Elena
Dams
GESCHIEDENIS VAN HET
PUBLIEKRECHT
GESCHIEDENIS VAN HET PUBLIEKRECHT: WAT EN WAAROM?
WAT?
Metajuridisch vak
Op het snijvlak van academische disciplines (geschiedenis, recht, …)
Hoe het recht op een bepaalde plaats in een bepaalde tijd tot stand kwam en
ontwikkelt
o Staatsbestel: structuur, staatsorganen, bevoegdheden
o Grondrechtenbescherming
Vraagstukken waarbij onderzocht wordt wat op een bepaalde plaats in een
bepaalde tijd tot stand kwam
o Wie maakt het recht? (functie parlement = schrijven grondwet)
o Hoe maakt men recht?
Publiekrecht gedreven door machtsrelaties (ontwikkeling naar
liberale democratie in het westen)
o Wanneer en waarom wordt het recht gemaakt
Waarom: historische context van de revoluties
o Hoe en door wie wordt het recht gehandhaafd
Door wie: overheid of privé persoon
UM of rechters
o Voor wie wordt het recht gemaakt en hoe kunnen deze rechtssubjecten
hun rechten laten gelden
Belang voor 1 persoon / een elect clubje / voor een gemeenschap
In 1215: Koning Jan zonder Land tekent de Magna Carta
o Hij kende recht toe aan een select groepje: clerus, ridders en adel
o Onderliggend = macht
Recht functioneert niet in een vacuüm
Recht is onderdeel van, en functioneert binnen, een sociaal-maatschappelijk
geheel met zijn eigen vigerend rechtssysteem
o Rechtssystemen zijn continu in ontwikkeling (zoals de samenleving en het
recht zelf)
o Hoe ze zijn vormgegeven, en hoe zij veranderen, heeft een grote impact
op de samenstelling en ontwikkeling van het recht
Publiekrecht draait om
o Staatsorganen en instellingen (GwH, parlement, regering,…)
1
, Elena
Dams
o Algemene politieke principes en rechtsbeginselen (scheiding der machten,
democratie)
o Juridische begrippen, regels, procedures (politieke structuren,
bevoegdheden, bescherming grondrechten,…)
Geschiedenis van het publiekrecht Rede voor ontwikkeling
Begrijpen waarom die elementen Het recht zelf
er zijn / waren Politieke keuzes
Begrijpen waarom die elementen Economische motieven
veranderen, vervangen of Socio-culturele elementen
afgeschaft worden Religieuze opvattingen
Toevallige gebeurtenissen
Polarisatie: bij polarisatie tussen personen kijken we naar de
geschiedenis van het publiekrecht
o Amerikaans kiesstelsel = meerderheidsstelsel winner takes it all
o België meer vertegenwoordiging zorgt voor meer stabiel bestuur
naar sterkere dynamiek van “wij tegen zij” (=polarisatie)
WAAROM?
Voorbeeld: Belgische revolutie (1830-1831) = het resultaat van…
1. Constitutionele bezwaren
o Opvattingen over de rol van de regering en vorst tegenover de
vertegenwoordigende vergadering
o Onderdrukking van de oppositie via inperking van grondrechten
(godsdienstvrijheid, persvrijheid, petitierecht, afschaffing assisenjury)
Het zuiden keert zich tegen de regering
Vanuit zuiden: veel bezwaren, ook in de Staten-Generaal van het
Koninkrijk der Nederlanden
2. Culturele motieven
o Franse taal van politieke elite staat haaks op beleid Willem I
Taal: niet meteen een groot probleem
Franse taal gebruikt door politieke elite
Willem I: overgaan op Nederlands doorvoeren elite ziet dat niet
zitten
o Sinds de Franse annexatie richt de bourgeoisie en de adel haar blik op
Frankrijk
3. Politieke klachten
o Ondervertegenwoordiging van het Zuidelijke deel van het Verenigd
Koninkrijk der Nederlanden in de Staten-Generaal (tegenover Noordelijke
deel)
o Willem wou vermijden dat er op politiek vlak een gelijke
vertegenwoordiging is met het zuiden (het noorden werd voorgetrokken)
2
, Elena
Dams
4. Religieuze overwegingen
o Bevolking in Zuidelijke deel is overwegend katholiek, terwijl men in
Noordelijk deel overwegend protestants is
Willem en zijn regering willen niet dat Zuiden sterker
vertegenwoordigd wordt in de Staten-Generaal
5. Economische gronden
o In Zuiden ontstaat idee dat Willem en zijn regering Noorden economisch
voortrekt (niet)
Goed rechtshistorisch onderzoek vorm basis voor goed begrip van hedendaags
recht
Kennis en inzicht in ontwikkeling en toepassing van het recht en rechtsregels in
hun historische context geeft ons zicht op aangeleverde rechtshistorische
argumenten
o Informeert ons over pro’s en contra’s van vormen van aanpak
o Bij maken van dergelijke keuzes is rechtvaardig karakter van regel een
essentiële factor
Inhoud van rechtvaardigheidsbegrip = variabel van aard (negatieve
en positieve resultaten als gevolg
Rechtshistorische dimensie is belangrijk component in contemporaine
rechtsvergelijkende onderzoeken
o Rechtsvergelijkend onderzoek: systemen vergelijken om te zoeken naar
‘best practice’
GPR toont aan dat macht en machtsconflicten aan de basis liggen van het
staatsbestel
o Vaak macht in vloeibare vorm
Weinig vat op
Meestal één persoon
Meer en meer beperkingen op macht
Macht deconcentratie
Inzicht in het verleden laat toe om
o Potentieel van staatsbestel + beperkingen van juridische stelsels in
welbepaalde context te ontwaren
o Een onderscheid te maken tussen het essentiële het incidentiele
Gestolde macht: macht in verschillende verschijningsvormen, afhankelijk
van omstandigheden
HET MODERNE STAATSBEGRIP
Wat is de staat?
Wat is de soevereiniteit en waarom is dit belangrijk?
Waarom gaat de staat stilletjes aan democratiseren?
INLEIDING
3
, Elena
Dams
Hoe regelen we de manier waarop we onszelf besturen?
o Regelen verwijst eigenlijk naar een regel (=norm)
Veronderstelt norm + recht
Overal ter wereld is er iets gemeenschappelijk in de manier waarop staten
worden bestuurd
o De manier waarmee de overheid legitimiteit krijgt om de mensen te
besturen
Dit is voor elke staat anders en evolueert ook op een andere
manier geen uniform model qua ideologie en juridisch systeem
o Voor eerste denkers: natuurstaat = chaos ( tegelijkertijd geen superstaat)
Om daaruit te geraken en veiligheid te waarborgen van mensen
moeten we macht centraliseren in handen van één persoon
o Vandaag: meeste staten representatief regime bevolking laat zich
vertegenwoordigen
Essentiële problematiek in het publiekrecht: hoe onszelf besturen zodat we vrij
blijven
o Zorgt voor spanningsveld:
Hoe de democratie in constitutionele zin denken
Hoe rechten bewaren en ervoor zorgen dat een democratische
meerderheid de rechten en belangen van de minderheden niet
miskent
Collectief stemmen tussen 2 keuzes: meerderheid –
minderheid meerderheid wint (50+1)
Dit spanningsveld vormt de intellectuele achtergrond van ontwikkeling van de
liberale staat
DE IDEE VAN ‘DE STAAT’
Begrip “staat” = status of toestand
Uitgangspunt
o Enige manier om rust te creëren en te verhinderen dat een groep mensen
die samenleven in chaos en geweld vervalt:
Macht om bevelen op te leggen concentreren in handen van
persoon of instelling
Deze persoon/instelling maakt de wet, die op iedereen van
toepassing is
Deze persoon/instelling heeft een geweldmonopolie (de enige die
geweld mag gebruiken om iemand te dwingen)
o Dit heeft theorie nodig conceptie van ‘de staat’ (wie/wat kan als staat
beschouwd worden en waarom? Wanneer is de uitoefening van geweld
gerechtvaardigd?)
Definiëring van de staat = afhankelijk van welk standpunt men inneemt:
o Moderne / hedendaagse geschiedenis
Vanaf de Atlantische revoluties in de VS (1776) / Frankrijk (1789)
4
Dams
GESCHIEDENIS VAN HET
PUBLIEKRECHT
GESCHIEDENIS VAN HET PUBLIEKRECHT: WAT EN WAAROM?
WAT?
Metajuridisch vak
Op het snijvlak van academische disciplines (geschiedenis, recht, …)
Hoe het recht op een bepaalde plaats in een bepaalde tijd tot stand kwam en
ontwikkelt
o Staatsbestel: structuur, staatsorganen, bevoegdheden
o Grondrechtenbescherming
Vraagstukken waarbij onderzocht wordt wat op een bepaalde plaats in een
bepaalde tijd tot stand kwam
o Wie maakt het recht? (functie parlement = schrijven grondwet)
o Hoe maakt men recht?
Publiekrecht gedreven door machtsrelaties (ontwikkeling naar
liberale democratie in het westen)
o Wanneer en waarom wordt het recht gemaakt
Waarom: historische context van de revoluties
o Hoe en door wie wordt het recht gehandhaafd
Door wie: overheid of privé persoon
UM of rechters
o Voor wie wordt het recht gemaakt en hoe kunnen deze rechtssubjecten
hun rechten laten gelden
Belang voor 1 persoon / een elect clubje / voor een gemeenschap
In 1215: Koning Jan zonder Land tekent de Magna Carta
o Hij kende recht toe aan een select groepje: clerus, ridders en adel
o Onderliggend = macht
Recht functioneert niet in een vacuüm
Recht is onderdeel van, en functioneert binnen, een sociaal-maatschappelijk
geheel met zijn eigen vigerend rechtssysteem
o Rechtssystemen zijn continu in ontwikkeling (zoals de samenleving en het
recht zelf)
o Hoe ze zijn vormgegeven, en hoe zij veranderen, heeft een grote impact
op de samenstelling en ontwikkeling van het recht
Publiekrecht draait om
o Staatsorganen en instellingen (GwH, parlement, regering,…)
1
, Elena
Dams
o Algemene politieke principes en rechtsbeginselen (scheiding der machten,
democratie)
o Juridische begrippen, regels, procedures (politieke structuren,
bevoegdheden, bescherming grondrechten,…)
Geschiedenis van het publiekrecht Rede voor ontwikkeling
Begrijpen waarom die elementen Het recht zelf
er zijn / waren Politieke keuzes
Begrijpen waarom die elementen Economische motieven
veranderen, vervangen of Socio-culturele elementen
afgeschaft worden Religieuze opvattingen
Toevallige gebeurtenissen
Polarisatie: bij polarisatie tussen personen kijken we naar de
geschiedenis van het publiekrecht
o Amerikaans kiesstelsel = meerderheidsstelsel winner takes it all
o België meer vertegenwoordiging zorgt voor meer stabiel bestuur
naar sterkere dynamiek van “wij tegen zij” (=polarisatie)
WAAROM?
Voorbeeld: Belgische revolutie (1830-1831) = het resultaat van…
1. Constitutionele bezwaren
o Opvattingen over de rol van de regering en vorst tegenover de
vertegenwoordigende vergadering
o Onderdrukking van de oppositie via inperking van grondrechten
(godsdienstvrijheid, persvrijheid, petitierecht, afschaffing assisenjury)
Het zuiden keert zich tegen de regering
Vanuit zuiden: veel bezwaren, ook in de Staten-Generaal van het
Koninkrijk der Nederlanden
2. Culturele motieven
o Franse taal van politieke elite staat haaks op beleid Willem I
Taal: niet meteen een groot probleem
Franse taal gebruikt door politieke elite
Willem I: overgaan op Nederlands doorvoeren elite ziet dat niet
zitten
o Sinds de Franse annexatie richt de bourgeoisie en de adel haar blik op
Frankrijk
3. Politieke klachten
o Ondervertegenwoordiging van het Zuidelijke deel van het Verenigd
Koninkrijk der Nederlanden in de Staten-Generaal (tegenover Noordelijke
deel)
o Willem wou vermijden dat er op politiek vlak een gelijke
vertegenwoordiging is met het zuiden (het noorden werd voorgetrokken)
2
, Elena
Dams
4. Religieuze overwegingen
o Bevolking in Zuidelijke deel is overwegend katholiek, terwijl men in
Noordelijk deel overwegend protestants is
Willem en zijn regering willen niet dat Zuiden sterker
vertegenwoordigd wordt in de Staten-Generaal
5. Economische gronden
o In Zuiden ontstaat idee dat Willem en zijn regering Noorden economisch
voortrekt (niet)
Goed rechtshistorisch onderzoek vorm basis voor goed begrip van hedendaags
recht
Kennis en inzicht in ontwikkeling en toepassing van het recht en rechtsregels in
hun historische context geeft ons zicht op aangeleverde rechtshistorische
argumenten
o Informeert ons over pro’s en contra’s van vormen van aanpak
o Bij maken van dergelijke keuzes is rechtvaardig karakter van regel een
essentiële factor
Inhoud van rechtvaardigheidsbegrip = variabel van aard (negatieve
en positieve resultaten als gevolg
Rechtshistorische dimensie is belangrijk component in contemporaine
rechtsvergelijkende onderzoeken
o Rechtsvergelijkend onderzoek: systemen vergelijken om te zoeken naar
‘best practice’
GPR toont aan dat macht en machtsconflicten aan de basis liggen van het
staatsbestel
o Vaak macht in vloeibare vorm
Weinig vat op
Meestal één persoon
Meer en meer beperkingen op macht
Macht deconcentratie
Inzicht in het verleden laat toe om
o Potentieel van staatsbestel + beperkingen van juridische stelsels in
welbepaalde context te ontwaren
o Een onderscheid te maken tussen het essentiële het incidentiele
Gestolde macht: macht in verschillende verschijningsvormen, afhankelijk
van omstandigheden
HET MODERNE STAATSBEGRIP
Wat is de staat?
Wat is de soevereiniteit en waarom is dit belangrijk?
Waarom gaat de staat stilletjes aan democratiseren?
INLEIDING
3
, Elena
Dams
Hoe regelen we de manier waarop we onszelf besturen?
o Regelen verwijst eigenlijk naar een regel (=norm)
Veronderstelt norm + recht
Overal ter wereld is er iets gemeenschappelijk in de manier waarop staten
worden bestuurd
o De manier waarmee de overheid legitimiteit krijgt om de mensen te
besturen
Dit is voor elke staat anders en evolueert ook op een andere
manier geen uniform model qua ideologie en juridisch systeem
o Voor eerste denkers: natuurstaat = chaos ( tegelijkertijd geen superstaat)
Om daaruit te geraken en veiligheid te waarborgen van mensen
moeten we macht centraliseren in handen van één persoon
o Vandaag: meeste staten representatief regime bevolking laat zich
vertegenwoordigen
Essentiële problematiek in het publiekrecht: hoe onszelf besturen zodat we vrij
blijven
o Zorgt voor spanningsveld:
Hoe de democratie in constitutionele zin denken
Hoe rechten bewaren en ervoor zorgen dat een democratische
meerderheid de rechten en belangen van de minderheden niet
miskent
Collectief stemmen tussen 2 keuzes: meerderheid –
minderheid meerderheid wint (50+1)
Dit spanningsveld vormt de intellectuele achtergrond van ontwikkeling van de
liberale staat
DE IDEE VAN ‘DE STAAT’
Begrip “staat” = status of toestand
Uitgangspunt
o Enige manier om rust te creëren en te verhinderen dat een groep mensen
die samenleven in chaos en geweld vervalt:
Macht om bevelen op te leggen concentreren in handen van
persoon of instelling
Deze persoon/instelling maakt de wet, die op iedereen van
toepassing is
Deze persoon/instelling heeft een geweldmonopolie (de enige die
geweld mag gebruiken om iemand te dwingen)
o Dit heeft theorie nodig conceptie van ‘de staat’ (wie/wat kan als staat
beschouwd worden en waarom? Wanneer is de uitoefening van geweld
gerechtvaardigd?)
Definiëring van de staat = afhankelijk van welk standpunt men inneemt:
o Moderne / hedendaagse geschiedenis
Vanaf de Atlantische revoluties in de VS (1776) / Frankrijk (1789)
4
