Samenvatting - Klinische Neuropsychologie

Klinische neuropsychologie
Hoofdstuk 03 - Neuropsychologie in de
praktijk
3.2 – Werkveld

De Neuropsycholoog is een scientist-practicioner. *Dit is een professional die zowel
wetenschappelijk onderzoek doet als praktische toepassingen uitvoert. Dit model wordt
vaak gebruikt in de psychologie en benadrukt de integratie van wetenschappelijk
onderzoek en klinische praktijk.*

Neuropsycholoog is werkzaam binnen de volgende werkvelden in de zorg:

 Ziekenhuis
Vaak te maken met vraagstellingen die diagnostisch van aard zijn.
Neuropsychologisch onderzoek  Cognitief, emotioneel en gedragsmatig
functioneren in kaart brengen  bepalen of het profiel passend is bij de
vermoedelijke aandoening. Zijn er mogelijke alternatieve verklaringen? Ook
worden de gevolgen en de impact op het dagelijks leven in kaart gebracht van
zowel de aandoening als de behandeling.
 Geestelijke gezondheidszorg (ggz)
Relatie tussen hersenen, cognitie, emotie en gedrag wordt onderzocht. Er vind
neuropsychologisch- en persoonlijkheidsonderzoek plaats. In de ggz is de
neuropsycholoog vaak de eerstverantwoordelijke voor de behandeling
(regiebehandelaar).
 Revalidatie
Participatie is een kernthema binnen de revalidatie. Vraagstellingen zijn meestal
niet diagnostisch van aard, heeft namelijk al plaats gevonden. Neuropsycholoog
besteed ook aandacht aan de manier waarop patiënten opgaan met problemen
(coping). Er wordt gericht op leren omgaan met cognitieve stoornissen, maar ook
op angst-, stemmings- of verwerkingsproblematiek.
 Langdurige zorg
Mensen die niet meer thuis zelfstandig kunnen wonen vanwege cognitieve
stoornissen of lichamelijke klachten komen in aanmerking voor langdurige zorg.
Vaak gaat het on ouderen met neurodegeneratieve ziekten. Werkzaamheden
doorgaans meer gericht op (mediatieve) behandeling en begeleiding dan op
diagnostiek.
 Forensische zorg
Neuropsychologen binnen de forensische zorg zien patiënten die strafbaar gedrag
hebben laten zien, al dan niet in combinatie met een psychische stoornis of eerder
verworven hersenletsel. Behandeling gebeurd zowel vrijwillig als gedwongen.
Vraagstellingen richten zich op verklarende diagnostiek of dienen te
ondersteuning van een behandelindicatie. Onderzoek kan zich ook richten op
risicotaxatie (opnieuw begaan van misdrijf). Onderzochten kunnen klachten of
symptomen faken of aandikken om straf te ontlopen.



3.3.1 – Het neuropsychologisch onderzoek

Een patiënt kan mogelijk klachten ervaren die gevoed worden door bezorgdheid,
bijvoorbeeld ouderen die angst hebben voor dementie en overmatig letten op hun

1

,geheugen en daarmee juist gewone alledaagse vergeetachtigheid duiden als de voorbode
van dementie.



Persoonlijkheidsfactoren kunnen niet los gezien worden van cognitie. Er wordt tijdens een
amnese bijvoorbeeld nagevraagd of er sprake is van angst- of stemmingsklachten,
vermoeidheid of stressfactoren omdat een negatief effect zou kunnen hebben op het
cognitief functioneren. Ook speelt persoonlijkheid een rol in de klachtenbeleving en de
klachtenpresentatie.

 Een vragenlijstonderzoek zou meer informatie kunnen geven over deze factoren.


3.3.2 - Betrouwbaarheid, validiteit en stoorfactoren

Voor betrouwbaarheid van een test is de her-testbaarheid van belang, waarbij je op
eenzelfde resultaat uit zou moeten komen wanneer je de test op verschillende momenten
bij de patiënt afneemt. Ook moeten onderzoekers tot eenzelfde oordeel komen (=
interbeoordelaarsbetrouwbaarheid).



Soorten validiteit:

 Face validity
Op het eerste gezicht lijkt het te meten wat hij moet meten.
 Inhoudsvaliditeit
Is de test representatief voor het onderwerp dat men wilt meten?
 Begripsvaliditeit/constructvaliditeit
Verwijst naar de mate waarin het resultaat van de test ook daadwerkelijk een
indicatie is van de cognitieve functie waar men een uitspraak over wilt doen.
 Criterium validiteit
De mate waarin een test de prestatie van de patiënt kan voorspellen op een
extern criterium. Je hebt twee soorten:
o Predictieve validiteit
o Concurrente validiteit (vergelijking met neuropsychologische tests).
 Ecologische validiteit
Vorm van predictieve validiteit. Geeft aan in welke mate de test voorspelt hoe
de patiënt functioneert in zijn of haar omgeving (veel verwantschap met
alledaagse taken).


Stoorfactor = een element dat een testprestatie beïnvloed, maar dat niet binnen de
meetpretentie van de test valt. Bijvoorbeeld vermoeidheid, visuele beperkingen of
gehoorproblemen  zorgt mogelijk voor een vertekend beeld.



3.3.4 - Richtlijnen

Een drietal rechten van de patiënt die zeer relevant zijn voor de neuropsycholoog in de
beroepscode (zeker binnen een diagnostiekproces):

1. Recht op inzage voordat rapportage wordt uitgebracht.
2. Recht op correctie bij feitelijke onjuistheden.
3. Recht van blokkering van rapportage aan de externe opdrachtgever.



3.7 – Tot besluit

2

,Om een juiste conclusie te kunnen trekken moet informatie uit alle beschikbare bronnen
(medische voorgeschiedenis, anamnese, hetroanamnese, observaties, tests en
vragenlijsten) gewogen en geïntegreerd worden.




Hoofdstuk 09 – Aandacht en executief
functioneren
9.2.1 – Aandacht
Aandacht betreft het selectieve proces dat zorgt voor doelmatigheid in de
informatieverwerking door alleen relevante informatie door te laten en irrelevante
informatie uit te filteren. Efficiënte informatieverwerking vereist daarnaast optimale
alertheid; het handhaven daarvan is het aspect van aandacht dat benoemd kan worden
als intensiteit.



De selectieve aspecten van aandacht komen aan bod in taken die een beroep doen op
gerichte en verdeelde aandacht.

 Gerichte aandacht heeft betrekking op het actief concentreren van de
aandacht op één bron van info, of een bepaald aspect van stimuli waarbij de
niet relevante- afleidende info genegeerd moet worden.

De intensieve aspecten van aandacht hebben betrekking op variaties in
bewustzijnsniveau, in het bijzonder op de mate van alertheid.

 Fasische alertheid heeft betrekking op kortetermijnfluctuaties die bepaald of
opgeroepen worden door stimuli uit de omgeving (zoals schrikreactie door
geluid) of de eisen die een taak stelt (zoals extra goed opletten bij drukke
verkeerssituatie).
 Tonische alertheid betreft biologische fluctuaties die zich over langere
perioden afspelen en meer vanuit het organismen bepaald worden dan door de
situatie (denk aan een dip na het eten of verminderde aandacht na lang
studeren).

De selectiviteits- en intensiteitsaspecten komen samen in het begrip: ‘volgehouden
aandacht’.



Vigilantie verwijst naar een staat van waakzaamheid en alertheid. Het is het vermogen
om aandachtig en oplettend te blijven, vooral in situaties die langdurige concentratie
vereisen.



9.2.2 - Aandachtsmodellen
Bottom-upaandacht is een passief aandachtsproces dat geactiveerd word door externe,
saillante prikkels, wat overeenkomt met fasische alertheid. Bottom-upaandacht wordt
meestal een korte tijd geactiveerd en verloopt grotendeels automatisch met weinig
vrijwillige controle.

Top-downaandachtscontrole is een actief aandachtsproces. Het is vereist in situaties
die selectie vragen, waarbij al bekent is op welke kenmerken gelet moet worden (denk


3

, aan het in de gaten houden van jouw beurt-nummer op het scherm in de wachtkamer bij
de dokter). Deze zelfsturende aandacht wordt ook wel ‘attentional set’ genoemd.

 Het betreft hier executieve controle die zorgt dat de aandacht selectief
gericht blijft in functie van een einddoel dat actief wordt gehouden in het
werkgeheugen.


Mentale schematheorie van Norman en Shallice die onderscheid maakt tussen
routinematige en niet-routinematige situaties (hun theorie grijpt terug op het werk van
Shiffrin en Schneider die onderscheid maakten tussen gecontroleerde en automatische
informatieverwerkingsprocessen):

Aangezien er in de buitenwereld meerdere, vaker met elkaar in competitie verkerende,
stimuli aanwezig kunnen zijn, is er een selectiemechanisme nodig. Wanneer een taak niet
routinematig afgehandeld kan worden omdat het CS-mechanisme (het automatische
selectiemechanisme, CS = contention scheduling) geen oplossing biedt en automatische
handelingen of denkpatronen niet voorhanden zijn, wordt er beroep gedaan op een
hogere orde aandachtcontrolemechanisme. Namelijk de supervisory attentional control
(SAS). Het SAS onderdrukt de routinematige selectie van schema’s (inhibitie) en switcht
naar een andere aanpak die executieve processen omvat. Namelijk het stellen van een
nieuw doel en subdoelen dat actief in het werkgeheugen vastgehouden moet worden
(updaten), waarbij de uitvoering van het plan steeds aan dit doel getoetst wordt
(monitoring) en, indien nodig, bijgesteld.



9.3 – Executieve functies
Het gaat bij executieve functies dus om complex gedrag dat niet alleen gericht is
op het hier-en-nu, maar daar ook van ‘losgeweekt’ kan worden en betrekking
heeft op situaties uit het verleden of in de toekomst. Het gaat bij executief
functioneren om het zelfstandig stellen van realistische doelen die passen bij het
individu en de situatie betreffen. Ook gaat het om het uitoefenen van controle bij
het uitvoeren van gedrag om deze doelen te bereiken.
 (Volgens Goschke en Bolte) Sprake van een shielding-shifting dilemma,
aangezien de controle gericht is op het bewaken van de balans tussen
enerzijds het gestelde doel beschermen tegen afleiding zodat het behaald
kan worden (shielding) en anderzijds het doel flexibel aanpassen wanneer
de situatie daarom vraagt (shifting).
 De balans tussen afleidbaarheid en taakgerichtheid is beïnvloedbaar
door emoties en gevoelens (die gekoppeld worden aan het uitvoeren
van de taak/het doel).


9.4 – Executieve functies: unitair of fractionair
Binnen de unitaire stroming worden executieve functies gezien als een
‘centrale aanstuurder’ van het gedrag. In het model van Norman en Shallice
vervult het SAS deze rol. Het onderliggende idee van de unitaire opvatting is dat
een centraal executief mechanisme irrelevante informatie remt en relevante
informatie of schema’s voorrang geeft (maar het blijft een onduidelijk proces).
Fractionering is gebaseerd op het idee dat de executieve functies meerdere
gespecialiseerde processen beslaan, min of meer zonder hiërarchie.

4