Verkennen van de basisschool
DEEL 1 HET ONDERWIJS IN VLAANDEREN
1 Inleiding
De internationale ontwikkeling van het recht op onderwijs begon met de Universele Verklaring van de
Rechten van de Mens (1948), waarin onderwijs werd erkend als een fundamenteel mensenrecht (Art.
26).
Met het Kinderrechtenverdrag (1989) werd dit recht verder geconcretiseerd. In artikel 28 wordt het recht
op onderwijs voor elk kind vastgelegd, en artikel 29 beschrijft de doelen van het onderwijs, waarbij de
volledige ontwikkeling van het kind centraal staat.
In de jaren ‘90 verschoof de focus naar inclusie:
• De VN-Standaardregels (1993) benadrukten gelijke kansen voor personen met een handicap
binnen het reguliere onderwijs.
• De Salamanca Verklaring (1994) riep op tot inclusieve scholen voor alle leerlingen, ongeacht hun
beperkingen.
• In 2015 versterkten de Duurzame Ontwikkelingsdoelen (SDG 4) dit door te streven naar inclusief,
kwaliteitsvol onderwijs voor iedereen tegen 2030.
Deze ontwikkeling weerspiegelt de evolutie van uitsluiting naar integratie en uiteindelijk inclusie in het
onderwijs.
2 Vlaanderen als regionale overheid
België is door verschillende staatshervormingen geëvolueerd van een unitaire naar een federale staat,
waarbij gewesten en gemeenschappen steeds meer bevoegdheden kregen. De federale overheid blijft
bevoegd voor nationale aangelegenheden zoals financiën, defensie, justitie en sociale zekerheid.
Vlaanderen, als regionale overheid, heeft zowel gewestelijke als gemeenschapsbevoegdheden. Het
Vlaamse Gewest is verantwoordelijk voor onder andere waterbeheer en leefmilieu, terwijl de Vlaamse
Gemeenschap bevoegd is voor cultuur en onderwijs. Vlaanderen beslist autonoom over bijna alle
aspecten van het onderwijs, maar de federale overheid behoudt bevoegdheden over leerplicht,
diploma's en pensioenen om een zekere samenhang tussen de gemeenschappen te garanderen.
3 Het beleidsdomein Onderwijs en Vorming
Het beleidsdomein Onderwijs en Vorming is de overkoepelende naam voor:
• het Departement Onderwijs en Vorming dat het Vlaamse onderwijsbeleid uitstippelt, en 4
agentschappen die het beleid uitvoeren:
o Agentschap Hoger Onderwijs, Volwassenonderwijs en Studietoelagen
o Agentschap Infrastructuur in het Onderwijs
o Agentschap Kwaliteitszorg in Onderwijs en Vorming
o Agentschap Onderwijsdiensten
o de onderwijsinspectie
• de Vlaamse minister van Onderwijs en Vorming (uittredend: Ben Weyts N-VA, huidig: Zuhal Demir),
die het beleidsdomein aanstuurt en opvolgt
• de Vlaamse onderwijsraad, de strategische adviesraad voor het beleidsdomein.
Het inhoudelijke onderwijsbeleid wordt volledig beheerd door de gemeenschappen (Vlaams, Waals en
Duitstalig), terwijl de federale overheid een ondersteunende en coördinerende rol speelt op specifieke
vlakken.
4 De leerplicht
= in de Belgische grondwet, Art. 24 – Recht op onderwijs, staat dat elk kind recht heeft op onderwijs.
Om dit leerrecht te kunnen garanderen, is er leerplicht. In België geldt voor alle kinderen van 5 tot 18
jaar de leerplicht (geen schoolplicht).
1
, Een kind wordt leerplichtig op 1 september van het kalenderjaar dat het 5 jaar wordt. Die leerplicht loopt
tot 18 jaar.
• Jongeren die voor 1 juli 18 worden: leerplicht tot de dag van hun 18de.
• Jongeren die na 30 juni 18 worden: leerplicht tot 30 juni van het jaar waarin ze 18 worden.
Een jongere die een diploma secundair onderwijs heeft behaald is niet langer schoolplichtig.
Er is geen schoolplicht, dus een kind kan ook door huisonderwijs aan de leerplicht voldoen. Deze
kinderen moeten op vaste tijdstippen deelnemen aan de examens va, de Examencommissie van de
Vlaamse Gemeenschap. Hier behalen zij dan het nodige getuigschrift om verder deel te nemen aan
huisonderwijs.
5 Vrijheid van onderwijs
Vrijheid van onderwijs is een grondwettelijk recht in België. Het gaat over:
• De vrijheid voor elk natuurlijk persoon of rechtspersoon om onderwijs te organiseren en
eventueel hiervoor instellingen op te richten.
• De vrijheid van schoolkeuze voor leerlingen en hun ouders.
Ouders en kinderen moeten over een school naar keuze kunnen beschikken op een redelijke afstand
van de woonplaats. Weigeringen op grond van huidskleur, herkomst, afkomst, religie, geslacht zijn
niet toelaatbaar.
Een gevolg van de onderwijsvrijheid is het bestaan van verschillende onderwijsnetten in Vlaanderen.
6 Structuur van het onderwijs
1.1 Officieel en vrij onderwijs
Officieel onderwijs
= scholen ingericht door of in opdracht van de overheid (Vlaamse overheid, provincies, steden of
gemeenten). Deze scholen zijn neutraal. Zij moeten tot het einde van de leerplicht de keuze aanbieden
tussen lessen katholieke, orthodoxe, protestantse, anglicaanse, joodse en islamitische godsdienst, en
niet-confessionele zedenleer (neutraliteit).
Vrij onderwijs
= scholen die niet door de overheid zijn ingericht.
1.2 Onderwijsnetten en onderwijskoepels
Onderwijsnet
= een indeling van het onderwijs in Vlaanderen naar soort inrichtende macht. Het Vlaamse Onderwijs
bestaat uit 3 onderwijsnetten.
Onderwijskoepel
= binnen een onderwijsnet bestaan 1 of meerdere onderwijskoepels. Dit is een representatieve
vereniging van inrichtende machten en neemt dikwijls bepaalde verantwoordelijkheden van de
2
, inrichtende macht over. Ze stellen bijvoorbeeld eigen leerplannen en lesroosters op. De betrokken
inrichtende machten staan zo een deel van hun autonomie af aan de onderwijskoepels.
VGO
= vrij gesubsidieerd onderwijs wordt door een privépersoon of privé-organisatie ingericht. De
inrichtende macht is vaak een vereniging zonder winstoogmerk (vzw). Binnen het VGO heb je ook nog
4 onderwijskoepels die zich verenigen in het overlegplatform Overleg Kleine Onderwijsversterkers.
Confessioneel onderwijs
= onderwijs vanuit een bepaalde geloofsovertuiging of godsdienst opgesteld.
Niet-confessioneel onderwijs
= onderwijs niet op een religie gebaseerd.
1.3 Inrichtende macht of schoolbestuur
De inrichtende macht of schoolbestuur is een sleutelbegrip voor de organisatie van het Vlaamse
onderwijs. Zij zijn:
• verantwoordelijk voor één of meerdere scholen.
• neemt de vorm aan van een overheid, een natuurlijk persoon of een rechtspersoon.
• beschikken over ruime autonomie.
• werkgever van het onderwijspersoneel
Het schoolbestuur verschilt per onderwijsnet:
- gemeentelijk onderwijs: het gemeentebestuur
- stedelijk onderwijs: het stadsbestuur
- provinciaal onderwijs: het provinciebestuur
- gemeenschapsonderwijs of GO!: scholengroep
- vrij onderwijs: een vzw
1.4 Scholengemeenschap
Een scholengemeenschap is een verzameling van verschillende scholen van hetzelfde
onderwijsniveau (basisonderwijs of secundair onderwijs) die samenwerken op vlak van logistiek,
studieaanbod, personeelsbeleid, …. Het kan gaan om scholen met dezelfde of verschillende
schoolbesturen binnen een of meerdere onderwijsnetten.
1.5 Scholengroep
Een scholengroep is een term uit GO! Onderwijs van de Vlaamse Gemeenschap. Elke scholengroep
heeft bestuursbevoegdheid over alle GO!-instellingen in een welbepaald gebied en omvat minstens
een aantal basisscholen en secundaire scholen, een centrum voor volwassenonderwijs en in de
meeste gevallen ook een centrum voor leerlingenbegeleiding.
7 Basisonderwijs
7.1 Gewoon basisonderwijs
Kleuteronderwijs
Het kleuteronderwijs is toegankelijk voor kinderen van 2,5 tot 6 jaar. Kinderen kunnen er starten op 7
momenten: op de eerste schooldag na elke vakantieperiode en op de eerste schooldag van februari.
Vanaf 3 jaar kan een kleuter op elk moment van het schooljaar instappen.
Op hun 6 jaar kunnen de kinderen over stappen naar het eerste leerjaar. De klassenraad bepaalt of
een leerling al dan niet rijp genoeg is.
Lager onderwijs
Het lager onderwijs is bedoeld voor leerlingen van 6 tot 12 jaar en omvat 6 aaneensluitende leerjaren.
Er is geen minimumleeftijd om te starten in het lager onderwijs.
Versnellen of vertragen
De klassenraad en ouders kunnen beslissen om de leerling sneller te laten starten in het lager
onderwijs. Indien de leerling de onderwijsdoelen heeft behaald, kan ook hij/zij eerder een getuigschrift
behalen om naar het secundair te gaan.
3
DEEL 1 HET ONDERWIJS IN VLAANDEREN
1 Inleiding
De internationale ontwikkeling van het recht op onderwijs begon met de Universele Verklaring van de
Rechten van de Mens (1948), waarin onderwijs werd erkend als een fundamenteel mensenrecht (Art.
26).
Met het Kinderrechtenverdrag (1989) werd dit recht verder geconcretiseerd. In artikel 28 wordt het recht
op onderwijs voor elk kind vastgelegd, en artikel 29 beschrijft de doelen van het onderwijs, waarbij de
volledige ontwikkeling van het kind centraal staat.
In de jaren ‘90 verschoof de focus naar inclusie:
• De VN-Standaardregels (1993) benadrukten gelijke kansen voor personen met een handicap
binnen het reguliere onderwijs.
• De Salamanca Verklaring (1994) riep op tot inclusieve scholen voor alle leerlingen, ongeacht hun
beperkingen.
• In 2015 versterkten de Duurzame Ontwikkelingsdoelen (SDG 4) dit door te streven naar inclusief,
kwaliteitsvol onderwijs voor iedereen tegen 2030.
Deze ontwikkeling weerspiegelt de evolutie van uitsluiting naar integratie en uiteindelijk inclusie in het
onderwijs.
2 Vlaanderen als regionale overheid
België is door verschillende staatshervormingen geëvolueerd van een unitaire naar een federale staat,
waarbij gewesten en gemeenschappen steeds meer bevoegdheden kregen. De federale overheid blijft
bevoegd voor nationale aangelegenheden zoals financiën, defensie, justitie en sociale zekerheid.
Vlaanderen, als regionale overheid, heeft zowel gewestelijke als gemeenschapsbevoegdheden. Het
Vlaamse Gewest is verantwoordelijk voor onder andere waterbeheer en leefmilieu, terwijl de Vlaamse
Gemeenschap bevoegd is voor cultuur en onderwijs. Vlaanderen beslist autonoom over bijna alle
aspecten van het onderwijs, maar de federale overheid behoudt bevoegdheden over leerplicht,
diploma's en pensioenen om een zekere samenhang tussen de gemeenschappen te garanderen.
3 Het beleidsdomein Onderwijs en Vorming
Het beleidsdomein Onderwijs en Vorming is de overkoepelende naam voor:
• het Departement Onderwijs en Vorming dat het Vlaamse onderwijsbeleid uitstippelt, en 4
agentschappen die het beleid uitvoeren:
o Agentschap Hoger Onderwijs, Volwassenonderwijs en Studietoelagen
o Agentschap Infrastructuur in het Onderwijs
o Agentschap Kwaliteitszorg in Onderwijs en Vorming
o Agentschap Onderwijsdiensten
o de onderwijsinspectie
• de Vlaamse minister van Onderwijs en Vorming (uittredend: Ben Weyts N-VA, huidig: Zuhal Demir),
die het beleidsdomein aanstuurt en opvolgt
• de Vlaamse onderwijsraad, de strategische adviesraad voor het beleidsdomein.
Het inhoudelijke onderwijsbeleid wordt volledig beheerd door de gemeenschappen (Vlaams, Waals en
Duitstalig), terwijl de federale overheid een ondersteunende en coördinerende rol speelt op specifieke
vlakken.
4 De leerplicht
= in de Belgische grondwet, Art. 24 – Recht op onderwijs, staat dat elk kind recht heeft op onderwijs.
Om dit leerrecht te kunnen garanderen, is er leerplicht. In België geldt voor alle kinderen van 5 tot 18
jaar de leerplicht (geen schoolplicht).
1
, Een kind wordt leerplichtig op 1 september van het kalenderjaar dat het 5 jaar wordt. Die leerplicht loopt
tot 18 jaar.
• Jongeren die voor 1 juli 18 worden: leerplicht tot de dag van hun 18de.
• Jongeren die na 30 juni 18 worden: leerplicht tot 30 juni van het jaar waarin ze 18 worden.
Een jongere die een diploma secundair onderwijs heeft behaald is niet langer schoolplichtig.
Er is geen schoolplicht, dus een kind kan ook door huisonderwijs aan de leerplicht voldoen. Deze
kinderen moeten op vaste tijdstippen deelnemen aan de examens va, de Examencommissie van de
Vlaamse Gemeenschap. Hier behalen zij dan het nodige getuigschrift om verder deel te nemen aan
huisonderwijs.
5 Vrijheid van onderwijs
Vrijheid van onderwijs is een grondwettelijk recht in België. Het gaat over:
• De vrijheid voor elk natuurlijk persoon of rechtspersoon om onderwijs te organiseren en
eventueel hiervoor instellingen op te richten.
• De vrijheid van schoolkeuze voor leerlingen en hun ouders.
Ouders en kinderen moeten over een school naar keuze kunnen beschikken op een redelijke afstand
van de woonplaats. Weigeringen op grond van huidskleur, herkomst, afkomst, religie, geslacht zijn
niet toelaatbaar.
Een gevolg van de onderwijsvrijheid is het bestaan van verschillende onderwijsnetten in Vlaanderen.
6 Structuur van het onderwijs
1.1 Officieel en vrij onderwijs
Officieel onderwijs
= scholen ingericht door of in opdracht van de overheid (Vlaamse overheid, provincies, steden of
gemeenten). Deze scholen zijn neutraal. Zij moeten tot het einde van de leerplicht de keuze aanbieden
tussen lessen katholieke, orthodoxe, protestantse, anglicaanse, joodse en islamitische godsdienst, en
niet-confessionele zedenleer (neutraliteit).
Vrij onderwijs
= scholen die niet door de overheid zijn ingericht.
1.2 Onderwijsnetten en onderwijskoepels
Onderwijsnet
= een indeling van het onderwijs in Vlaanderen naar soort inrichtende macht. Het Vlaamse Onderwijs
bestaat uit 3 onderwijsnetten.
Onderwijskoepel
= binnen een onderwijsnet bestaan 1 of meerdere onderwijskoepels. Dit is een representatieve
vereniging van inrichtende machten en neemt dikwijls bepaalde verantwoordelijkheden van de
2
, inrichtende macht over. Ze stellen bijvoorbeeld eigen leerplannen en lesroosters op. De betrokken
inrichtende machten staan zo een deel van hun autonomie af aan de onderwijskoepels.
VGO
= vrij gesubsidieerd onderwijs wordt door een privépersoon of privé-organisatie ingericht. De
inrichtende macht is vaak een vereniging zonder winstoogmerk (vzw). Binnen het VGO heb je ook nog
4 onderwijskoepels die zich verenigen in het overlegplatform Overleg Kleine Onderwijsversterkers.
Confessioneel onderwijs
= onderwijs vanuit een bepaalde geloofsovertuiging of godsdienst opgesteld.
Niet-confessioneel onderwijs
= onderwijs niet op een religie gebaseerd.
1.3 Inrichtende macht of schoolbestuur
De inrichtende macht of schoolbestuur is een sleutelbegrip voor de organisatie van het Vlaamse
onderwijs. Zij zijn:
• verantwoordelijk voor één of meerdere scholen.
• neemt de vorm aan van een overheid, een natuurlijk persoon of een rechtspersoon.
• beschikken over ruime autonomie.
• werkgever van het onderwijspersoneel
Het schoolbestuur verschilt per onderwijsnet:
- gemeentelijk onderwijs: het gemeentebestuur
- stedelijk onderwijs: het stadsbestuur
- provinciaal onderwijs: het provinciebestuur
- gemeenschapsonderwijs of GO!: scholengroep
- vrij onderwijs: een vzw
1.4 Scholengemeenschap
Een scholengemeenschap is een verzameling van verschillende scholen van hetzelfde
onderwijsniveau (basisonderwijs of secundair onderwijs) die samenwerken op vlak van logistiek,
studieaanbod, personeelsbeleid, …. Het kan gaan om scholen met dezelfde of verschillende
schoolbesturen binnen een of meerdere onderwijsnetten.
1.5 Scholengroep
Een scholengroep is een term uit GO! Onderwijs van de Vlaamse Gemeenschap. Elke scholengroep
heeft bestuursbevoegdheid over alle GO!-instellingen in een welbepaald gebied en omvat minstens
een aantal basisscholen en secundaire scholen, een centrum voor volwassenonderwijs en in de
meeste gevallen ook een centrum voor leerlingenbegeleiding.
7 Basisonderwijs
7.1 Gewoon basisonderwijs
Kleuteronderwijs
Het kleuteronderwijs is toegankelijk voor kinderen van 2,5 tot 6 jaar. Kinderen kunnen er starten op 7
momenten: op de eerste schooldag na elke vakantieperiode en op de eerste schooldag van februari.
Vanaf 3 jaar kan een kleuter op elk moment van het schooljaar instappen.
Op hun 6 jaar kunnen de kinderen over stappen naar het eerste leerjaar. De klassenraad bepaalt of
een leerling al dan niet rijp genoeg is.
Lager onderwijs
Het lager onderwijs is bedoeld voor leerlingen van 6 tot 12 jaar en omvat 6 aaneensluitende leerjaren.
Er is geen minimumleeftijd om te starten in het lager onderwijs.
Versnellen of vertragen
De klassenraad en ouders kunnen beslissen om de leerling sneller te laten starten in het lager
onderwijs. Indien de leerling de onderwijsdoelen heeft behaald, kan ook hij/zij eerder een getuigschrift
behalen om naar het secundair te gaan.
3
