Handboek Groepsdynamica
Hoofdstuk 1: Groepsdynamica tussen psychologie en
sociologie
Paragraaf 1.1: Inleiding
Groepsdynamica is de studie van het gedrag van mensen in kleine groepen. Veel
menselijk gedrag kan beter begrepen worden door aandacht voor de groepen waarin dat
gedrag plaatsvindt.
Door groepen is het individu aan de maatschappij en de cultuur gebonden.
Cultuuroverdracht vindt vooral plaats via groepen, leert het individu taal en spreken,
denken en waarnemen en een uitgebreid waardensysteem. De sociale invloeden op elk
individu zijn sterk meebepaald en gekleurd door maatschappelijk omstandigheden.
Groepen vormen een verbindende schakel tussen individu en maatschappij.
Groepsdynamica is een verbindende schakel tussen psychologie en sociologie.
Paragraaf 1.2: Enkele weerstanden tegen groepsdynamisch
denken
Veel mensen denken dat wat er in groepen gebeurt, vooral door individuen wordt
bepaald. Hieronder een aantal weerstanden die de kracht van de groepsdynamica in
twijfel trekken.
Bestaan groepen eigenlijk wel? Er waren tegenstanders van het begrip ‘groep’. Dit
zou niet meer zijn dan een samenkomst van verschillende individuen.
Tegenstanders vonden het wel belangrijk om te zoeken naar een verklaring voor
processen binnen een groep.
Individualistisch denken over leiderschap. De eigenschapsbenadering ging ervan
uit dat efectieve leiders bepaalde eigenschappen bezitten. aater is de functionele
benadering opgekomen, waarin leiderschap als een groepsverschijnsel
gedefinieerd wordt.
Neiging tot narcisme. Het narcisme van de mens is een van de grootste obstakels
in de vooruitgang naar kennis. De neiging van het centraal stellen van zichzelf kan
een hindernis vormen voor zicht op groepsprocessen.
Gebrek aan aandacht voor de context. Pas met de toenemende belangstelling
voor de wisselwerking tussen individu en groep vindt de groepsdynamica een
vruchtbare voedingsbodem. De wisseling van hoofdaandacht en de wisselwerking
tussen individu en groep vormen centrale thema’s in de groepsdynamica.
Spanning tussen individu en groep. Het betreft hier een spanning tussen
autonomie en conformiteit.
Gevaar van kleine groepen. Elke kleine groep die zich isoleert, kan een
samenzwering vormen tegen het grotere geheel. Ze kunnen de maatschappelijke
orde bedreigen.
De kar van de visboer. Vroeger werden bepaalde vormen van groepen als zo
vanzelfsprekend beleefd dat men zich niet bewust was van wat een groep is. Pas
met de opkomst van de psychologie is dit veranderd. Tegelijkertijd kwam de
sociologie in opkomst. De groepsdynamica past hier mooi tussen.
Antropocentrisme: de neiging om de mens centraal te stellen.
Symbiosme (vanaf de jaren 70): de aarde als een organisme, als een zichzelf regulerend
systeem met een eigen geheugen, waarin de menselijke soort maar een klein schakeltje
of knooppunt vormt.
1
, Westbroek komt met een verandering van het mensbeeld. Volgens hem is de relatie
tussen natuur en mens antagonistisch en complementair: de natuur- en
menswetenschappen zijn tegelijk met elkaar in confict én ze kunnen niet zonder elkaar.
Oorzaak en gevolg zijn elkaars tegendeel en tegelijk nauw met elkaar verbonden.
Paragraaf 1.3: De mogelijke brugfunctie van groepsdynamica
Homo clausus: de gesloten persoonlijkheid: het beeld van de autonome, onafhankelijk
van anderen handelende en ‘existerende’ mens. In dit individualistisch mensbeeld wordt
de mens opgevat als gesloten persoonlijkheid, een kleine wereld op zichzelf, die in laatste
instantie als losstaand van de omringende wereld wordt gezien.
Tegen deze achtergrond is duidelijk dat de opkomst van de psychologie pas mogelijk was
in een cultuur waarin een individualistisch mensbeeld is gaan overheersen.
De opkomst van dit mensbeeld in de wetenschappen is sterk gestimuleerd door de
versnelde en toenemende individualisering sinds de renaissance in Europa. Niet in alle
landen is deze individualisering zo sterk aanwezig. Er zijn ook culturen die erg gericht zijn
op ‘wij’. Het is een type zelfervaring dat karakteristiek is voor een bepaalde trap in de
historische ontwikkeling van de door mensen gevormde samenlevingsverbanden.
Hofstede: cultuurmodel: hierbij wordt gebruik gemaakt van zes dimensies, bepaalde
kenmerken die een cultuur in mindere of meerdere mate bezit. Met dit model krijgen we
een inzicht in cultuurverschillen:
1. Machtsafstand: de mate waarin mensen binnen een cultuur verwachten en
accepteren dat de macht ongelijk verdeeld is.
2. Individualisme versus collectivisme: de mate waarin we op onszelf of de
groep gericht zijn.
3. Masculiniteit versus femininiteit: een masculiene samenleving hecht grote
waarde aan traditionele mannelijke en vrouwelijke kwaliteiten. Een samenleving is
feminien als de emotionele sekserollen elkaar overlappen.
4. Onzekerheidsvermijding: de mate waarin de leden van een cultuur zich
bedreigd voelen door onzekere of onbekende situaties.
5. Lange- of kortetermijngerichtheid: het nastreven van deugden die (ooit) in de
toekomst beloond zullen worden tegenover de drang naar onmiddellijk resultaat.
6. Hedonisme versus soberheid: hedonisme staat voor een samenleving waarin
mensen uitbundig, vrolijk en gelukkig zijn en waarin ze zichzelf toestaan om toe te
geven aan impulsen. Daartegenover staan culturen waarin mensen deze
gevoelens onderdrukken, hun impulsen zijn ernstig.
De brugfunctie van de groepsdynamica: door aan te tonen op welke wijze individu en
groep, en individu en maatschappij, op elkaar zijn aangewezen en interpretendent zijn
van elkaar kan de groepsdynamica bijdragen tot meer inzicht in de nauwe onderlinge
vervlechting van aspecten die als ‘individueel’ en ‘maatschappelijk’ opgevat worden.
Bovendien kan de groepsdynamica zo bijdragen aan gewenning aan het andere
mensbeeld: een ‘open persoonlijkheid’ die voor de duur van zijn leven fundamenteel op
andere mensen is afgestemd en aangewezen en die in zijn verhouding tot andere mensen
een bepaalde mate van relatieve autonomie bezit.
Lewis: grondlegger van de groepsdynamica: de groep is een dynamisch gestalte die
berust op wederzijdse betrokkenheid en interdependenties.
Pagès: de ervaring van zichzelf en de ervaring van de ander zijn niet te scheiden. De
gevoelsgeladen relatie tussen mensen is voor hem een primair gegeven van het
menselijk bestaan en vormt het fundament van de groepsband. Hij bekijkt meer hoe het
individu verklaard kan worden vanuit de groep, in plaats van andersom.
Gestaltepsychologie: we moeten van het geheel uitgaan om meer te begrijpen van de
samenstellende delen.
2
Hoofdstuk 1: Groepsdynamica tussen psychologie en
sociologie
Paragraaf 1.1: Inleiding
Groepsdynamica is de studie van het gedrag van mensen in kleine groepen. Veel
menselijk gedrag kan beter begrepen worden door aandacht voor de groepen waarin dat
gedrag plaatsvindt.
Door groepen is het individu aan de maatschappij en de cultuur gebonden.
Cultuuroverdracht vindt vooral plaats via groepen, leert het individu taal en spreken,
denken en waarnemen en een uitgebreid waardensysteem. De sociale invloeden op elk
individu zijn sterk meebepaald en gekleurd door maatschappelijk omstandigheden.
Groepen vormen een verbindende schakel tussen individu en maatschappij.
Groepsdynamica is een verbindende schakel tussen psychologie en sociologie.
Paragraaf 1.2: Enkele weerstanden tegen groepsdynamisch
denken
Veel mensen denken dat wat er in groepen gebeurt, vooral door individuen wordt
bepaald. Hieronder een aantal weerstanden die de kracht van de groepsdynamica in
twijfel trekken.
Bestaan groepen eigenlijk wel? Er waren tegenstanders van het begrip ‘groep’. Dit
zou niet meer zijn dan een samenkomst van verschillende individuen.
Tegenstanders vonden het wel belangrijk om te zoeken naar een verklaring voor
processen binnen een groep.
Individualistisch denken over leiderschap. De eigenschapsbenadering ging ervan
uit dat efectieve leiders bepaalde eigenschappen bezitten. aater is de functionele
benadering opgekomen, waarin leiderschap als een groepsverschijnsel
gedefinieerd wordt.
Neiging tot narcisme. Het narcisme van de mens is een van de grootste obstakels
in de vooruitgang naar kennis. De neiging van het centraal stellen van zichzelf kan
een hindernis vormen voor zicht op groepsprocessen.
Gebrek aan aandacht voor de context. Pas met de toenemende belangstelling
voor de wisselwerking tussen individu en groep vindt de groepsdynamica een
vruchtbare voedingsbodem. De wisseling van hoofdaandacht en de wisselwerking
tussen individu en groep vormen centrale thema’s in de groepsdynamica.
Spanning tussen individu en groep. Het betreft hier een spanning tussen
autonomie en conformiteit.
Gevaar van kleine groepen. Elke kleine groep die zich isoleert, kan een
samenzwering vormen tegen het grotere geheel. Ze kunnen de maatschappelijke
orde bedreigen.
De kar van de visboer. Vroeger werden bepaalde vormen van groepen als zo
vanzelfsprekend beleefd dat men zich niet bewust was van wat een groep is. Pas
met de opkomst van de psychologie is dit veranderd. Tegelijkertijd kwam de
sociologie in opkomst. De groepsdynamica past hier mooi tussen.
Antropocentrisme: de neiging om de mens centraal te stellen.
Symbiosme (vanaf de jaren 70): de aarde als een organisme, als een zichzelf regulerend
systeem met een eigen geheugen, waarin de menselijke soort maar een klein schakeltje
of knooppunt vormt.
1
, Westbroek komt met een verandering van het mensbeeld. Volgens hem is de relatie
tussen natuur en mens antagonistisch en complementair: de natuur- en
menswetenschappen zijn tegelijk met elkaar in confict én ze kunnen niet zonder elkaar.
Oorzaak en gevolg zijn elkaars tegendeel en tegelijk nauw met elkaar verbonden.
Paragraaf 1.3: De mogelijke brugfunctie van groepsdynamica
Homo clausus: de gesloten persoonlijkheid: het beeld van de autonome, onafhankelijk
van anderen handelende en ‘existerende’ mens. In dit individualistisch mensbeeld wordt
de mens opgevat als gesloten persoonlijkheid, een kleine wereld op zichzelf, die in laatste
instantie als losstaand van de omringende wereld wordt gezien.
Tegen deze achtergrond is duidelijk dat de opkomst van de psychologie pas mogelijk was
in een cultuur waarin een individualistisch mensbeeld is gaan overheersen.
De opkomst van dit mensbeeld in de wetenschappen is sterk gestimuleerd door de
versnelde en toenemende individualisering sinds de renaissance in Europa. Niet in alle
landen is deze individualisering zo sterk aanwezig. Er zijn ook culturen die erg gericht zijn
op ‘wij’. Het is een type zelfervaring dat karakteristiek is voor een bepaalde trap in de
historische ontwikkeling van de door mensen gevormde samenlevingsverbanden.
Hofstede: cultuurmodel: hierbij wordt gebruik gemaakt van zes dimensies, bepaalde
kenmerken die een cultuur in mindere of meerdere mate bezit. Met dit model krijgen we
een inzicht in cultuurverschillen:
1. Machtsafstand: de mate waarin mensen binnen een cultuur verwachten en
accepteren dat de macht ongelijk verdeeld is.
2. Individualisme versus collectivisme: de mate waarin we op onszelf of de
groep gericht zijn.
3. Masculiniteit versus femininiteit: een masculiene samenleving hecht grote
waarde aan traditionele mannelijke en vrouwelijke kwaliteiten. Een samenleving is
feminien als de emotionele sekserollen elkaar overlappen.
4. Onzekerheidsvermijding: de mate waarin de leden van een cultuur zich
bedreigd voelen door onzekere of onbekende situaties.
5. Lange- of kortetermijngerichtheid: het nastreven van deugden die (ooit) in de
toekomst beloond zullen worden tegenover de drang naar onmiddellijk resultaat.
6. Hedonisme versus soberheid: hedonisme staat voor een samenleving waarin
mensen uitbundig, vrolijk en gelukkig zijn en waarin ze zichzelf toestaan om toe te
geven aan impulsen. Daartegenover staan culturen waarin mensen deze
gevoelens onderdrukken, hun impulsen zijn ernstig.
De brugfunctie van de groepsdynamica: door aan te tonen op welke wijze individu en
groep, en individu en maatschappij, op elkaar zijn aangewezen en interpretendent zijn
van elkaar kan de groepsdynamica bijdragen tot meer inzicht in de nauwe onderlinge
vervlechting van aspecten die als ‘individueel’ en ‘maatschappelijk’ opgevat worden.
Bovendien kan de groepsdynamica zo bijdragen aan gewenning aan het andere
mensbeeld: een ‘open persoonlijkheid’ die voor de duur van zijn leven fundamenteel op
andere mensen is afgestemd en aangewezen en die in zijn verhouding tot andere mensen
een bepaalde mate van relatieve autonomie bezit.
Lewis: grondlegger van de groepsdynamica: de groep is een dynamisch gestalte die
berust op wederzijdse betrokkenheid en interdependenties.
Pagès: de ervaring van zichzelf en de ervaring van de ander zijn niet te scheiden. De
gevoelsgeladen relatie tussen mensen is voor hem een primair gegeven van het
menselijk bestaan en vormt het fundament van de groepsband. Hij bekijkt meer hoe het
individu verklaard kan worden vanuit de groep, in plaats van andersom.
Gestaltepsychologie: we moeten van het geheel uitgaan om meer te begrijpen van de
samenstellende delen.
2
