Hoofdstuk 4: Morfologie en anatomie van de cormus
4.1. Inleiding
Cormus = bebladerde stengel en wortel (→ 3 organen onderscheiden: stengels, wortel, blad)
➔ Daarenboven vormen de hogere planten op bepaalde tijdstippen voortplantingsorganen die bij de zaadplanten
voortgebracht worden door de groeitoppen van de stengel en zijn vertakkingen.
• Bebladerde stengel: aangepast aan fotosynthese → de opengespreide bladeren verzekeren een goede
belichting van de chloroplasten en de vereiste gasuitwisselingen kunnen verlopen via de geopende
huidmondjes in het blad → tegelijkertijd ook verdamping van water
• Wortel: water en anorganische stoffen worden geleverd via de stengel vanuit de wortel en dient voor de
verankering in de bodem.
➔ Zowel uitwendige als de inwendige bouw van de vegetatieve organen kan worden begrepen in het licht van deze
basisfuncties.
Reeds in een zeer vroeg stadium zal het embryo van zaadplanten in het zaad bipolair uitgroeien: het embryo bevat:
• een kiemworteltje (radicula)
• een stengeltop met bladprimordiën (plumula)
• één, twee of soms meerdere zaadlobben of cotyledonen
Hypocotyl = zone boven de wortel tot de plaats waar de zaadlobben vastgehecht zijn
Epicotyl = stengelzone boven de aanhechtingsplaats van de zaadlobben tot de eerste bladeren
Bij grassen bevindt het stengelmeristeem zich in een gesloten bladcilinder = coleoptiel, terwijl het wortelmeristeem
omhuld wordt door de coleoriza. De groei geschiedt hoofdzakelijk in het mesocotyl = internodium tussen de
aanhechtingsplaats van het scutellum en de eerste knoop waarop het coleoptiel zit.
Bij het uitgroeien van de kiemplant ontstaan er meestal vertakkingen van de stengel. Ook de wortel vertakt meestal
door vorming van zijwortels vanuit de hoofdwortel (wortel kunnen echter ook op andere delen van de plant
voorkomen)
Hoe ontwikkelt de vegetatieve cormus zich uit een embryo?
➔ Door samenspel van groei (celdeling en celstrekking) , morfogenese (= verkrijgen van een specifieke vorm) en
differentiatie. Van bij de eerste delingen is het embryo in planten bipolair (= 2 kanten, een stengelapex en een
wortelapex). Het embryo in het zaad heeft ook al 1 of twee blaadjes = zaadlobben (voedingsfunctie)
- 1 zaadlob aanwezig: eenzaadlobbig = monocotyl
- 2 zaadlobben aanwezig: tweezaadlobbig = (eu)dicotyl
Het embryo start zijn groei al in het zaad waar het omgeven is door voedingsweefsel. Voor de kieming
van het embryo is het belangrijk dat dat zaad geïnbibeerd wordt (wateropname). Zo kan het embryo
voedingsweefsel absorberend om te kunnen delen en groeien en water gebruiken om te kunnen
strekken.
Bij de tweezaadlobbige zijn er twee kiemingen
- Hypogeïsche kieming = ondergrondse kieming: strekking van het epicotyl → de zaadlobben blijven onder de
grond
- Epigeïsche kieming = bovengrondse kieming: strekking van het hypocotyl → trekt de zaadlobben uit de grond
Bij monocotylen vormen grassen een bijzondere groep: de zaadhuid is vergroeit met de vrucht
,Functie van de stengel
• Steun: om grote, opgerichte structuren te vormen en bladeren dragen die aan fotosynthese doen
• Transport: bladeren moeten voorzien worden van water en suikers gevormd door fotosynthese moeten naar
andere delen getransporteerd kunnen worden.
• In sommige gevallen: stengel een belangrijke rol voor fotosynthese (bv. cactussen) of reservefunctie (bv.
aardappel)
4.2. De stengel
4.2.1. Uitwendige structuur van de stengelgroeitop
De microscopische kleine groeitop van de stengel is normaal omhuld door bladeren →
verwijdert men de balderen → stelt men vast dat deze naar de top toe steeds kleiner
worden → tot men de bladprimordiën ziet → in de oksels van de oudere bladprimordiën
vindt men knopprimordiën → naarmate de afstand van de bladprimordiën tot de top
toeneemt, groeien ze uit tot bladeren terwijl de knopprimordiën uitgroeien tot
zijknoppen: deze bezitten dezelfde structuur als de groeitop en kunnen eventueel later
tot zijstengels uitgroeien.
4.2.2. Anatomie van de stengelgroeitop
Algemeen
Bij vele mossen en de meeste varenachtige → stengelgroeitop bestaat uit slechts één apicale cel → deze cel heeft de
vorm van een driezijdige piramide, met het convexe basisvlak naar boven gekeerd → de cel deelt zich met
delingswanden die parallel met de zijvlakken georiënteerd zijn. De nieuw ontstane cellen delen zich eveneens
gedurende enige tijd.
, Zaadplanten (en enkele varenachtige) bezitten geen piramidale topcel, maar wel een groep van meristematische
cellen → = initiaalcellen → zij behouden steeds hun delingscapaciteit → ook de cellen die hieruit ontstaan zijn
meristematisch → zij vormen het subapicaal meristeem dat uit drie verschillende primaire meristemen bestaat:
1. Protoderm: aan het oppervlakte van het meristeem zijn er één of soms meerdere lagen waarin cellen
uitsluitend antiklien delen → “antikliene delingen” wanneer de nieuw gevormde delingswanden loodrecht
op het buitenoppervlak van de plant georiënteerd zijn. De buitenste meristematische laag noemt men het
protoderm → hieruit ontstaat na differentiatie de epidermis.
2. Grondmeristeem: bevindt zich onder het protoderm. Deze
cellen delen zich zowel antiklien als periklien. Bij perikliene
delingen zijn de delingswanden parallel met de oppervlakte
georiënteerd. Het grondmeristeem vormt later het
grondweefsel (parenchym, kollenchym, skelerenchym)
3. Procambium: in het grondmeristeem kunnen op verschillende
plaatsen afwijkend, smalle, langwerpige meristematische cellen
onderscheiden worden. Dit zijn de procambiumstrengen →
worden later het transportweefsel.
➔ Het apicaal meristeem vormt deze 3 primaire, transitionele meristemen → ze zijn tijdelijk sneldelend → ze
verliezen na verloop van tijd hun delingsactiviteit en dan zullen de cellen beginnen strekken en
differentiëren. Het apicaal meristeem blijft altijd aanwezig en blijft delen.
Let op: toch kunnen in de protoderm ook perikliene delingen optreden, namelijk bij het ontstaan van bladprimordiën
op de flanken van de groeitop.
Groeizones van de stengeltop
Op een overlangse doorsnede van een stengeltop zijn drie groeizones te onderscheiden
• Zone van meristematische groei: de stengeltop waar de blad- en knopprimordiën aangelegd worden.
praktisch alle cellen zijn meristematisch.
• Zone van strekkingsgroei: naarmate de cellen ouder worden (verder van de top), vermindert de
delingsactiviteit. De cellen groeien vooral in de lengterichting → gaat gepaard met de vorming van zeer grote
centrale vacuolen, want er gebeurt vooral wateropname en celwandsynthese, maar weinig vorming van
nieuw cytoplasma. De cellen bezitten nog een primaire celwand.
• Zone van differentiëringsgroei: aan het einde van de strekkingsgroei, maar vooral erna, worden de meeste
weefseltypes gevormd. Hier worden in vele celtypes secundaire celwandverdikkingen aangelegd
➔ Deze drie zones blijven in verhouding even lang → naarmate er nieuwe cellen bijgevormd worden in de
meristematische zone, gaan oudere cellen over in de strekkingszone enz. uiteindelijk neemt alleen het volwassen
gedeelte van de stengel in lengte toe.
4.1. Inleiding
Cormus = bebladerde stengel en wortel (→ 3 organen onderscheiden: stengels, wortel, blad)
➔ Daarenboven vormen de hogere planten op bepaalde tijdstippen voortplantingsorganen die bij de zaadplanten
voortgebracht worden door de groeitoppen van de stengel en zijn vertakkingen.
• Bebladerde stengel: aangepast aan fotosynthese → de opengespreide bladeren verzekeren een goede
belichting van de chloroplasten en de vereiste gasuitwisselingen kunnen verlopen via de geopende
huidmondjes in het blad → tegelijkertijd ook verdamping van water
• Wortel: water en anorganische stoffen worden geleverd via de stengel vanuit de wortel en dient voor de
verankering in de bodem.
➔ Zowel uitwendige als de inwendige bouw van de vegetatieve organen kan worden begrepen in het licht van deze
basisfuncties.
Reeds in een zeer vroeg stadium zal het embryo van zaadplanten in het zaad bipolair uitgroeien: het embryo bevat:
• een kiemworteltje (radicula)
• een stengeltop met bladprimordiën (plumula)
• één, twee of soms meerdere zaadlobben of cotyledonen
Hypocotyl = zone boven de wortel tot de plaats waar de zaadlobben vastgehecht zijn
Epicotyl = stengelzone boven de aanhechtingsplaats van de zaadlobben tot de eerste bladeren
Bij grassen bevindt het stengelmeristeem zich in een gesloten bladcilinder = coleoptiel, terwijl het wortelmeristeem
omhuld wordt door de coleoriza. De groei geschiedt hoofdzakelijk in het mesocotyl = internodium tussen de
aanhechtingsplaats van het scutellum en de eerste knoop waarop het coleoptiel zit.
Bij het uitgroeien van de kiemplant ontstaan er meestal vertakkingen van de stengel. Ook de wortel vertakt meestal
door vorming van zijwortels vanuit de hoofdwortel (wortel kunnen echter ook op andere delen van de plant
voorkomen)
Hoe ontwikkelt de vegetatieve cormus zich uit een embryo?
➔ Door samenspel van groei (celdeling en celstrekking) , morfogenese (= verkrijgen van een specifieke vorm) en
differentiatie. Van bij de eerste delingen is het embryo in planten bipolair (= 2 kanten, een stengelapex en een
wortelapex). Het embryo in het zaad heeft ook al 1 of twee blaadjes = zaadlobben (voedingsfunctie)
- 1 zaadlob aanwezig: eenzaadlobbig = monocotyl
- 2 zaadlobben aanwezig: tweezaadlobbig = (eu)dicotyl
Het embryo start zijn groei al in het zaad waar het omgeven is door voedingsweefsel. Voor de kieming
van het embryo is het belangrijk dat dat zaad geïnbibeerd wordt (wateropname). Zo kan het embryo
voedingsweefsel absorberend om te kunnen delen en groeien en water gebruiken om te kunnen
strekken.
Bij de tweezaadlobbige zijn er twee kiemingen
- Hypogeïsche kieming = ondergrondse kieming: strekking van het epicotyl → de zaadlobben blijven onder de
grond
- Epigeïsche kieming = bovengrondse kieming: strekking van het hypocotyl → trekt de zaadlobben uit de grond
Bij monocotylen vormen grassen een bijzondere groep: de zaadhuid is vergroeit met de vrucht
,Functie van de stengel
• Steun: om grote, opgerichte structuren te vormen en bladeren dragen die aan fotosynthese doen
• Transport: bladeren moeten voorzien worden van water en suikers gevormd door fotosynthese moeten naar
andere delen getransporteerd kunnen worden.
• In sommige gevallen: stengel een belangrijke rol voor fotosynthese (bv. cactussen) of reservefunctie (bv.
aardappel)
4.2. De stengel
4.2.1. Uitwendige structuur van de stengelgroeitop
De microscopische kleine groeitop van de stengel is normaal omhuld door bladeren →
verwijdert men de balderen → stelt men vast dat deze naar de top toe steeds kleiner
worden → tot men de bladprimordiën ziet → in de oksels van de oudere bladprimordiën
vindt men knopprimordiën → naarmate de afstand van de bladprimordiën tot de top
toeneemt, groeien ze uit tot bladeren terwijl de knopprimordiën uitgroeien tot
zijknoppen: deze bezitten dezelfde structuur als de groeitop en kunnen eventueel later
tot zijstengels uitgroeien.
4.2.2. Anatomie van de stengelgroeitop
Algemeen
Bij vele mossen en de meeste varenachtige → stengelgroeitop bestaat uit slechts één apicale cel → deze cel heeft de
vorm van een driezijdige piramide, met het convexe basisvlak naar boven gekeerd → de cel deelt zich met
delingswanden die parallel met de zijvlakken georiënteerd zijn. De nieuw ontstane cellen delen zich eveneens
gedurende enige tijd.
, Zaadplanten (en enkele varenachtige) bezitten geen piramidale topcel, maar wel een groep van meristematische
cellen → = initiaalcellen → zij behouden steeds hun delingscapaciteit → ook de cellen die hieruit ontstaan zijn
meristematisch → zij vormen het subapicaal meristeem dat uit drie verschillende primaire meristemen bestaat:
1. Protoderm: aan het oppervlakte van het meristeem zijn er één of soms meerdere lagen waarin cellen
uitsluitend antiklien delen → “antikliene delingen” wanneer de nieuw gevormde delingswanden loodrecht
op het buitenoppervlak van de plant georiënteerd zijn. De buitenste meristematische laag noemt men het
protoderm → hieruit ontstaat na differentiatie de epidermis.
2. Grondmeristeem: bevindt zich onder het protoderm. Deze
cellen delen zich zowel antiklien als periklien. Bij perikliene
delingen zijn de delingswanden parallel met de oppervlakte
georiënteerd. Het grondmeristeem vormt later het
grondweefsel (parenchym, kollenchym, skelerenchym)
3. Procambium: in het grondmeristeem kunnen op verschillende
plaatsen afwijkend, smalle, langwerpige meristematische cellen
onderscheiden worden. Dit zijn de procambiumstrengen →
worden later het transportweefsel.
➔ Het apicaal meristeem vormt deze 3 primaire, transitionele meristemen → ze zijn tijdelijk sneldelend → ze
verliezen na verloop van tijd hun delingsactiviteit en dan zullen de cellen beginnen strekken en
differentiëren. Het apicaal meristeem blijft altijd aanwezig en blijft delen.
Let op: toch kunnen in de protoderm ook perikliene delingen optreden, namelijk bij het ontstaan van bladprimordiën
op de flanken van de groeitop.
Groeizones van de stengeltop
Op een overlangse doorsnede van een stengeltop zijn drie groeizones te onderscheiden
• Zone van meristematische groei: de stengeltop waar de blad- en knopprimordiën aangelegd worden.
praktisch alle cellen zijn meristematisch.
• Zone van strekkingsgroei: naarmate de cellen ouder worden (verder van de top), vermindert de
delingsactiviteit. De cellen groeien vooral in de lengterichting → gaat gepaard met de vorming van zeer grote
centrale vacuolen, want er gebeurt vooral wateropname en celwandsynthese, maar weinig vorming van
nieuw cytoplasma. De cellen bezitten nog een primaire celwand.
• Zone van differentiëringsgroei: aan het einde van de strekkingsgroei, maar vooral erna, worden de meeste
weefseltypes gevormd. Hier worden in vele celtypes secundaire celwandverdikkingen aangelegd
➔ Deze drie zones blijven in verhouding even lang → naarmate er nieuwe cellen bijgevormd worden in de
meristematische zone, gaan oudere cellen over in de strekkingszone enz. uiteindelijk neemt alleen het volwassen
gedeelte van de stengel in lengte toe.
