Discussievraag 1: Moet de procedure tot herziening van de Grondwet worden
versoepeld?
Het wijzigen van de Grondwet is moeilijk door de strikte voorwaarden die eraan verbonden zijn: een
vooraf opgestelde lijst van artikelen fungeert als een soort filter, gevolgd door verkiezingen, en er is
een tweederdemeerderheid nodig in zowel Kamer als Senaat.
Deze rigide procedure is bedoeld om de doelstellingen van een Grondwet te waarborgen: stabiliteit
over de legislatuur heen, inhoudelijke stabiliteit, legitimiteit en brede consensus. Hierdoor zijn er
goede redenen voor de bestaande rigiditeit. In België worden deze doelen deels bereikt, maar op
sommige punten ontstaan er knelpunten. Bijvoorbeeld, hoe moeilijk het moet zijn om een
staatshervorming door te voeren of hoe snel de Grondwet moet worden aangepast aan EU-recht.
De vereiste tweederdemeerderheid zorgt voor stabiliteit en consensus, maar de ontbinding van het
parlement werkt onvoldoende afschrikkend, omdat politici vaak wachten tot het einde van hun
legislatuur. Bij verkiezingen ligt de focus bovendien vooral op beleidscampagnes, wat de stabiliteit en
inspraak van de bevolking beperkt. Toch ben ik van mening dat ontbinding en verkiezingen
noodzakelijk zijn; zonder deze stap zou de Grondwet gemakkelijker te wijzigen zijn dan een bijzondere
meerderheidswet, waarbij bovenop de tweederdemeerderheid ook een meerderheid in beide
taalgroepen nodig is.
Ik ben van mening dat de genoemde problemen niet zwaarder wegen dan de doelstellingen van de
Grondwet. Voor een staatshervorming moeten alle benodigde artikelen op de voorafgaande lijst
staan. Artikel 195 Gw. staat vrijwel altijd op deze lijst, hoewel er in 2011 een uitzondering werd
gemaakt omdat niet alle benodigde artikelen vooraf vermeld waren. Dit illustreert dat, ondanks
uitzonderingen, staatshervormingen in België mogelijk blijven, wat aantoont dat de procedure niet
overdreven rigide is.
Een ander knelpunt is artikel 34 Gw., dat het mogelijk maakt bevoegdheden over te hevelen naar de
Europese Unie. Dit betekent dat de Grondwet vaker moet worden aangepast om EU-wetgeving toe te
passen. Dit benadrukt het belang van een duidelijk proces dat op 2 manieren kan gebeuren. Ofwel
doordat wijzigingen pas effectief kunnen worden doorgevoerd aan het einde van de legislatuur of bij
vroegtijdige beëindiging, en alle noodzakelijke artikelen vooraf op de lijst moeten staan.
Ofwel doordat België ervoor kan kiezen het mandaat van het parlement vroegtijdig te beëindigen om
belangrijke EU-wetgeving sneller in de Grondwet op te nemen, zoals eerder gebeurde bij de
uitbreiding van het stemrecht voor niet-Belgen.
, Discussievraag 2: Is er nood aan een crisisbepaling in de Grondwet die in geval
van een noodtoestand toelaat om af te wijken van de Grondwet en
fundamentele rechten?
In België geldt het zogenoemde business-as-usual-model in zijn strikte vorm, wat inhoudt dat er geen
specifiek constitutioneel noodregime bestaat. Dit volgt uit artikel 187 van de Grondwet, dat bepaalt
dat de Grondwet noch geheel, noch gedeeltelijk kan worden geschorst. Artikel 15 EVRM laat
daarentegen een ander model toe, met name de constitutionele accommodatie, waarbij een
crisisbepaling in de Grondwet afwijkingen in uitzonderlijke omstandigheden mogelijk maakt.
De invoering van een crisisbepaling dringt zich op, aangezien in het verleden herhaaldelijk naar
alternatieve constructies werd gegrepen. Zo werd het alternatief van overmacht toegepast, onder
meer bij de besluitwetten tijdens de Eerste en Tweede Wereldoorlog, hoewel hiervoor geen solide
juridische grondslag bestaat. Een expliciete crisisbepaling zou in dat opzicht voor meer duidelijkheid
en rechtszekerheid zorgen.
Daarnaast bestaan er andere alternatieven, zoals uitzonderingswetgeving via bijzondere
machtenwetten, waarbij de Koning ruime bevoegdheden krijgt om een bepaalde doelstelling te
verwezenlijken. Dergelijke wetgeving impliceert echter steeds de bevoegdheid om bestaande wetten
te wijzigen, wat volgens mij het risico op misbruik verhoogt en daarom geen geschikt alternatief
vormt. Ook de doctrine van het staatsnoodrecht wordt soms aangehaald, met als excessief voorbeeld
het Veiligheidsplan van de N-VA, maar deze doctrine blijft uiteindelijk controversieel en mist een
bindend juridisch karakter.
Bij deze alternatieven, waarvoor niet steeds een duidelijke rechtsgrond bestaat, moet bovendien
rekening worden gehouden met belangrijke aandachtspunten, zoals het risico op misbruik en de
vraag of de genomen maatregelen wel verenigbaar zijn met hogere rechtsnormen. Indien op basis
van artikel 15 EVRM een crisisbepaling in de Grondwet wordt opgenomen, wordt niet alleen de
rechtszekerheid versterkt, maar worden ook deze risico’s aanzienlijk beperkt.
Bijgevolg kan worden geconcludeerd dat de invoering van een crisisbepaling noodzakelijk is vanuit
het oogpunt van rechtszekerheid. Hoewel een gewone wet niet kan afwijken van de Grondwet, laat
het EVRM dit wel toe. Om die reden lijkt het mij aangewezen om, ondanks het bestaan van
alternatieven, te kiezen voor een expliciete crisisbepaling in de Grondwet.
versoepeld?
Het wijzigen van de Grondwet is moeilijk door de strikte voorwaarden die eraan verbonden zijn: een
vooraf opgestelde lijst van artikelen fungeert als een soort filter, gevolgd door verkiezingen, en er is
een tweederdemeerderheid nodig in zowel Kamer als Senaat.
Deze rigide procedure is bedoeld om de doelstellingen van een Grondwet te waarborgen: stabiliteit
over de legislatuur heen, inhoudelijke stabiliteit, legitimiteit en brede consensus. Hierdoor zijn er
goede redenen voor de bestaande rigiditeit. In België worden deze doelen deels bereikt, maar op
sommige punten ontstaan er knelpunten. Bijvoorbeeld, hoe moeilijk het moet zijn om een
staatshervorming door te voeren of hoe snel de Grondwet moet worden aangepast aan EU-recht.
De vereiste tweederdemeerderheid zorgt voor stabiliteit en consensus, maar de ontbinding van het
parlement werkt onvoldoende afschrikkend, omdat politici vaak wachten tot het einde van hun
legislatuur. Bij verkiezingen ligt de focus bovendien vooral op beleidscampagnes, wat de stabiliteit en
inspraak van de bevolking beperkt. Toch ben ik van mening dat ontbinding en verkiezingen
noodzakelijk zijn; zonder deze stap zou de Grondwet gemakkelijker te wijzigen zijn dan een bijzondere
meerderheidswet, waarbij bovenop de tweederdemeerderheid ook een meerderheid in beide
taalgroepen nodig is.
Ik ben van mening dat de genoemde problemen niet zwaarder wegen dan de doelstellingen van de
Grondwet. Voor een staatshervorming moeten alle benodigde artikelen op de voorafgaande lijst
staan. Artikel 195 Gw. staat vrijwel altijd op deze lijst, hoewel er in 2011 een uitzondering werd
gemaakt omdat niet alle benodigde artikelen vooraf vermeld waren. Dit illustreert dat, ondanks
uitzonderingen, staatshervormingen in België mogelijk blijven, wat aantoont dat de procedure niet
overdreven rigide is.
Een ander knelpunt is artikel 34 Gw., dat het mogelijk maakt bevoegdheden over te hevelen naar de
Europese Unie. Dit betekent dat de Grondwet vaker moet worden aangepast om EU-wetgeving toe te
passen. Dit benadrukt het belang van een duidelijk proces dat op 2 manieren kan gebeuren. Ofwel
doordat wijzigingen pas effectief kunnen worden doorgevoerd aan het einde van de legislatuur of bij
vroegtijdige beëindiging, en alle noodzakelijke artikelen vooraf op de lijst moeten staan.
Ofwel doordat België ervoor kan kiezen het mandaat van het parlement vroegtijdig te beëindigen om
belangrijke EU-wetgeving sneller in de Grondwet op te nemen, zoals eerder gebeurde bij de
uitbreiding van het stemrecht voor niet-Belgen.
, Discussievraag 2: Is er nood aan een crisisbepaling in de Grondwet die in geval
van een noodtoestand toelaat om af te wijken van de Grondwet en
fundamentele rechten?
In België geldt het zogenoemde business-as-usual-model in zijn strikte vorm, wat inhoudt dat er geen
specifiek constitutioneel noodregime bestaat. Dit volgt uit artikel 187 van de Grondwet, dat bepaalt
dat de Grondwet noch geheel, noch gedeeltelijk kan worden geschorst. Artikel 15 EVRM laat
daarentegen een ander model toe, met name de constitutionele accommodatie, waarbij een
crisisbepaling in de Grondwet afwijkingen in uitzonderlijke omstandigheden mogelijk maakt.
De invoering van een crisisbepaling dringt zich op, aangezien in het verleden herhaaldelijk naar
alternatieve constructies werd gegrepen. Zo werd het alternatief van overmacht toegepast, onder
meer bij de besluitwetten tijdens de Eerste en Tweede Wereldoorlog, hoewel hiervoor geen solide
juridische grondslag bestaat. Een expliciete crisisbepaling zou in dat opzicht voor meer duidelijkheid
en rechtszekerheid zorgen.
Daarnaast bestaan er andere alternatieven, zoals uitzonderingswetgeving via bijzondere
machtenwetten, waarbij de Koning ruime bevoegdheden krijgt om een bepaalde doelstelling te
verwezenlijken. Dergelijke wetgeving impliceert echter steeds de bevoegdheid om bestaande wetten
te wijzigen, wat volgens mij het risico op misbruik verhoogt en daarom geen geschikt alternatief
vormt. Ook de doctrine van het staatsnoodrecht wordt soms aangehaald, met als excessief voorbeeld
het Veiligheidsplan van de N-VA, maar deze doctrine blijft uiteindelijk controversieel en mist een
bindend juridisch karakter.
Bij deze alternatieven, waarvoor niet steeds een duidelijke rechtsgrond bestaat, moet bovendien
rekening worden gehouden met belangrijke aandachtspunten, zoals het risico op misbruik en de
vraag of de genomen maatregelen wel verenigbaar zijn met hogere rechtsnormen. Indien op basis
van artikel 15 EVRM een crisisbepaling in de Grondwet wordt opgenomen, wordt niet alleen de
rechtszekerheid versterkt, maar worden ook deze risico’s aanzienlijk beperkt.
Bijgevolg kan worden geconcludeerd dat de invoering van een crisisbepaling noodzakelijk is vanuit
het oogpunt van rechtszekerheid. Hoewel een gewone wet niet kan afwijken van de Grondwet, laat
het EVRM dit wel toe. Om die reden lijkt het mij aangewezen om, ondanks het bestaan van
alternatieven, te kiezen voor een expliciete crisisbepaling in de Grondwet.
