Personen- en familierecht
Personen- en familierecht = de rechtsregels die de rechtspositie van de
persoon als zodanig en in de relatie tot zijn echtgenoot en verwanten
treffen.
o Niet in geld waardeerbare rechten
o Niet vervreemdbaar
o Weinig door het Romeins recht beïnvloed, wel basis voor enkele
deelgebieden
o Grotendeels middeleeuwse oorsprong, vooral door het canoniek
recht
o Vooral laatste decennia sterk geëvolueerd -> komt door uiting in
terminologie
o Bv relatierecht, heel wat relaties die niet in de traditionele
familie passen.
Vermogensrecht = gericht op de in geld waardeerbare rechten. Is wel
vervreemdbaar
A. Basisbegrippen bij de studie van het personen- en familierecht
Basisbegrippen (vooral het werk van juristen uit de 19e eeuw)
Rechtssubject Elk wezen in wiens hoofde rechtsbelangen en
(persoon) verplichtingen bestaan. Het geheel van die
rechtsbelangen en verplichtingen is de juridische
persoonlijkheid. Er zijn 2 rechtssubjecten
o Natuurlijke personen
o Rechtspersonen
Rechtsobject Een voorwerp van rechten.
(ding)
Juridische Dit drukt zich uit in 2 elementen
persoonlijkheid 1. Rechtsbekwaamheid: de bekwaamheid om
rechten te hebben. De rechtsbekwaamheid
wordt bepaald door de staat: de
rechtstoestand van een persoon als lid van
een gemeenschap
2. Handelingsbekwaamheid: de bekwaamheid
om rechten uit te oefenen door het stellen
van rechtshandelingen. De bekwaamheid
wordt bepaald door de leeftijd, het geslacht
of de geestelijke of lichamelijke toestand.
Rechtshandeling Een handeling die bepaalde juridische gevolgen
1
, heeft en die gesteld werd met het oog op die
gevolgen. Het is een rechtsfeit.
Rechtsfeiten Feiten waaraan het recht bepaalde gevolgen
hecht, maar die feiten kunnen ook ongewilde
gebeurtenissen zijn.
B. Rechtsbekwaamheid
Fundamentele principes van ons burgerlijk recht sinds de Franse Revolutie:
vrijheid en gelijkheid. Gevolg: alle mensen hebben dezelfde staat en
zijn dus allen gelijkelijk rechtsbekwaam. Hier zijn er enkel sociale
verschillen.
De Romeinen maakten een onderscheid naar gelang van de staat
o Status libertatis = rechtstoestand op grond v/d vrijheid = vrije tov
slaaf (met een bijzondere positie voor de vrijgelatene)
o Status civitatis = rechtstoestand op grond v/h burgerschap =
Romein tov vreemdeling (= peregrinus)
o Status familiae = rechtstoestand op grond v/d plaats v/d familia =
de personen niet onder de macht van een familiehoofd (pater
familias) tov de persoon die wel onder de macht van een pater
familias staan. Deze laatste zijn vooral de kinderen van de pater
familias.
Volledig rechtsbekwaam zijn alleen de vrije Romeinen die niet onder de
macht van een pater familias staan. Er zijn hier dus juridische verschillen.
Vrijheid, slavernij en horigheid
Juridische betekenis slaaf = een slaaf is een rechtsobject, geen
rechtssubject. Hij is een zaak waarvan de meester eigenaar is, zoals van
andere zaken. Bijgevolg heeft hij geen rechten, alleen maar verplichtingen.
Echter kan men niet ontkennen dat slaven mensen zijn, gevolg:
o Opkomst van beschermende maatregelen voor slaven
o Toepassing op de slaven van bepaalde regels en termen die gelden
voor personen die onder de macht van een pater familias staan. Zo
kan een slaaf een peculium krijgen.
2
,Veel slaven zien hun statuut verbeteren in de vroege Middeleeuwen,
maar anderzijds zien vele vrijen zich gedwongen om in de afhankelijkheid
te treden van een of andere machtige. Gevolg is dat de slavernij verdwijnt
en een nieuwe groep van halfvrijen (horige) ontstaat.
De horige is een persoon die wel rechten heeft, zij het minder rechten
dan iemand die volledig vrij is. De inperking op de vrijheid verschilt van
geval tot geval.
o Formariage: taks voor het huwen buiten de heerlijkheid
o Chevage = kopcijns
o Mortemain: dode hand, taks bij het overlijden van de horige. De
heer mag bij overlijden het beste roerend goed opeisen.
Het statuut van de onvrije werd doorgegeven via de echtgenote
(gewoonlijk). Als een onvrije man een onvrije vrouw huwde, waren zijn
kinderen uit dat huwelijk onvrij.
Vanaf de twaalfde eeuw begon de onvrijheid te verdwijnen. In de steden
is men vrij en in de nieuw ontgonnen gebieden zijn de inwoners slechts
aan beperkte lasten onderworpen. Willen de heren vermijden dat hun
horigen wegvluchten, dan moeten ze hun situatie verbeteren. Dit leidt tot
het verdwijnen van de horigheid in meer welvarende gebieden, zoals
het graafschap Vlaanderen.
o Belangrijke uitzondering: de inwoners van het Land van Aalst
bleven onvrij. Zij hebben pas hun vrijheid verkregen door de Franse
Revolutie.
Nuance: onvrijheid was eerder een ongemak dan een verstikkende last.
Het impliceerde ook niet altijd een lage sociale status.
o Ministeriales = dienstmannen. Ze werkten oorspronkelijk voor hun
heer en moesten allerlei belangrijke functies vervullen.
De slavernij bestaat vandaag niet meer in theorie, ze is verboden door
internationale verdragen. In de praktijk komt het wel nog voor via
3
, mensenhandel (bv prostitutie, gedwongen kinderarbeid…), in bepaalde
landen (bv Mauretanië) is zelfs de eigenlijke slavernij nog niet verdwenen.
Vreemdelingen en inboorlingen
Bij de Romeinen werd een onderscheid gemaakt tussen de Romeinen en
de peregrini (=vreemdelingen). Er gold ook dat het ius civile enkel voor
de Romeinen was. Voor vreemdelingen gold in principe hun eigen recht.
o Personaliteitsbeginsel: ongeacht de plaats waar men zich
bevindt, valt men onder het recht van de eigen nationaliteit.
Vreemdelingen waren uitgesloten van die rechten voorbehouden aan
Romeinen en tot het ius civile behoren. Tussen Romeinen en
vreemdelingen of tussen vreemdelingen van verschillende volkeren gold
het ius gentium.
Verschillende gradaties binnen de categorie vreemdelingen doordat
bepaalde groepen vreemdelingen er beter dan wel slechter aan toe waren.
o Latini (streek rond Rome) genoten bepaalde voorrechten uit het ius
civile, terwijl de dediticii (afstammelingen van hen die zich
onvoorwaardelijk overgegeven hebben) geen eigen recht meer
hadden, zodat voor hen enkel het ius gentium gold.
Dit onderscheid was aanvankelijk zeer belangrijk, later werd het statuut
Romein uitgebreid tot alle inwoners van Italië en niet enkel de inwoners
van Rome zelf. In 212 n.C maakte de Constitutio Antoniniana zelfs alle
inwoners van het rijk Romein. Het onderscheid verloor dan ook sterk aan
belang.
In de Middeleeuwen wordt de situatie veel complexer omdat men een
meervoudig burgerschap heeft. Men is burger van een stad of
heerlijkheid en daarnaast ook van een vorstendom en van een koninkrijk.
Voorbeeld betreffende Aalstenaar en Bruggeling:
o Op lokaal vlak: zij zijn vreemdelingen voor elkaar omdat ze burgers
zijn van een andere stad.
o Op regionaal vlak: zij zijn geen vreemdelingen doordat ze beiden
behoren tot het graafschap Vlaanderen
4
Personen- en familierecht = de rechtsregels die de rechtspositie van de
persoon als zodanig en in de relatie tot zijn echtgenoot en verwanten
treffen.
o Niet in geld waardeerbare rechten
o Niet vervreemdbaar
o Weinig door het Romeins recht beïnvloed, wel basis voor enkele
deelgebieden
o Grotendeels middeleeuwse oorsprong, vooral door het canoniek
recht
o Vooral laatste decennia sterk geëvolueerd -> komt door uiting in
terminologie
o Bv relatierecht, heel wat relaties die niet in de traditionele
familie passen.
Vermogensrecht = gericht op de in geld waardeerbare rechten. Is wel
vervreemdbaar
A. Basisbegrippen bij de studie van het personen- en familierecht
Basisbegrippen (vooral het werk van juristen uit de 19e eeuw)
Rechtssubject Elk wezen in wiens hoofde rechtsbelangen en
(persoon) verplichtingen bestaan. Het geheel van die
rechtsbelangen en verplichtingen is de juridische
persoonlijkheid. Er zijn 2 rechtssubjecten
o Natuurlijke personen
o Rechtspersonen
Rechtsobject Een voorwerp van rechten.
(ding)
Juridische Dit drukt zich uit in 2 elementen
persoonlijkheid 1. Rechtsbekwaamheid: de bekwaamheid om
rechten te hebben. De rechtsbekwaamheid
wordt bepaald door de staat: de
rechtstoestand van een persoon als lid van
een gemeenschap
2. Handelingsbekwaamheid: de bekwaamheid
om rechten uit te oefenen door het stellen
van rechtshandelingen. De bekwaamheid
wordt bepaald door de leeftijd, het geslacht
of de geestelijke of lichamelijke toestand.
Rechtshandeling Een handeling die bepaalde juridische gevolgen
1
, heeft en die gesteld werd met het oog op die
gevolgen. Het is een rechtsfeit.
Rechtsfeiten Feiten waaraan het recht bepaalde gevolgen
hecht, maar die feiten kunnen ook ongewilde
gebeurtenissen zijn.
B. Rechtsbekwaamheid
Fundamentele principes van ons burgerlijk recht sinds de Franse Revolutie:
vrijheid en gelijkheid. Gevolg: alle mensen hebben dezelfde staat en
zijn dus allen gelijkelijk rechtsbekwaam. Hier zijn er enkel sociale
verschillen.
De Romeinen maakten een onderscheid naar gelang van de staat
o Status libertatis = rechtstoestand op grond v/d vrijheid = vrije tov
slaaf (met een bijzondere positie voor de vrijgelatene)
o Status civitatis = rechtstoestand op grond v/h burgerschap =
Romein tov vreemdeling (= peregrinus)
o Status familiae = rechtstoestand op grond v/d plaats v/d familia =
de personen niet onder de macht van een familiehoofd (pater
familias) tov de persoon die wel onder de macht van een pater
familias staan. Deze laatste zijn vooral de kinderen van de pater
familias.
Volledig rechtsbekwaam zijn alleen de vrije Romeinen die niet onder de
macht van een pater familias staan. Er zijn hier dus juridische verschillen.
Vrijheid, slavernij en horigheid
Juridische betekenis slaaf = een slaaf is een rechtsobject, geen
rechtssubject. Hij is een zaak waarvan de meester eigenaar is, zoals van
andere zaken. Bijgevolg heeft hij geen rechten, alleen maar verplichtingen.
Echter kan men niet ontkennen dat slaven mensen zijn, gevolg:
o Opkomst van beschermende maatregelen voor slaven
o Toepassing op de slaven van bepaalde regels en termen die gelden
voor personen die onder de macht van een pater familias staan. Zo
kan een slaaf een peculium krijgen.
2
,Veel slaven zien hun statuut verbeteren in de vroege Middeleeuwen,
maar anderzijds zien vele vrijen zich gedwongen om in de afhankelijkheid
te treden van een of andere machtige. Gevolg is dat de slavernij verdwijnt
en een nieuwe groep van halfvrijen (horige) ontstaat.
De horige is een persoon die wel rechten heeft, zij het minder rechten
dan iemand die volledig vrij is. De inperking op de vrijheid verschilt van
geval tot geval.
o Formariage: taks voor het huwen buiten de heerlijkheid
o Chevage = kopcijns
o Mortemain: dode hand, taks bij het overlijden van de horige. De
heer mag bij overlijden het beste roerend goed opeisen.
Het statuut van de onvrije werd doorgegeven via de echtgenote
(gewoonlijk). Als een onvrije man een onvrije vrouw huwde, waren zijn
kinderen uit dat huwelijk onvrij.
Vanaf de twaalfde eeuw begon de onvrijheid te verdwijnen. In de steden
is men vrij en in de nieuw ontgonnen gebieden zijn de inwoners slechts
aan beperkte lasten onderworpen. Willen de heren vermijden dat hun
horigen wegvluchten, dan moeten ze hun situatie verbeteren. Dit leidt tot
het verdwijnen van de horigheid in meer welvarende gebieden, zoals
het graafschap Vlaanderen.
o Belangrijke uitzondering: de inwoners van het Land van Aalst
bleven onvrij. Zij hebben pas hun vrijheid verkregen door de Franse
Revolutie.
Nuance: onvrijheid was eerder een ongemak dan een verstikkende last.
Het impliceerde ook niet altijd een lage sociale status.
o Ministeriales = dienstmannen. Ze werkten oorspronkelijk voor hun
heer en moesten allerlei belangrijke functies vervullen.
De slavernij bestaat vandaag niet meer in theorie, ze is verboden door
internationale verdragen. In de praktijk komt het wel nog voor via
3
, mensenhandel (bv prostitutie, gedwongen kinderarbeid…), in bepaalde
landen (bv Mauretanië) is zelfs de eigenlijke slavernij nog niet verdwenen.
Vreemdelingen en inboorlingen
Bij de Romeinen werd een onderscheid gemaakt tussen de Romeinen en
de peregrini (=vreemdelingen). Er gold ook dat het ius civile enkel voor
de Romeinen was. Voor vreemdelingen gold in principe hun eigen recht.
o Personaliteitsbeginsel: ongeacht de plaats waar men zich
bevindt, valt men onder het recht van de eigen nationaliteit.
Vreemdelingen waren uitgesloten van die rechten voorbehouden aan
Romeinen en tot het ius civile behoren. Tussen Romeinen en
vreemdelingen of tussen vreemdelingen van verschillende volkeren gold
het ius gentium.
Verschillende gradaties binnen de categorie vreemdelingen doordat
bepaalde groepen vreemdelingen er beter dan wel slechter aan toe waren.
o Latini (streek rond Rome) genoten bepaalde voorrechten uit het ius
civile, terwijl de dediticii (afstammelingen van hen die zich
onvoorwaardelijk overgegeven hebben) geen eigen recht meer
hadden, zodat voor hen enkel het ius gentium gold.
Dit onderscheid was aanvankelijk zeer belangrijk, later werd het statuut
Romein uitgebreid tot alle inwoners van Italië en niet enkel de inwoners
van Rome zelf. In 212 n.C maakte de Constitutio Antoniniana zelfs alle
inwoners van het rijk Romein. Het onderscheid verloor dan ook sterk aan
belang.
In de Middeleeuwen wordt de situatie veel complexer omdat men een
meervoudig burgerschap heeft. Men is burger van een stad of
heerlijkheid en daarnaast ook van een vorstendom en van een koninkrijk.
Voorbeeld betreffende Aalstenaar en Bruggeling:
o Op lokaal vlak: zij zijn vreemdelingen voor elkaar omdat ze burgers
zijn van een andere stad.
o Op regionaal vlak: zij zijn geen vreemdelingen doordat ze beiden
behoren tot het graafschap Vlaanderen
4
