Religie en zingeving
Les 1: Wetenschap, technologie en de “zingevende
interesse”
Wetenschap, betekenis, leefwereld
Filmpje ter illustratie van filosofisch concept van Edmund Husserl (1859-1938)
Hij wil uitleggen wat wetenschap nu eigenlijk doet;
• Leefwereld = intersubjectief, persoonlijk, betekenisvol,…
o Als wij rondom ons kijken leven we in een wereld waar alles betekenisvol is
en verwijst naar personen en de relaties tussen personen
o Bv. de zitjes in een aula verwijzen naar personen; ze dienen zodat mensen
erop kunnen zitten, het heeft dus een betekenis voor personen
o Bv. de computer is iets waardoor een persoon in relatie kan treden tot
andere personen
• Wetenschap:
o Vertrekt van de leefwereld
Bv. de psychologie vertrekt van het feit dat we gedachten en
gevoelens hebben → maakt hier objecten van studie van
Bv. de biologie vertrekt van het feit dat wij levende wezens zijn die
leven tussen andere wezens op deze aarde
o De wetenschap maakt een object van studie van deze dingen die in onze
leefwereld betekenis hebben voor ons!
o Maakt abstractie van de leefwereld (subject-object, afstandelijkheid,
onpersoonlijk)
In de wetenschap gaan we altijd een zekere afstand nemen van
iets; we gaan een afstand nemen, ik word het subject dat naar het
object kijkt
Dit is dus onpersoonlijk; we gaan dingen onderzoeken die weinig te
maken hebben met de persoonlijke betekenis voor iemand
Bv. de wetten waardoor hemellichamen bewegen hebben weinig te
maken met de indruk die zij op mij maken
Bv. een dood lichaam is betekenisvol in de leefwereld, maar in de
anatomie moet je abstractie maken van deze betekenis en ze vanop
een afstand bekijken, als een object dat we kunnen bestuderen!
o Is een ‘tijdelijke opschorting’ van de normale omgang met de leefwereld.
Wetenschap vertrekt dus van de leefwereld en keert er ook naar terug!!
Bv. na de anatomieles wordt het lichaam wel terug geborgen en
beschouwd als een betekenisvol iets waar je respect voor moet
hebben
o In de wetenschap mag je dingen die je nooit mag in de leefwereld, doordat
je deze objectiverende houding mag aannemen
• Filmpje als voorbeeld van vertrekt uit en terugkeer naar de leefwereld
• Belangrijke vraag: de relatie van de wetenschap tot de leefwereld? Wat is het
belang van wetenschappelijke inzichten voor de leefwereld?
o Een meer ‘wetenschappelijke’ leefwereld?
Bv. waarin we elkaar meer zien als hoopjes moleculen
1
, o Een autonome leefwereld? De leefwereld wordt gekenmerkt door een
aantal wetten, dynamieken,… die niet worden aangetast door de
wetenschap. Ze zijn autonoom t.o.v. de wetenschap.
Bv. je hebt respect voor een dood lichaam
• Redelijkheid en rationaliteit
o Wanneer we rationeel / wetenschappelijk proberen zijn, kan het soms dat
we onredelijk zijn
De ‘zingevende’, ‘cognitieve’ en ‘manipulatieve’ interesses van de mens
Boek: vertrekt vanuit de hypothese; mensen worden gedreven door 3 soorten
verlangens, waarin we geïnteresseerd zijn.
3 ‘interesses’ van de mens
(‘verlangens’, ‘manieren van betrokken zijn’)
• Cognitief: we verlangen naar kennis opdoen, vaak door wetenschap, maar
ook kennis hebben over anderen, over de wereld,…
• Manipulatief: we proberen allemaal de wereld naar onze hand te zetten,
onze behoeften te bevredigen
o We willen dat de werkelijkheid overeenstemt met hoe ik
ze wil
• Zingevend: we willen een waardevol / zinvol leven leiden
Mensen zijn geneigd om te denken dat het heel vaak draait om
de cognitieve en manipulatieve interesse.
• Bv. in de hulpverlening wordt er vooral gekeken naar de behoeften
van mensen en hoe men deze kan bevredigen (manipulatieve
interesse)
Maar er is ook een groot gebied van de zingevende interesse die niet te
herleiden is tot de cognitieve / manipulatieve interesse.
• Bv. het feit dat we waardevolle vriendschappen willen in ons leven
• Vrienden zijn er niet om je behoefte tot vriendschap te bevredigen,
want dan zou je de ene vriend namelijk in kunnen wisselen voor de
andere. Maar dit is bij vriendschap niet zo, je staat je vrienden
onvoorwaardelijk bij.
• Je kan vriendschappen herleiden tot puur een behoefte die je wil
bevredigen, maar dan ben je fout bezig!
2a. Zingevend & cognitief
Stelling 1: Er zijn activiteiten in ons leven die lijken te gaan over een ‘cognitieve
interesse’, maar die eigenlijk fundamenteel over zingeving gaan
• Bv. mensen praten met elkaar in de pauze van een les
• Het lijkt te gaan over een cognitieve interesse: het uitwisselen van informatie door
te communiceren. Maar 90% van de tijd vertel je dingen die complete nonsens
zijn. Alle conversaties gaan echter over het erkennen van elkaar door met elkaar
te communiceren; erkennen dat je vrienden bent, dat de ander bestaat,…
• Het is dus cognitief vaak niets waard, maar wel zingevend!
2
,Stelling 2: Op het domein van de zingeving bestaat er redelijkheid en onredelijkheid.
Wat ‘redelijk’ en ‘onredelijk’ is, is echter niet hetzelfde als wat vanuit cognitief oogpunt
‘rationeel’ en ‘irrationeel’ is
• De meest rationele / efficiënte manier om aan kennis te geraken, is soms de
meest onredelijke!
• De manier waarop we in de leefwereld met kennis omgaan, is anders dan hoe we
hier in de wetenschap mee omgaan
• In de leefwereld is dit vaak gebaseerd op vertrouwen ↔ in de wetenschap op
wantrouwen, we geloven pas iets als we het zien
• Bv. meest efficiënte manier om te weten of je partner vreemdgaat is door een
detective in te huren, maar dit is in de leefwereld de meest onredelijke, want het
zal leiden tot vertrouwensbreuk
Stelling 3: Wetenschappelijke (cognitieve) bevindingen, zijn vaak slechts van relatief
belang voor de zingevende relaties in de leefwereld
Voorbeeld 1: Liefde en chemie
Wetenschappelijke bevinding: de reden waarom we aangetrokken worden tot onze
partner is door feromonen.
• Maar deze bevinding heeft eigenlijk weinig / geen impact op onze liefde in de
leefwereld. Het is dus immuun voor wat de wetenschap erover te zeggen heeft.
Voorbeeld 2: Straf
Richard Dawkins gebruikte dit filmpje om te illustreren hoe wij naar misdrijfplegers
kijken. We zijn geneigd om ze te straffen (zoals de man in het filmpje zijn auto
slaagt). Maar net zoals die auto zijn mensen ook maar machines, zonder vrije wil. En
als we dus falen heeft het geen zin om gestraft te worden, maar moeten we hersteld,
behandeld worden.
• De cognitieve bevinding van de wetenschap moet dus een invloed hebben op
onze leefwereld; stoppen met kwaad zijn op anderen die criminaliteit plegen.
• Maar dit is niet relevant voor hoe mensen zich in de leefwereld tot elkaar
verhouden, we zullen altijd kwaad zijn op elkaar in zulke omstandigheden. Dit
behoort tot het zinvol met elkaar omgaan, je bent niet onverschillig tegenover wat
de ander doet.
• Ons omgaan met elkaar is dus immuun tegenover dit inzicht uit de wetenschap.
Het inzicht uit de wetenschap gaat je niet anders doen denken over een dader.
2b. Zingevend & manipulatief
Stelling 1: Er zijn zaken in ons leven die lijken te gaan over onze ‘manipulatieve
interesse’, maar die eigenlijk fundamenteel over zingeving gaan (en die niet kunnen
bereikt worden door manipulatief handelen). Bijvoorbeeld: geluk en erkenning
• Vaak denken we dat interesses manipulatief zijn, maar zijn ze zingevend
Voorbeeld 1: Zoeken naar geluk
Alles wat we doen in het leven zorgt ervoor dat we een zo groot mogelijk
geluksgevoel hebben. MAAR Geluk bestaat enkel als je het ook kan verliezen. Zie
experiment geluksmachine (als je eeuwig aan een machine kan zitten waardoor je
heel je leven enkel nog maar geluk zal voelen)
3
, • Maar is dit geluk? Zit geluk niet in het feit dat je het ook niet kan hebben / kan
verliezen?
• Wat is het geluk van een bepaalde gebeurtenis als je deze zelf geprogrammeerd
hebt? Het cruciale is hier dat het juist NIET buiten je controle valt!
o Bv. het winnen van de wereldbeker voetbal door je favoriete ploeg
o Bv. het programmeren van hoe je kind eruit gaat zien
• Het moment dat alles onder je controle valt, verdwijnt het geluk!!
➔ De zoektocht naar geluk (zingevende interesse) staat op gespannen voet met de
zoektocht naar controle, manipulatie!
Voorbeeld 2: Zoeken naar erkenning en waardering
Ons geluk hangt voor een groot stuk af van de erkenning die we krijgen van een
ander. MAAR als alle mensen jou geweldig vinden, heeft dit geen waarde meer,
omdat jij het gemanipuleerd / onder controle hebt.
• Het heeft dus wederom enkel waarde als het buiten je controle valt, als ze je ook
kunnen ontsnappen
➔ Onze zingevende relaties hebben altijd te maken met iets / iemand buiten jezelf,
die je niet onder controle hebt!
➔ Als je alles kunt controleren / manipuleren , verliest het dus zijn belang!
Stelling 2: De focus op de manipulatieve interesse kan uiteindelijk de zingevende
dimensie aantasten in een relatie
• Bv. bij een vriendschap kan je merken dat een persoon enkel in jou is
geïnteresseerd om een manipulatieve reden, om een behoefte te vervullen
Voorbeeld 1: Burgerschap
Behoren tot een bepaald land / stad is een zingevende interesse. Daarom zijn
sommige mensen bereid om te sterven voor hun land, omdat ze dit belangrijker
vinden dan henzelf.
Vanaf deze interesse overstemd wordt door de manipulatieve interesse, verliezen
mensen de zingevende interesse
• Bv. vraag of ze in een gemeente kernafval willen opslaan – 60% zegt ja. Vanaf
hier geld aan gekoppeld wordt minder, omdat het dus wordt overstemd door de
manipulatieve interesse; wat heb ik hieraan?
Conclusie - Zingeving en de andere interesses
4 kenmerken van de zingevende interesse:
• ‘Mysterie’ (vs. ‘probleem’)
o Zingeving heeft te maken met perplexiteit (verwondering, verbijstering,
verontwaardiging,…)
• Betrokkenheid (vs. afstandelijkheid)
o Het heeft te maken met geraakt worden door de dingen, gevoelig zijn voor
bepaalde waardevolle zaken, eerder dan met nuchtere kennis
• Afhankelijkheid (vs. controle)
o Het heeft te maken met zaken die noodzakelijkerwijs buiten onze controle
vallen
4
Les 1: Wetenschap, technologie en de “zingevende
interesse”
Wetenschap, betekenis, leefwereld
Filmpje ter illustratie van filosofisch concept van Edmund Husserl (1859-1938)
Hij wil uitleggen wat wetenschap nu eigenlijk doet;
• Leefwereld = intersubjectief, persoonlijk, betekenisvol,…
o Als wij rondom ons kijken leven we in een wereld waar alles betekenisvol is
en verwijst naar personen en de relaties tussen personen
o Bv. de zitjes in een aula verwijzen naar personen; ze dienen zodat mensen
erop kunnen zitten, het heeft dus een betekenis voor personen
o Bv. de computer is iets waardoor een persoon in relatie kan treden tot
andere personen
• Wetenschap:
o Vertrekt van de leefwereld
Bv. de psychologie vertrekt van het feit dat we gedachten en
gevoelens hebben → maakt hier objecten van studie van
Bv. de biologie vertrekt van het feit dat wij levende wezens zijn die
leven tussen andere wezens op deze aarde
o De wetenschap maakt een object van studie van deze dingen die in onze
leefwereld betekenis hebben voor ons!
o Maakt abstractie van de leefwereld (subject-object, afstandelijkheid,
onpersoonlijk)
In de wetenschap gaan we altijd een zekere afstand nemen van
iets; we gaan een afstand nemen, ik word het subject dat naar het
object kijkt
Dit is dus onpersoonlijk; we gaan dingen onderzoeken die weinig te
maken hebben met de persoonlijke betekenis voor iemand
Bv. de wetten waardoor hemellichamen bewegen hebben weinig te
maken met de indruk die zij op mij maken
Bv. een dood lichaam is betekenisvol in de leefwereld, maar in de
anatomie moet je abstractie maken van deze betekenis en ze vanop
een afstand bekijken, als een object dat we kunnen bestuderen!
o Is een ‘tijdelijke opschorting’ van de normale omgang met de leefwereld.
Wetenschap vertrekt dus van de leefwereld en keert er ook naar terug!!
Bv. na de anatomieles wordt het lichaam wel terug geborgen en
beschouwd als een betekenisvol iets waar je respect voor moet
hebben
o In de wetenschap mag je dingen die je nooit mag in de leefwereld, doordat
je deze objectiverende houding mag aannemen
• Filmpje als voorbeeld van vertrekt uit en terugkeer naar de leefwereld
• Belangrijke vraag: de relatie van de wetenschap tot de leefwereld? Wat is het
belang van wetenschappelijke inzichten voor de leefwereld?
o Een meer ‘wetenschappelijke’ leefwereld?
Bv. waarin we elkaar meer zien als hoopjes moleculen
1
, o Een autonome leefwereld? De leefwereld wordt gekenmerkt door een
aantal wetten, dynamieken,… die niet worden aangetast door de
wetenschap. Ze zijn autonoom t.o.v. de wetenschap.
Bv. je hebt respect voor een dood lichaam
• Redelijkheid en rationaliteit
o Wanneer we rationeel / wetenschappelijk proberen zijn, kan het soms dat
we onredelijk zijn
De ‘zingevende’, ‘cognitieve’ en ‘manipulatieve’ interesses van de mens
Boek: vertrekt vanuit de hypothese; mensen worden gedreven door 3 soorten
verlangens, waarin we geïnteresseerd zijn.
3 ‘interesses’ van de mens
(‘verlangens’, ‘manieren van betrokken zijn’)
• Cognitief: we verlangen naar kennis opdoen, vaak door wetenschap, maar
ook kennis hebben over anderen, over de wereld,…
• Manipulatief: we proberen allemaal de wereld naar onze hand te zetten,
onze behoeften te bevredigen
o We willen dat de werkelijkheid overeenstemt met hoe ik
ze wil
• Zingevend: we willen een waardevol / zinvol leven leiden
Mensen zijn geneigd om te denken dat het heel vaak draait om
de cognitieve en manipulatieve interesse.
• Bv. in de hulpverlening wordt er vooral gekeken naar de behoeften
van mensen en hoe men deze kan bevredigen (manipulatieve
interesse)
Maar er is ook een groot gebied van de zingevende interesse die niet te
herleiden is tot de cognitieve / manipulatieve interesse.
• Bv. het feit dat we waardevolle vriendschappen willen in ons leven
• Vrienden zijn er niet om je behoefte tot vriendschap te bevredigen,
want dan zou je de ene vriend namelijk in kunnen wisselen voor de
andere. Maar dit is bij vriendschap niet zo, je staat je vrienden
onvoorwaardelijk bij.
• Je kan vriendschappen herleiden tot puur een behoefte die je wil
bevredigen, maar dan ben je fout bezig!
2a. Zingevend & cognitief
Stelling 1: Er zijn activiteiten in ons leven die lijken te gaan over een ‘cognitieve
interesse’, maar die eigenlijk fundamenteel over zingeving gaan
• Bv. mensen praten met elkaar in de pauze van een les
• Het lijkt te gaan over een cognitieve interesse: het uitwisselen van informatie door
te communiceren. Maar 90% van de tijd vertel je dingen die complete nonsens
zijn. Alle conversaties gaan echter over het erkennen van elkaar door met elkaar
te communiceren; erkennen dat je vrienden bent, dat de ander bestaat,…
• Het is dus cognitief vaak niets waard, maar wel zingevend!
2
,Stelling 2: Op het domein van de zingeving bestaat er redelijkheid en onredelijkheid.
Wat ‘redelijk’ en ‘onredelijk’ is, is echter niet hetzelfde als wat vanuit cognitief oogpunt
‘rationeel’ en ‘irrationeel’ is
• De meest rationele / efficiënte manier om aan kennis te geraken, is soms de
meest onredelijke!
• De manier waarop we in de leefwereld met kennis omgaan, is anders dan hoe we
hier in de wetenschap mee omgaan
• In de leefwereld is dit vaak gebaseerd op vertrouwen ↔ in de wetenschap op
wantrouwen, we geloven pas iets als we het zien
• Bv. meest efficiënte manier om te weten of je partner vreemdgaat is door een
detective in te huren, maar dit is in de leefwereld de meest onredelijke, want het
zal leiden tot vertrouwensbreuk
Stelling 3: Wetenschappelijke (cognitieve) bevindingen, zijn vaak slechts van relatief
belang voor de zingevende relaties in de leefwereld
Voorbeeld 1: Liefde en chemie
Wetenschappelijke bevinding: de reden waarom we aangetrokken worden tot onze
partner is door feromonen.
• Maar deze bevinding heeft eigenlijk weinig / geen impact op onze liefde in de
leefwereld. Het is dus immuun voor wat de wetenschap erover te zeggen heeft.
Voorbeeld 2: Straf
Richard Dawkins gebruikte dit filmpje om te illustreren hoe wij naar misdrijfplegers
kijken. We zijn geneigd om ze te straffen (zoals de man in het filmpje zijn auto
slaagt). Maar net zoals die auto zijn mensen ook maar machines, zonder vrije wil. En
als we dus falen heeft het geen zin om gestraft te worden, maar moeten we hersteld,
behandeld worden.
• De cognitieve bevinding van de wetenschap moet dus een invloed hebben op
onze leefwereld; stoppen met kwaad zijn op anderen die criminaliteit plegen.
• Maar dit is niet relevant voor hoe mensen zich in de leefwereld tot elkaar
verhouden, we zullen altijd kwaad zijn op elkaar in zulke omstandigheden. Dit
behoort tot het zinvol met elkaar omgaan, je bent niet onverschillig tegenover wat
de ander doet.
• Ons omgaan met elkaar is dus immuun tegenover dit inzicht uit de wetenschap.
Het inzicht uit de wetenschap gaat je niet anders doen denken over een dader.
2b. Zingevend & manipulatief
Stelling 1: Er zijn zaken in ons leven die lijken te gaan over onze ‘manipulatieve
interesse’, maar die eigenlijk fundamenteel over zingeving gaan (en die niet kunnen
bereikt worden door manipulatief handelen). Bijvoorbeeld: geluk en erkenning
• Vaak denken we dat interesses manipulatief zijn, maar zijn ze zingevend
Voorbeeld 1: Zoeken naar geluk
Alles wat we doen in het leven zorgt ervoor dat we een zo groot mogelijk
geluksgevoel hebben. MAAR Geluk bestaat enkel als je het ook kan verliezen. Zie
experiment geluksmachine (als je eeuwig aan een machine kan zitten waardoor je
heel je leven enkel nog maar geluk zal voelen)
3
, • Maar is dit geluk? Zit geluk niet in het feit dat je het ook niet kan hebben / kan
verliezen?
• Wat is het geluk van een bepaalde gebeurtenis als je deze zelf geprogrammeerd
hebt? Het cruciale is hier dat het juist NIET buiten je controle valt!
o Bv. het winnen van de wereldbeker voetbal door je favoriete ploeg
o Bv. het programmeren van hoe je kind eruit gaat zien
• Het moment dat alles onder je controle valt, verdwijnt het geluk!!
➔ De zoektocht naar geluk (zingevende interesse) staat op gespannen voet met de
zoektocht naar controle, manipulatie!
Voorbeeld 2: Zoeken naar erkenning en waardering
Ons geluk hangt voor een groot stuk af van de erkenning die we krijgen van een
ander. MAAR als alle mensen jou geweldig vinden, heeft dit geen waarde meer,
omdat jij het gemanipuleerd / onder controle hebt.
• Het heeft dus wederom enkel waarde als het buiten je controle valt, als ze je ook
kunnen ontsnappen
➔ Onze zingevende relaties hebben altijd te maken met iets / iemand buiten jezelf,
die je niet onder controle hebt!
➔ Als je alles kunt controleren / manipuleren , verliest het dus zijn belang!
Stelling 2: De focus op de manipulatieve interesse kan uiteindelijk de zingevende
dimensie aantasten in een relatie
• Bv. bij een vriendschap kan je merken dat een persoon enkel in jou is
geïnteresseerd om een manipulatieve reden, om een behoefte te vervullen
Voorbeeld 1: Burgerschap
Behoren tot een bepaald land / stad is een zingevende interesse. Daarom zijn
sommige mensen bereid om te sterven voor hun land, omdat ze dit belangrijker
vinden dan henzelf.
Vanaf deze interesse overstemd wordt door de manipulatieve interesse, verliezen
mensen de zingevende interesse
• Bv. vraag of ze in een gemeente kernafval willen opslaan – 60% zegt ja. Vanaf
hier geld aan gekoppeld wordt minder, omdat het dus wordt overstemd door de
manipulatieve interesse; wat heb ik hieraan?
Conclusie - Zingeving en de andere interesses
4 kenmerken van de zingevende interesse:
• ‘Mysterie’ (vs. ‘probleem’)
o Zingeving heeft te maken met perplexiteit (verwondering, verbijstering,
verontwaardiging,…)
• Betrokkenheid (vs. afstandelijkheid)
o Het heeft te maken met geraakt worden door de dingen, gevoelig zijn voor
bepaalde waardevolle zaken, eerder dan met nuchtere kennis
• Afhankelijkheid (vs. controle)
o Het heeft te maken met zaken die noodzakelijkerwijs buiten onze controle
vallen
4
