volledige samenvatting strafrecht en strafprocesrecht (zeventiende editie)

STRAFRECHT

2025-2026



Nieuw Strafwetboek!! (Meest complexe zaken van het oude systeem verdwijnen, wel HvA!!)

 IWT 8 april 2026
 SPR-regels zijn nog niet aangepast (slechts na nieuwjaar) => wetboek nog oude regels
 Valt weg: spijtoptanten, cassatie…

Examen = NSw. + oude Sv


DEEL I. ALGEMENE ORIËNTATIE

HOOFDSTUK I. WAT IS STRAFRECHT?

AFDELING I. HET VERSCHIJNSEL STRAFRECHT

Functie 1 = Idee ‘oog om oog, tand om tand’, komt heel veel voor. Lijkt vreemd maar enorme stap voorwaarts:
vroeger idee van wraak. Moet evenredig en proportioneel zijn.

Beteugeld, ingetoomd door recht want wraak wordt beperkt. Alleen de persoon die het gedaan heeft, mag
gestraft worden. Vroeger solidariteit van groepen (bv. maffia, collectieve wraak).

Idee van strafrecht = wraak inperken en zorgen dat deze ‘gedoseerd’ blijft. Op die manier verhinderen dat het
bestraffingsgebeuren zou uitmonden in geweldsescalatie.

Functie 2 = beleidsinstrument. Beleid in andere sectoren ondersteunen, want wanneer men bepaalde dingen wil
bereiken gaat men de niet-naleving bestraffen (bv. arbeidsrecht tussen arbeid-werkgever, en contractloon maar
wanneer loon niet tijdig betaald is, is dat strafbaar)

 Instrument van gedragsbeheersing, nl. een werktuig om normconform gedrag af te dwingen
 Instrumentele dimensie = wat in een rechtstaat “strafrecht” wordt genoemd, is geëvolueerd tot een
gigantisch instituut van maatschappelijke ordening en sociale controle
 Rechtsbeschermingsdimensie = rechtsnormen leggen deze ordenings- en controlebevoegdheid ook aan
banden


AFDELING II. HET BEGRIP ‘STRAFRECHT’

Eendentheorie = ‘if it walks like a duck and talks like a duck then it must be a duck’ = probleem want het begrip
“strafrecht” is meerduidig.

 Hedendaags strafrechtelijk sanctiearsenaal omvat meer dan enkel straffen, maar ook maatregelen
 Bv. porno, niet makkelijk om het te beschrijven/uit te leggen maar het wordt wel duidelijk als je het ziet

Misdrijf = ‘als er een straf voorzien is, is het een misdrijf, maar wat is een misdrijf?’ = cirkelredenering


1

,  /!\ bij gevangenisstraf is er altijd sprake van misdrijf!! Maar geldboeten kunnen zowel misdrijven als
administratieve sancties zijn

Strafrecht in de ruime zin

(Positief) strafrecht in de ruime zin is het geheel van rechtsregels die:

 Bepalen onder welke voorwaarden specifieke gedragingen (misdrijven) specifieke sancties (SR-sancties)
kunnen worden opgelegd en uitgevoerd;
o Bv. internering van geesteszieken = kunnen niet gestraft worden want kunnen het niet
weten/controleren dus worden bestraft met andere sanctie
 Omschrijven waaruit de gedragingen en sancties bestaan;
 Bepalen welke personen die sancties wel of niet kunnen krijgen, en;
 Voorschrijven hoe daartoe bevoegde (publiekrechtelijke) instanties recht (soms plicht) om MD vast te
stellen en sancties op te leggen aan daders

Positief strafrecht in de ruime zin = materieel strafrecht + formeel strafrecht

Materieel & formeel strafrecht

Materieel strafrecht Geheel van rechtsregels die bepalen onder welke voorwaarden handelingen of
(NSw!) onthoudingen als misdrijven kunnen worden beschouwd (wat straffen?), die
bepalen met welke SR-sancties daarop gereageerd kan worden (hoe straffen?),
en die de tijdelijke, ruimtelijke en personele toepassingssfeer van de betrokken
normen vastleggen (wanneer, wie, waar straffen?).
Formeel strafrecht Geheel van rechtsregels m.b.t. vaststelling van MD, de opsporing, vervolging en
= strafvordering, berechting van personen die ervan verdacht worden een MD te hebben
strafprocesrecht, gepleegd.
strafrechtspleging Eveneens de rechtsregels m.b.t. organisatie, bevoegdheid en werking van
(Sv!) publiekrechtelijke instellingen en organen die daarmee belast zijn.
= penitentiair recht


Samenhang: regels als bescherming en legitimering

 MSR & FSR zijn duidelijk te onderscheiden, maar toch nauw verbonden met elkaar
 Beschermende functie = vermijden van ongerechtvaardigd strafrechtelijk overheidsingrijpen
 Legitimering = toelating van overheidsoptreden tegen criminaliteit en (vermeende) daders, slachtoffers
en andere betrokkenen
o OH mag van alles doen, maar de macht van de OH moet ook begrensd worden!
o Doel is willekeur vermijden




HOOFDSTUK II. CODIFICATIE

2

, AFDELING I. BELGISCH STRAFWETBOEK

Strafwetboek 1867

 Heel onoverzichtelijk, onduidelijk
 Onderliggende visie nog steeds die van 19e E = sociaal verweer idee
o Homo economicus = rationele keuze van iemand die overweegt MD te plegen en berekent wat
zijn voordelen/risico’s/straffen zijn ten opzichte van als hij het niet doet
o Strafmaten in het wetboek zijn vaak onduidelijk voor mensen, en wordt pas duidelijk op moment
van proces (niet op moment van het plegen van de feiten)
o Dus eigenlijk geen moment van afweging, maar eerder impulsieve gedraging
 Eind 19e E nieuwe gedachte = persoonlijke/individuele/sociale invloeden = meer invloed dan rationele
afweging
 Schuld is minder belangrijk dan gevaarlijkheid!! = criterium om te beslissen of iemand al dan niet
pgesloten moet worden

Drieledige indeling van misdrijven (1867!!!)

Misdaden (zwaarst) = opsluiting 5 à 10 jaar (tot doodstraf) = behandeling door HvA

Wanbedrijven = gevangenisstraffen 8 dagen tot 15 jaar (soms geldboete) = behandeling door correctionele
rechtbanken

Overtredingen (lichtst) = gevangenisstraf tot 7 dagen (of geldboete) = behandeling door politierechtbanken

Evolutie

Na 1867 werd het Sw. ingrijpend gewijzigd en aangevuld. Nieuwe wetten en theorieën zoals het sociaal verweer,
richtten zich meer op bescherming van de MPP tegen ‘gevaarlijke’ personen dan op de klassieke idee van
individuele schuld. Daarbij werd de menselijke vrijheid gerelativeerd: persoonlijke en maatschappelijke
omstandigheden kregen steeds meer invloed op strafrechtelijke beoordeling.

Ontaarde ontaarding

 Omdat er te veel assisenprocessen waren, voerde de wetgever in 1867 de wet op verzachtende
omstandigheden in, zodat rechters misdaden konden herkwalificeren tot wanbedrijven en zo
correctionaliseren
 Hierdoor werd procedure pragmatischer en breidde de correctionalisering zich verder uit, met meer
mogelijkheden tot strafvermindering en differentiatie
 Leidde tot talrijke complicaties en tegenstrijdigheden, omdat onderscheid tussen misdaden en
wanbedrijven vager werd

Nieuw Sw. 2024

 Centraal idee = toegankelijker, gebruiksvriendelijker, overzichtelijker…
o Bv. correctionalisering van misdrijven verdwijnt!
 Wetboek doet aan didactiek: bv. wat is er nodig om een misdrijf te hebben? (soms lijkt het op een
samenvatting van de cursus, maar definities bieden niet per se altijd verduidelijking)
 IWT 8 april 2026 = boek I met algemene regels & boek II met misdrijfomschrijvingen en straffen per
misdrijf
3

, AFDELING II. BELGISCH WETBOEK VAN STRAFVORDERING

Strafvordering als compromis

 Heel rommelig
 Nog nooit ‘opgekuist’ geweest; nog steeds het wetboek van in de tijd van Napoleon
 Basisidee is wel steeds hetzelfde = evenwicht van het systeem van strafvordering = symbool van vrouw-
justitie is een weegschaal
o Compromis tussen algemeen belang/maatschappelijk belang en individueel belang
o Samen met efficiëntie en rechtsbescherming

Inquisitoir vs. accusatoir

Accusatoire procedure: openbaarheid, tegenspraak en mondeling
- maatschappij neemt initiatief
 beschuldiging door slachtoffer en gelijke voet met aangeklaagde
 rechter is scheidsrechter en komt niet tussen

inquisitoire procedure: gehemd, niet-tegenspraak en schriftelijk
 maatschappij is vertegenwoordiger vervolging
 vervolgde in ondergeschikte positie
 rechter werkt actief mee aan procesvoering

 In België: mengeling inquisitoir en accusatoir
o Onderzoeksfase = inquisitoir (= strafprocesrecht; opsporingsonderzoek of gerechtelijk
onderzoek)
o Vonnisfase = accusatoir
 In de realiteit vooral naar elkaar toegegroeid en dus minder onderscheid
o Onderzoek = geheim, schriftelijk, en niet-contradictoir (niet meer absoluut!)

Potpourri in afwachting wetboek

 Potpourri/menselijker sneller straffer/verzamelwetten/‘twitterwetten’
 Politieke reactie op een incident => zorgt voor veel details en dat zaken staan op de plaatsen die je niet
verwacht
o Bv. wrakingsincident op proces dus wrakingsprocedure aanpassen
o Bv. vreselijke moord dus snel wet op onmiddellijke aanhouding aanpassen

Aanpassing strafprocesrecht aan NSw.

 Enerzijds: hervormingen met stevige impact op regeling strafprocesrecht
o Afschaffing Wet VerzOmst, bijgevolg ook denaturatiemechanisme via contraventionalisatie of
correctionalisatie
o Afschaffing indeling misdaden, wanbedrijven en overtredingen
 Anderzijds: hervormingen van strafprocesrechtelijke regels
o Strafdrempels van niveaus 1 tot en met 8

4