1. Inleiding
rode draden!!
heterogeniteit vh privaatrecht: Romeins recht, canoniek recht, gewoonterecht,
natuurrecht verwetenschappelijking en modernisering van de rechtstheorie
secularisering en 'democratisering'
vh recht recht en
maatschappelijke context
1.1 Kenmerken van de geschiedenis van het moderne
privaatrecht
Afbakening van het moderne privaatrecht
privaatrecht / burgerlijk recht = horizontale rechtsverhoudingen tss onderdanen
* personen- en familierecht: regelt alle niet-vermogensrechtelijke aspecten mbt
de persoon en tussen personen onderling in een familiale relatie
* vermogensrecht: patrimoniale verhouding tussen personen onderling of tussen
personen en een goed
verbintenissenrecht: patrimoniale verhoudingen tussen
personen goederenrecht: régime van goederen
publiekrecht = verticale rechtsverhoudingen tss onderdanen en overheid (of
overheidsinstellingen onderling)
!! dynamische verhouding: rechtstakken liggen veel nauwer bij elkaar als gedacht
Belang van chronologie
wat is moderniteit? → geen vaststaand gegeven
begin: einde 15e en 18e eeuw → diepgaande verschuivingen op cultureel,
economisch, politiek en intellectueel vlak (Renaissance & Verlichting)
einde: tot aan het post-modernisme (1UG0)
MAAR… alles hangt af van wat we als 'modern' ervaren →
chronologie is relatief MAAR… historische interpretatie evolueert in
de loop der tijd
Kenmerken van de moderniteit
1. rationaliteit en empirisme
rede, observatie en wetenschappelijk onderzoek → primaire bron vr kennis en
vooruitgang kritische blik en scepticisme tov traditionele autoriteiten
, vertrouwen in empirisch bewijs → grote vooruitgangen
2. ingrijpende sociale verandeirngen
genderrollen, gezinsstructuren, sociale gelaagdheid
vrouwenrechten: kiesrechtenbeweging (eind 1Ue E), feministische bewegingen ('G0)
gezinsdynamiek: toegenomen erkenning vr verschillende gezinsvormen, nadruk op
individuele autonomie en persoonlijke ontplooiing
3. individualisme
verstedelijking en industrialisatie vd samenleving → opkomst van het
'autonome zelf' groot belang van autonomie en zelfexpressie
gevolg: secularisatie
* scheiding religieuze en seculiere sferen
* Kerk speelt minder grote rol in het leven van de mens
* opkomende seculieren instellingen
4. industrialisatie en kapitalisme
industriële revolutie (eind 18e E) als effect van
moderniteit op landbouw gebaseerde productie →
industriële productie
globalisering vd maatschappij → imperialisme en kolonialisme
verlangen nr politieke autonomie en zelfbeschikking van minderheden →
opkomst intellectueel eigendomsrecht
5. revoluties
Amerikaanse en Franse Revolutie → golf van
onafhankelijkheidsbewegingen Verlichting wordt vertaald nr
concrete politieke verandering
neergang absolute monarchieën → opkomst
natiestaten WM bepaalt, UM wordt minder
sterk
Rechtshistorische, primaire bronnen van het privaatrecht
1. Corpus Iuris Civilis
* Ge eeuw, Justinianus
* inhoud:
Digesten: compilatie geschriften Romeinse juristen, educatief
hulpmiddel Institutiones: juridisch handboek voor studenten
Novellae Constitutiones: nieuwe
wetten Codex Justinianus
* doel: samenhangend juridisch kader bieden
* receptie van RR in de middeleeuwen begrijpen
2. glossatoren en commentatoren
* studie en interpretatie CIC
, * kanttekeningen ter verduidelijking (interlineaire of marginale glossen)
* belangrijke namen: Irnerius, Bulgarus, Martinus Gosia, Hugo de Porta Ravennate,
Jacobus de Boragine
* belangrijkste bron: Glossa Ordinaria van Accursius (13e eeuw)
* daarna: post-glossatoren of commentatoren (eerder praktische
toepassing: juridische problemenen oplossen adhv Digesten)
3. geleerde recht van het ius commune
* geleerde gemeenschap van juristen die Romeins, feodaal en canoniek recht
bestuderen en becommentariëren
* bv. glossatoren, commentatoren, humanisten
4. canoniek recht
* def: geheel van wetten en regels die ontwikkeld of aangenomen zijn door kerkelijke
autoriteiten
* belangrijkste bron: Corpus Iuris Canonici
Decretum Gratiani
* samenhangend juridisch kader voor de kerk
* 3 delen: Distinctiones, Causae, De
Consecratione decretalen paus Gregorius IX
= Liber Extra
* verzameling van pauselijke decretalen
* invloeden van scholastieke
methode Liber Sextus
Clementinae
Extravagantes
Extravagantes Communes
* latere benaming: Codex Iuris Canonici
4. lokale gewoonterechten
* def: verzameling van ongeschreven regels en praktijken die bindende kracht
hebben gekregen door langdurig gebruik en aanvaarding door de gemeenschap
* rechtspraak, contracten, schepenregisters, Charters, Blijde Inkomsten…
* bv. Leuven (15e E): Raad van Brabant, rekenkamer, leenhof…
Standaardvisie op het moderne privaatrecht
historiografie privaatrecht =/= objectief
→ presentisme in de geschiedwetenschap
verleden interpreteren door hedendaagse filter
bestaande maatschappelijke of persoonlijke gevoeligheden op het verleden
projecteren
dominante discours sinds jaren '80: 'Europese' geschiedenis van het
, privaatrecht nationaal, maar ook 'sum of its parts'
rode draden!!
heterogeniteit vh privaatrecht: Romeins recht, canoniek recht, gewoonterecht,
natuurrecht verwetenschappelijking en modernisering van de rechtstheorie
secularisering en 'democratisering'
vh recht recht en
maatschappelijke context
1.1 Kenmerken van de geschiedenis van het moderne
privaatrecht
Afbakening van het moderne privaatrecht
privaatrecht / burgerlijk recht = horizontale rechtsverhoudingen tss onderdanen
* personen- en familierecht: regelt alle niet-vermogensrechtelijke aspecten mbt
de persoon en tussen personen onderling in een familiale relatie
* vermogensrecht: patrimoniale verhouding tussen personen onderling of tussen
personen en een goed
verbintenissenrecht: patrimoniale verhoudingen tussen
personen goederenrecht: régime van goederen
publiekrecht = verticale rechtsverhoudingen tss onderdanen en overheid (of
overheidsinstellingen onderling)
!! dynamische verhouding: rechtstakken liggen veel nauwer bij elkaar als gedacht
Belang van chronologie
wat is moderniteit? → geen vaststaand gegeven
begin: einde 15e en 18e eeuw → diepgaande verschuivingen op cultureel,
economisch, politiek en intellectueel vlak (Renaissance & Verlichting)
einde: tot aan het post-modernisme (1UG0)
MAAR… alles hangt af van wat we als 'modern' ervaren →
chronologie is relatief MAAR… historische interpretatie evolueert in
de loop der tijd
Kenmerken van de moderniteit
1. rationaliteit en empirisme
rede, observatie en wetenschappelijk onderzoek → primaire bron vr kennis en
vooruitgang kritische blik en scepticisme tov traditionele autoriteiten
, vertrouwen in empirisch bewijs → grote vooruitgangen
2. ingrijpende sociale verandeirngen
genderrollen, gezinsstructuren, sociale gelaagdheid
vrouwenrechten: kiesrechtenbeweging (eind 1Ue E), feministische bewegingen ('G0)
gezinsdynamiek: toegenomen erkenning vr verschillende gezinsvormen, nadruk op
individuele autonomie en persoonlijke ontplooiing
3. individualisme
verstedelijking en industrialisatie vd samenleving → opkomst van het
'autonome zelf' groot belang van autonomie en zelfexpressie
gevolg: secularisatie
* scheiding religieuze en seculiere sferen
* Kerk speelt minder grote rol in het leven van de mens
* opkomende seculieren instellingen
4. industrialisatie en kapitalisme
industriële revolutie (eind 18e E) als effect van
moderniteit op landbouw gebaseerde productie →
industriële productie
globalisering vd maatschappij → imperialisme en kolonialisme
verlangen nr politieke autonomie en zelfbeschikking van minderheden →
opkomst intellectueel eigendomsrecht
5. revoluties
Amerikaanse en Franse Revolutie → golf van
onafhankelijkheidsbewegingen Verlichting wordt vertaald nr
concrete politieke verandering
neergang absolute monarchieën → opkomst
natiestaten WM bepaalt, UM wordt minder
sterk
Rechtshistorische, primaire bronnen van het privaatrecht
1. Corpus Iuris Civilis
* Ge eeuw, Justinianus
* inhoud:
Digesten: compilatie geschriften Romeinse juristen, educatief
hulpmiddel Institutiones: juridisch handboek voor studenten
Novellae Constitutiones: nieuwe
wetten Codex Justinianus
* doel: samenhangend juridisch kader bieden
* receptie van RR in de middeleeuwen begrijpen
2. glossatoren en commentatoren
* studie en interpretatie CIC
, * kanttekeningen ter verduidelijking (interlineaire of marginale glossen)
* belangrijke namen: Irnerius, Bulgarus, Martinus Gosia, Hugo de Porta Ravennate,
Jacobus de Boragine
* belangrijkste bron: Glossa Ordinaria van Accursius (13e eeuw)
* daarna: post-glossatoren of commentatoren (eerder praktische
toepassing: juridische problemenen oplossen adhv Digesten)
3. geleerde recht van het ius commune
* geleerde gemeenschap van juristen die Romeins, feodaal en canoniek recht
bestuderen en becommentariëren
* bv. glossatoren, commentatoren, humanisten
4. canoniek recht
* def: geheel van wetten en regels die ontwikkeld of aangenomen zijn door kerkelijke
autoriteiten
* belangrijkste bron: Corpus Iuris Canonici
Decretum Gratiani
* samenhangend juridisch kader voor de kerk
* 3 delen: Distinctiones, Causae, De
Consecratione decretalen paus Gregorius IX
= Liber Extra
* verzameling van pauselijke decretalen
* invloeden van scholastieke
methode Liber Sextus
Clementinae
Extravagantes
Extravagantes Communes
* latere benaming: Codex Iuris Canonici
4. lokale gewoonterechten
* def: verzameling van ongeschreven regels en praktijken die bindende kracht
hebben gekregen door langdurig gebruik en aanvaarding door de gemeenschap
* rechtspraak, contracten, schepenregisters, Charters, Blijde Inkomsten…
* bv. Leuven (15e E): Raad van Brabant, rekenkamer, leenhof…
Standaardvisie op het moderne privaatrecht
historiografie privaatrecht =/= objectief
→ presentisme in de geschiedwetenschap
verleden interpreteren door hedendaagse filter
bestaande maatschappelijke of persoonlijke gevoeligheden op het verleden
projecteren
dominante discours sinds jaren '80: 'Europese' geschiedenis van het
, privaatrecht nationaal, maar ook 'sum of its parts'
