort.
Ensiem Proteïen wat chemiese reaksies versnel.
Anorganiese verbindings
• Voorbeelde: water, suurstof, koolstofdioksied.
• Water is belangrik vir: Vervoer, oplos van stowwe, temperatuurbeheer.
• Mineraalelemente:
o Vir mense: Na, K, Ca, P, Fe, I.
o Vir plante: Makro - N, P, K, Ca, Mg, S | Mikro - B, Cu, Cl, Mn, Mo, Zn.
Kunsmis en loging
• Voorsien plante van voedingstowwe.
• Loging: wanneer voedingstowwe soos fosfaat uitspoel.
• Gevolg: Eutrofikasie - waterlewens vrek.
Organiese verbindings
• Koolhidrate: C, H, O - bron van energie.
• Monosakkariede: glukose.
• Disakkariede: maltose.
• Polisakkariede: stysel, glikogeen.
• Toetse:
o Stysel: Positief - blouswart.
o Benedict/Fehling vir glukose: Positief - rooi/oranje.
Lipiede (vette en olies)
• Bestaan uit gliserol + vetsure.
• Versadig (varkvet) vs. onversadig (olyfolie).
• Funksies:
o Struktuur van selmembrane.
o Energieopberging.
o Isolasie en beskerming.
o Waterdigting in plante.
• Toetse:
o Etertoets: Positief - oliemerk.
o Watertoets: Positief - meng nie met water nie.
Kopiereg © Skool Notas Lewenswetenskappe Graad 10 Bladsy 1 van 27
, String 1: Lewe op molekulêre, sellulêre en weefselvlak
Onderwerp 1: Die chemie van lewe (vervolg)
Proteïene
• C, H, O, N (+ soms S, Fe, P).
• Gemaak van aminosure.
• Strukture:
o Primêr → volgorde.
o Sekondêr → vouing.
o Tersiêr → 3D-vorm.
o Kwaternêr → verskeie kettings.
• Toetse:
o Millon: wynrooi.
o Biuret: violet/pers.
• Faktore wat struktuur beïnvloed: temperatuur, pH, soutkonsentrasie.
Ensieme
• Gespesialiseerde proteïene.
• Funksioneer as biologiese katalisators.
• Optimum toestande: temperatuur en pH.
• Voorbeelde:
o Amilase - stysel.
o Protease - proteïene.
o Lipase - vette.
Nukleïensure
• DNA - bêre genetiese kode.
• RNA - help om proteïene te maak.
Vitamiene
• Essensieel vir metabolisme.
• Tekortsiektes:
o A - nagblindheid.
o B - beriberi, pellagra.
o C - skeurbuik.
o D - ragitis.
o E - senuweeprobleme.
Gebalanseerde dieet
• Sluit al die belangrikste voedingstowwe in.
• Energie-inname moet ooreenstem met energieverbruik.
• 1g vet = 9 kalorieë | 1g proteïen of koolhidraat = 4 kalorieë.
• ADH (Aanbevole Dieethoeveelheid) wys hoeveel voedingstowwe ’n mens daagliks nodig het.
Wanvoeding
• Oorsake: armoede, omgewing, voedselonsekerheid.
• Te min of te veel voedingstowwe kan lei tot gesondheidsprobleme.
Kopiereg © Skool Notas Lewenswetenskappe Graad 10 Bladsy 2 van 27
