Werken aan verandering
Noa Schifano
,INHOUDSTAFEL
Inleiding.................................................................................................................................................................. 9
Up to you............................................................................................................................................................ 9
Agogie................................................................................................................................................................ 9
Sociaal agogisch werk: beïnvloeding en verandering.........................................................................................9
Beroep en werkvelden........................................................................................................................................ 9
Agogiek?........................................................................................................................................................... 10
9 kenmerken van agogisch handelen............................................................................................................... 10
1. Het gaat om psychosociale verandering.......................................................................................................10
2. De verandering wordt door de betrokkenen gewenst....................................................................................10
3. De beïnvloeding vindt beroepsmatig plaats..................................................................................................10
4. De beïnvloeding is doelgericht...................................................................................................................... 10
5. De veranderaar werkt systematisch.............................................................................................................. 11
6. De beïnvloeding vindt bewust plaats............................................................................................................. 11
7. De beïnvloeding wordt vrijwillig ondergaan...................................................................................................11
8. De beïnvloeding is niet wederzijds................................................................................................................ 11
9. Het gaat om (jong) volwassenen................................................................................................................... 11
Veranderen… op verschillende niveaus........................................................................................................... 11
Micro niveau: de psychologie van verandering.....................................................................................................11
Deel 1: wat, effecten, mogelijkheden van beïnvloeding........................................................................................11
De psychologie van verandering: Ben Tiggelaar...............................................................................................12
Effecten van verandering: 3 domeinen............................................................................................................. 12
Cognitieve verandering..................................................................................................................................... 13
Affectieve verandering...................................................................................................................................... 13
Gedragsmatige verandering............................................................................................................................. 13
Toepassing in sociaal werk?............................................................................................................................. 13
De Kübler-Ross veranderingscurve.................................................................................................................. 13
Toepassing: acculturatiecurve na migratie........................................................................................................14
Kritiek op Kübler-Ross curve............................................................................................................................ 14
Toepassing in sociaal werk............................................................................................................................... 15
Nature: aangeboren eigenschappen................................................................................................................. 15
Genetisch gedetermineerd VS genetische predispositie...................................................................................15
Nurture: rol van opvoeding en omgeving.......................................................................................................... 15
Interactie tussen nature en nurture................................................................................................................... 15
Beïnvloedbaarheid van gedrag: wat geloof je?.................................................................................................15
Onderzoek naar beïnvloedbaarheid van gedrag – voorbeelden........................................................................16
Toepassing in sociaal werk............................................................................................................................... 16
Belang van psycho-educatie bij gedragsverandering........................................................................................16
Belang en toepassing?..................................................................................................................................... 16
2
, Link psycho-educatie en veranderen................................................................................................................ 16
Voorbeelden van psycho-educatie in sociaal werk...........................................................................................16
Toepassing in sociaal werk............................................................................................................................... 16
Nature – nurture................................................................................................................................................ 17
Veranderen en het individueel schuldmodel.....................................................................................................17
Conclusie.......................................................................................................................................................... 17
Micro niveau: de psychologie van verandering.....................................................................................................17
Deel 2: waarom is veranderen moeilijk/makkelijk? Onze hersenen......................................................................17
Het menselijk brein: geniaal of bedrieger.......................................................................................................... 17
Neurons that fire together, wire together........................................................................................................... 17
Neuroplasticiteit................................................................................................................................................ 18
Neuroplasticiteit volgens leeftijdsfase: kindertijd...............................................................................................18
Neuroplasticiteit volgens leeftijdsfase: puberteit...............................................................................................18
Neuroplasticiteit volgens leeftijdsfase: rond 25 jaar..........................................................................................19
Neuroplasticiteit volgens leeftijdsfase: rond 50 jaar..........................................................................................19
Toepassing in sociaal werk?............................................................................................................................. 19
Comfort, stretch en panic zone......................................................................................................................... 19
Comfort zone.................................................................................................................................................... 20
Stretch zone..................................................................................................................................................... 20
Panic zone........................................................................................................................................................ 20
Toepassing in sociaal werk?............................................................................................................................. 20
Ladder van bekwaamheid van Maslow............................................................................................................. 21
Voorbeelden communicatieve vaardigheden in SW..........................................................................................21
Voorbeeld: omgaan met conflicten.................................................................................................................... 22
Burning platform............................................................................................................................................... 22
Toepassing in sociaal werk?............................................................................................................................. 22
Waarom gaat veranderen makkelijk/moeilijk? Ons brein..................................................................................23
Micro niveau: de psychologie van verandering.....................................................................................................23
Deel 2: waarom is veranderen moeilijk/makkelijk? Persoonskenmerken en voorgaande ervaringen...................23
Vijf factoren model of OCEAN-model = the big five..........................................................................................23
Link met verandering – openheid...................................................................................................................... 23
Link met verandering – consciëntieusheid (plichtsbewustheid).........................................................................23
Link met verandering – extraversie................................................................................................................... 24
Link met verandering – altruïsme...................................................................................................................... 24
Link met verandering – neuroticisme vs. emotionele stabiliteit..........................................................................24
Persoonlijkheidsveranderingen met evolutie in leeftijd?....................................................................................24
Fixed en growth mindset................................................................................................................................... 25
Toepassing in het sociaal werk......................................................................................................................... 25
Voorgaande ervaringen.................................................................................................................................... 25
3
, Aangeleerde hulpeloosheid – Seligman 1965...................................................................................................25
Optimisme: 3 P’s, verklaringsstijlen voor tegenslag (Seligman)........................................................................26
Aangeleerde optimisme – Seligman................................................................................................................. 26
Cognitieve gedragstherapie.............................................................................................................................. 27
Cirkel van invloed en cirkel van betrokkenheid.................................................................................................27
Link met verandering........................................................................................................................................ 28
Toepassing in het sociaal werk......................................................................................................................... 28
Invloed van hechting op omgang met verandering...........................................................................................28
Hechtingstheorie: Bowlby – Ainsworth.............................................................................................................. 28
Interne en externe locus of controle.................................................................................................................. 29
Toepassing in sociaal werk.............................................................................................................................. 29
Coping.............................................................................................................................................................. 29
Micro niveau: de psychologie van verandering.....................................................................................................30
Deel 3: hoe krijgen we iemand mee in verandering? Motivatietheorie..................................................................30
Onze drie breinen............................................................................................................................................. 30
Reptielenbrein................................................................................................................................................... 30
Zoogdierenbrein................................................................................................................................................ 31
Primatenbrein................................................................................................................................................... 31
Zelfdeterminatietheorie – Deci en Ryan............................................................................................................ 31
Terug naar Maslow........................................................................................................................................... 31
Hoe speelt dit bij een verandering? Aandachtspunten voor de veranderaar.....................................................31
Voorbeelden in sociaal werk............................................................................................................................. 32
Voorbeeld sociaal-cultureel werk...................................................................................................................... 32
Voorbeeld sociaal-juridische dienstverlening....................................................................................................32
Voorbeeld voor kunst- en cultuurbemiddeling...................................................................................................32
Sterke punten van zelfdeterminatietheorie bij verandering...............................................................................33
Nadelen van zelfdeterminatietheorie bij verandering........................................................................................33
Micro niveau: de psychologie van verandering.....................................................................................................33
Deel 3: hoe krijgen we iemand mee in verandering? Leertheorieën.....................................................................33
Insteken vanuit de leerpsychologie................................................................................................................... 33
Wet van het effect – Thorndike......................................................................................................................... 33
Operante conditionering – Skinner.................................................................................................................... 34
Voorwaarden voor ‘effectieve straf’................................................................................................................... 34
Hoe speelt dit bij gewenste gedragsverandering?............................................................................................35
Toepassing in een gevangenis......................................................................................................................... 35
Ratio en intervalschema’s................................................................................................................................. 35
Conclusie: variabele ratio is de meest efficiënte...............................................................................................36
Extinctie............................................................................................................................................................ 36
Aanleren van complex gedrag: shaping............................................................................................................ 36
4
Noa Schifano
,INHOUDSTAFEL
Inleiding.................................................................................................................................................................. 9
Up to you............................................................................................................................................................ 9
Agogie................................................................................................................................................................ 9
Sociaal agogisch werk: beïnvloeding en verandering.........................................................................................9
Beroep en werkvelden........................................................................................................................................ 9
Agogiek?........................................................................................................................................................... 10
9 kenmerken van agogisch handelen............................................................................................................... 10
1. Het gaat om psychosociale verandering.......................................................................................................10
2. De verandering wordt door de betrokkenen gewenst....................................................................................10
3. De beïnvloeding vindt beroepsmatig plaats..................................................................................................10
4. De beïnvloeding is doelgericht...................................................................................................................... 10
5. De veranderaar werkt systematisch.............................................................................................................. 11
6. De beïnvloeding vindt bewust plaats............................................................................................................. 11
7. De beïnvloeding wordt vrijwillig ondergaan...................................................................................................11
8. De beïnvloeding is niet wederzijds................................................................................................................ 11
9. Het gaat om (jong) volwassenen................................................................................................................... 11
Veranderen… op verschillende niveaus........................................................................................................... 11
Micro niveau: de psychologie van verandering.....................................................................................................11
Deel 1: wat, effecten, mogelijkheden van beïnvloeding........................................................................................11
De psychologie van verandering: Ben Tiggelaar...............................................................................................12
Effecten van verandering: 3 domeinen............................................................................................................. 12
Cognitieve verandering..................................................................................................................................... 13
Affectieve verandering...................................................................................................................................... 13
Gedragsmatige verandering............................................................................................................................. 13
Toepassing in sociaal werk?............................................................................................................................. 13
De Kübler-Ross veranderingscurve.................................................................................................................. 13
Toepassing: acculturatiecurve na migratie........................................................................................................14
Kritiek op Kübler-Ross curve............................................................................................................................ 14
Toepassing in sociaal werk............................................................................................................................... 15
Nature: aangeboren eigenschappen................................................................................................................. 15
Genetisch gedetermineerd VS genetische predispositie...................................................................................15
Nurture: rol van opvoeding en omgeving.......................................................................................................... 15
Interactie tussen nature en nurture................................................................................................................... 15
Beïnvloedbaarheid van gedrag: wat geloof je?.................................................................................................15
Onderzoek naar beïnvloedbaarheid van gedrag – voorbeelden........................................................................16
Toepassing in sociaal werk............................................................................................................................... 16
Belang van psycho-educatie bij gedragsverandering........................................................................................16
Belang en toepassing?..................................................................................................................................... 16
2
, Link psycho-educatie en veranderen................................................................................................................ 16
Voorbeelden van psycho-educatie in sociaal werk...........................................................................................16
Toepassing in sociaal werk............................................................................................................................... 16
Nature – nurture................................................................................................................................................ 17
Veranderen en het individueel schuldmodel.....................................................................................................17
Conclusie.......................................................................................................................................................... 17
Micro niveau: de psychologie van verandering.....................................................................................................17
Deel 2: waarom is veranderen moeilijk/makkelijk? Onze hersenen......................................................................17
Het menselijk brein: geniaal of bedrieger.......................................................................................................... 17
Neurons that fire together, wire together........................................................................................................... 17
Neuroplasticiteit................................................................................................................................................ 18
Neuroplasticiteit volgens leeftijdsfase: kindertijd...............................................................................................18
Neuroplasticiteit volgens leeftijdsfase: puberteit...............................................................................................18
Neuroplasticiteit volgens leeftijdsfase: rond 25 jaar..........................................................................................19
Neuroplasticiteit volgens leeftijdsfase: rond 50 jaar..........................................................................................19
Toepassing in sociaal werk?............................................................................................................................. 19
Comfort, stretch en panic zone......................................................................................................................... 19
Comfort zone.................................................................................................................................................... 20
Stretch zone..................................................................................................................................................... 20
Panic zone........................................................................................................................................................ 20
Toepassing in sociaal werk?............................................................................................................................. 20
Ladder van bekwaamheid van Maslow............................................................................................................. 21
Voorbeelden communicatieve vaardigheden in SW..........................................................................................21
Voorbeeld: omgaan met conflicten.................................................................................................................... 22
Burning platform............................................................................................................................................... 22
Toepassing in sociaal werk?............................................................................................................................. 22
Waarom gaat veranderen makkelijk/moeilijk? Ons brein..................................................................................23
Micro niveau: de psychologie van verandering.....................................................................................................23
Deel 2: waarom is veranderen moeilijk/makkelijk? Persoonskenmerken en voorgaande ervaringen...................23
Vijf factoren model of OCEAN-model = the big five..........................................................................................23
Link met verandering – openheid...................................................................................................................... 23
Link met verandering – consciëntieusheid (plichtsbewustheid).........................................................................23
Link met verandering – extraversie................................................................................................................... 24
Link met verandering – altruïsme...................................................................................................................... 24
Link met verandering – neuroticisme vs. emotionele stabiliteit..........................................................................24
Persoonlijkheidsveranderingen met evolutie in leeftijd?....................................................................................24
Fixed en growth mindset................................................................................................................................... 25
Toepassing in het sociaal werk......................................................................................................................... 25
Voorgaande ervaringen.................................................................................................................................... 25
3
, Aangeleerde hulpeloosheid – Seligman 1965...................................................................................................25
Optimisme: 3 P’s, verklaringsstijlen voor tegenslag (Seligman)........................................................................26
Aangeleerde optimisme – Seligman................................................................................................................. 26
Cognitieve gedragstherapie.............................................................................................................................. 27
Cirkel van invloed en cirkel van betrokkenheid.................................................................................................27
Link met verandering........................................................................................................................................ 28
Toepassing in het sociaal werk......................................................................................................................... 28
Invloed van hechting op omgang met verandering...........................................................................................28
Hechtingstheorie: Bowlby – Ainsworth.............................................................................................................. 28
Interne en externe locus of controle.................................................................................................................. 29
Toepassing in sociaal werk.............................................................................................................................. 29
Coping.............................................................................................................................................................. 29
Micro niveau: de psychologie van verandering.....................................................................................................30
Deel 3: hoe krijgen we iemand mee in verandering? Motivatietheorie..................................................................30
Onze drie breinen............................................................................................................................................. 30
Reptielenbrein................................................................................................................................................... 30
Zoogdierenbrein................................................................................................................................................ 31
Primatenbrein................................................................................................................................................... 31
Zelfdeterminatietheorie – Deci en Ryan............................................................................................................ 31
Terug naar Maslow........................................................................................................................................... 31
Hoe speelt dit bij een verandering? Aandachtspunten voor de veranderaar.....................................................31
Voorbeelden in sociaal werk............................................................................................................................. 32
Voorbeeld sociaal-cultureel werk...................................................................................................................... 32
Voorbeeld sociaal-juridische dienstverlening....................................................................................................32
Voorbeeld voor kunst- en cultuurbemiddeling...................................................................................................32
Sterke punten van zelfdeterminatietheorie bij verandering...............................................................................33
Nadelen van zelfdeterminatietheorie bij verandering........................................................................................33
Micro niveau: de psychologie van verandering.....................................................................................................33
Deel 3: hoe krijgen we iemand mee in verandering? Leertheorieën.....................................................................33
Insteken vanuit de leerpsychologie................................................................................................................... 33
Wet van het effect – Thorndike......................................................................................................................... 33
Operante conditionering – Skinner.................................................................................................................... 34
Voorwaarden voor ‘effectieve straf’................................................................................................................... 34
Hoe speelt dit bij gewenste gedragsverandering?............................................................................................35
Toepassing in een gevangenis......................................................................................................................... 35
Ratio en intervalschema’s................................................................................................................................. 35
Conclusie: variabele ratio is de meest efficiënte...............................................................................................36
Extinctie............................................................................................................................................................ 36
Aanleren van complex gedrag: shaping............................................................................................................ 36
4
