Nederlands literatuur 1700-1800
De Verlichting
─
Begon in Europa en verspreidde zich naar Italië. Er ontstond een basis voor
democratie, vrijheid van meningsuiting & godsdienstvrijheid. In Frankrijk verzette
het volk zich (Franse Revolutie 1789) met als slogan: Vrijheid, Gelijkheid en
Broederschap.
Het was een tijd met vele vooruitgang op wetenschappelijk, medisch en
natuurkundig gebied: door het doorgeven en verzamelen van kennis.
Het is daarom ook meer de tijd van verstand (ratio, rede). De verlichtingsfilosofen
waren overtuigd dat mensen ´opgevoed´ kunnen worden. Op kinderen werd
speciaal aandacht aan gegeven: zij waren nog onbedorven en konden nog helemaal
gevormd worden tot rationeel denkende, verantwoordelijke burgers.
→ Alles moest kritisch bekeken worden. Dit had als gevolg dat het koningschap, de
staat, de kerk en het geloof onder vuur kwamen te liggen.
Je bent maakbaar. Tabula raza, onbeschreven blad, onbedorven.
Kernwoorden: Maakbaarheid, opvoeding belangrijk (leidde tot perfecte burgers),
utopie/utopia (ideale samenleving), dystopie, tolerantie, proces van vooruitgang.
Godsdienstvrijheid:
Nederland werd gezien als tolerant land op gebied van godsdienst. Iedereen mocht
zijn eigen geloof kiezen. Past bij de verlichting omdat over het geloof met
argumenten niet te twisten viel en dat er niet maar 1 ware godsdienst kon bestaan.
Wel was er een officiële (publieke) kerk: de Nederduits Gereformeerde kerk (vanaf
1816 de Nederlands Hervormde Kerk), een richting binnen het protestantisme.
Wel kreeg je voordelen als je daarbij hoorde. Zo kregen gereformeerden overheid
baantjes en konden gereformeerden regent worden.
Ander protestantse richting was die van de Lutheranen, navolgers van Maarten
Luther. Verder waren er nog groepjes strenggelovige protestanten, niet officieel
verbonden met een kerk, die in kleine gezelschappen kerkdienst achtige
bijeenkomsten hadden.
Koffiehuizen en leestafels:
Er ontstonden rond 1700 koffiehuizen. Onder genot van een pijp/sigaar en een kop
koffie kwamen gegoede burgers hier praten en lezen. Er werden nieuwe boeken,
, 2
pamfletten (duidelijke mening/politieke boodschap) en tijdschriften besproken &
nieuwtjes uitgewisseld en actuele kwesties bekritiseerd. Politieke onderwerpen
waren taboe.
Op leestafels lagen kranten en spectators. Kranten waren de belangrijkste bronnen
voor binnen-en buitenlands nieuws. Spectators bestonden uit verhalen over
onderwerpen als (bij)geloof, opvoeding, tolerantie,...
De kunst van het briefschrijven:
Praten en briefschrijven behoorden in de 18e eeuw tot de belangrijkste sociale
vaardigheden. Brief Schrijven kon je leren uit brieven boekjes, die instructies gaven
over het schrijven van een passende brief bij allerlei mogelijke situaties.
In de loop van de eeuw werd het steeds vreemder dat mensen en geliefden mbv
modellen met elkaar correspondeerden. De brief veranderde steeds meer in een
gesprek in persoonlijke en natuurlijke stijl. Door de uitgave van verzamelingen van
authentieke brieven en brieven in romans raakte de lezer steeds meer bekend met
de nieuwe brief schrijfkunst.
Encyclopedie:
De voorloper van Wikipedia werd uitgevonden in de 18e eeuw. Om de mensen
kennis in te brengen over de wereld, zette men die zo overzichtelijk mogelijk bij
elkaar, in encyclopedieën.
Eerste verscheen in Frankrijk (tussen 1752 en 1772). Je kon er van alles in opzoeken.
Er was grote aandacht voor ambachten en beroepen. Tot dan toe had men alleen
aandacht voor de hogere standen terwijl het volk eigenlijk de geschiedenis maakte,
volgens de encyclopedie samenstellers.
De eerste Nederlandse encyclopedie verscheen tussen 1768 en 1793.
Planetarium:
Tussen 1774 en 1781 bouwde Eise Eisinga in zijn huiskamer een planetarium: een
model van het zonnestelsel. Aanleiding was de voorspelling dat planeten op elkaar
gingen botsen, waardoor de aarde uit haar baan geslingerd zou worden. Eisinga
wou laten zien dat er geen reden was voor paniek.
Het planetarium is een typisch product uit de Verlichting, een eeuw waarin mensen
steeds meer van de wereld om hen heen probeerden te begrijpen en de opgedane
kennis ook weer wouden doorgeven aan anderen.
Toneel:
Toneel was een populair genre in de 18e eeuw, vooral in grote steden. Een
voorstelling begon aan het eind van de middag en kon wel 5 uur duren. Het begon
met een tragedie, daarna een klucht en soms nog gevolgd door een ballet.
De Verlichting
─
Begon in Europa en verspreidde zich naar Italië. Er ontstond een basis voor
democratie, vrijheid van meningsuiting & godsdienstvrijheid. In Frankrijk verzette
het volk zich (Franse Revolutie 1789) met als slogan: Vrijheid, Gelijkheid en
Broederschap.
Het was een tijd met vele vooruitgang op wetenschappelijk, medisch en
natuurkundig gebied: door het doorgeven en verzamelen van kennis.
Het is daarom ook meer de tijd van verstand (ratio, rede). De verlichtingsfilosofen
waren overtuigd dat mensen ´opgevoed´ kunnen worden. Op kinderen werd
speciaal aandacht aan gegeven: zij waren nog onbedorven en konden nog helemaal
gevormd worden tot rationeel denkende, verantwoordelijke burgers.
→ Alles moest kritisch bekeken worden. Dit had als gevolg dat het koningschap, de
staat, de kerk en het geloof onder vuur kwamen te liggen.
Je bent maakbaar. Tabula raza, onbeschreven blad, onbedorven.
Kernwoorden: Maakbaarheid, opvoeding belangrijk (leidde tot perfecte burgers),
utopie/utopia (ideale samenleving), dystopie, tolerantie, proces van vooruitgang.
Godsdienstvrijheid:
Nederland werd gezien als tolerant land op gebied van godsdienst. Iedereen mocht
zijn eigen geloof kiezen. Past bij de verlichting omdat over het geloof met
argumenten niet te twisten viel en dat er niet maar 1 ware godsdienst kon bestaan.
Wel was er een officiële (publieke) kerk: de Nederduits Gereformeerde kerk (vanaf
1816 de Nederlands Hervormde Kerk), een richting binnen het protestantisme.
Wel kreeg je voordelen als je daarbij hoorde. Zo kregen gereformeerden overheid
baantjes en konden gereformeerden regent worden.
Ander protestantse richting was die van de Lutheranen, navolgers van Maarten
Luther. Verder waren er nog groepjes strenggelovige protestanten, niet officieel
verbonden met een kerk, die in kleine gezelschappen kerkdienst achtige
bijeenkomsten hadden.
Koffiehuizen en leestafels:
Er ontstonden rond 1700 koffiehuizen. Onder genot van een pijp/sigaar en een kop
koffie kwamen gegoede burgers hier praten en lezen. Er werden nieuwe boeken,
, 2
pamfletten (duidelijke mening/politieke boodschap) en tijdschriften besproken &
nieuwtjes uitgewisseld en actuele kwesties bekritiseerd. Politieke onderwerpen
waren taboe.
Op leestafels lagen kranten en spectators. Kranten waren de belangrijkste bronnen
voor binnen-en buitenlands nieuws. Spectators bestonden uit verhalen over
onderwerpen als (bij)geloof, opvoeding, tolerantie,...
De kunst van het briefschrijven:
Praten en briefschrijven behoorden in de 18e eeuw tot de belangrijkste sociale
vaardigheden. Brief Schrijven kon je leren uit brieven boekjes, die instructies gaven
over het schrijven van een passende brief bij allerlei mogelijke situaties.
In de loop van de eeuw werd het steeds vreemder dat mensen en geliefden mbv
modellen met elkaar correspondeerden. De brief veranderde steeds meer in een
gesprek in persoonlijke en natuurlijke stijl. Door de uitgave van verzamelingen van
authentieke brieven en brieven in romans raakte de lezer steeds meer bekend met
de nieuwe brief schrijfkunst.
Encyclopedie:
De voorloper van Wikipedia werd uitgevonden in de 18e eeuw. Om de mensen
kennis in te brengen over de wereld, zette men die zo overzichtelijk mogelijk bij
elkaar, in encyclopedieën.
Eerste verscheen in Frankrijk (tussen 1752 en 1772). Je kon er van alles in opzoeken.
Er was grote aandacht voor ambachten en beroepen. Tot dan toe had men alleen
aandacht voor de hogere standen terwijl het volk eigenlijk de geschiedenis maakte,
volgens de encyclopedie samenstellers.
De eerste Nederlandse encyclopedie verscheen tussen 1768 en 1793.
Planetarium:
Tussen 1774 en 1781 bouwde Eise Eisinga in zijn huiskamer een planetarium: een
model van het zonnestelsel. Aanleiding was de voorspelling dat planeten op elkaar
gingen botsen, waardoor de aarde uit haar baan geslingerd zou worden. Eisinga
wou laten zien dat er geen reden was voor paniek.
Het planetarium is een typisch product uit de Verlichting, een eeuw waarin mensen
steeds meer van de wereld om hen heen probeerden te begrijpen en de opgedane
kennis ook weer wouden doorgeven aan anderen.
Toneel:
Toneel was een populair genre in de 18e eeuw, vooral in grote steden. Een
voorstelling begon aan het eind van de middag en kon wel 5 uur duren. Het begon
met een tragedie, daarna een klucht en soms nog gevolgd door een ballet.
