CULTUUR EN EDUCATIE
Universiteit Gent
2024 - 2025
Lies Poppe
,INHOUD
1. INLEIDING................................................................................................................................................................................. 5
2. Centrale focus .............................................................................................................................................................................. 5
2.1. Culturele geletterdheid in een veranderende maatschappij. ...................................................................................... 5
3. Introductie in het domein van geletterdheid ............................................................................................................ 6
3.1. Mythe van geletterdheid ................................................................................................................................................... 6
3.2. Multiliteracies ...................................................................................................................................................................... 6
4. Introductie in het domein van cultural studies ......................................................................................................... 6
4.1. Cultural studies.................................................................................................................................................................... 6
5. Introductie in het domein van retoriek ...................................................................................................................... 7
5.1. Antropologie & retoriek..................................................................................................................................................... 7
5.2. Methodologisch kader ....................................................................................................................................................... 7
5.3. Centrale thema’s ................................................................................................................................................................. 7
5.3.1. Cultuur & fictie ............................................................................................................................................................. 7
5.3.2. Technologie & institutie ............................................................................................................................................. 7
5.3.3. Identiteit & diversiteit ................................................................................................................................................ 7
5. Case studies ..................................................................................................................................................................... 8
2. CULTURELE GELETTERDHEID (DEEL 1) ................................................................................................................................ 9
1. Cultuur van het lezen ..................................................................................................................................................... 9
2. Perspectieven op cultuur en lezen .............................................................................................................................. 9
2.1. Culturele geletterdheid: het debat ........................................................................................................................ 9
2.2. Cultuur: modewoord ..............................................................................................................................................10
2.3. Paradox .....................................................................................................................................................................10
2.4. Cultuur in crisis ........................................................................................................................................................10
2.5. Cultuurkritiek ...........................................................................................................................................................11
2.6. Humanisme en leescultuur....................................................................................................................................11
2.7. Back to basics ...........................................................................................................................................................11
2.8. Debat .........................................................................................................................................................................11
2.9. Posthumanisme .......................................................................................................................................................12
3. Literatuuronderwijs vandaag .....................................................................................................................................12
3.1. Literatuuronderwijs en boek.................................................................................................................................12
3.2. Boekencultuur..........................................................................................................................................................12
3.3. Boekdrukkunst en media .......................................................................................................................................13
3.4. Vandaag in de klas ..................................................................................................................................................13
3.5. Literatuur en Nationalisme .............................................................................................................................................13
1
, 3.6. Imagined communities/ verbeelde gemeenschap → EXAMEN !!! ..........................................................................13
3.7. Nationale trots...................................................................................................................................................................14
3.8. Nationalisme en onderwijs ..............................................................................................................................................14
3.9. Template .............................................................................................................................................................................14
3.10. Verhaal van de natie.......................................................................................................................................................15
3.11. Literatuuronderwijs ........................................................................................................................................................15
4. Case: Vlaamse Canon ...................................................................................................................................................15
4.1. Back to basics ...........................................................................................................................................................15
4.2. Canon als culturele diagnose ................................................................................................................................16
5. van geletterdheid naar meervoudige geletterdheden ..........................................................................................16
5.1. Geletterdheid...........................................................................................................................................................16
5.2. Geletterdheid vs ongeletterdheid........................................................................................................................16
5.3. Mythe van geletterdheid .......................................................................................................................................17
5.3.1. Pygmalion ............................................................................................................................................................17
5.3.2. My Fair Lady........................................................................................................................................................17
5.3.3. Educating Rita.....................................................................................................................................................17
5.4. Geletterdheid en media .........................................................................................................................................18
5.5. Multiliteracies (?) ....................................................................................................................................................18
5.6. Meervoudige geletterdheid ..................................................................................................................................18
5.7. Maatschappelijke ontwikkelingen .......................................................................................................................19
5.8. Castells: netwerkmaatschappij .............................................................................................................................19
3. CULTURELE GELETTERDHEID DEEL 2 .................................................................................................................................19
1. Perspectieven op de massamedia .............................................................................................................................19
3.1. Massamedia .......................................................................................................................................................................19
3.2. Verwachtingen media ......................................................................................................................................................20
3.3. Mediawijsheid....................................................................................................................................................................21
3.4. Boeken vs media ...............................................................................................................................................................21
3.5. The medium is the message ............................................................................................................................................21
3.6. Kritische mediageletterdheid..........................................................................................................................................21
3.7. Cultuur en media...............................................................................................................................................................21
3.7.1. Narrowcasting: nieuws ............................................................................................................................................22
3.9. Kunst en cultuur op de openbare omroep ...................................................................................................................22
3.9.1. Evolutie medialandschap ........................................................................................................................................22
3.9.2 Formats ........................................................................................................................................................................22
3.9.3. Muziek .........................................................................................................................................................................22
2. Perspectieven op cultuurbeleid .................................................................................................................................23
2
, 2.1. Cultuurbeleid ...........................................................................................................................................................23
2.2. Cultuurbeleid ...........................................................................................................................................................23
2.3. Cultuur en politiek...................................................................................................................................................23
2.4. Aandachtseconomie ...............................................................................................................................................24
3. Perspectieven op leesbevordering ............................................................................................................................24
3.1. Stichting lezen ..........................................................................................................................................................24
3.2. Leesbevordering......................................................................................................................................................25
3.2.1. Voorbeeld De Fatima’s......................................................................................................................................25
3.3. Strategieën ...............................................................................................................................................................25
3.4. Literaire cultuur .......................................................................................................................................................26
3.5. Leeskringen ..............................................................................................................................................................26
4. Perspectieven op kunst en cultuur............................................................................................................................26
4.1. Meervoudige geletterdheid ..................................................................................................................................27
4.2. Culturele instituties.................................................................................................................................................27
4.2.1. Bibliotheek ..........................................................................................................................................................27
4.2.2. Museum...............................................................................................................................................................28
4.3. Instituties als pilaren...............................................................................................................................................28
4.4. Post-instituties .........................................................................................................................................................29
3. CULTURAL STUDIES DEEL 1................................................................................................................................................30
1. Representatie en beeldvorming ................................................................................................................................30
1.1. Cultuur.......................................................................................................................................................................30
1.2. Verruiming van het cultuurbegrip ........................................................................................................................30
1.3. Cultuur = betekenisconstructie ............................................................................................................................31
1.4. Belang van cultuur ..................................................................................................................................................31
1.5. Circuit of culture (DU Gay) .....................................................................................................................................32
1.5.1. 2 verklaringen Du Gay voor groei belang cultuur: .......................................................................................32
2. Cultural studies als onderzoek ...................................................................................................................................33
2.1. Breed onderzoeksveld............................................................................................................................................33
2.2. Update van het cultural studies-model...............................................................................................................34
3. Representatie ................................................................................................................................................................34
3.1. Drie visies op representatie: .................................................................................................................................34
3.2. Representatie ≠ werkelijkheid ..............................................................................................................................35
3.2.1. Fictionaliteit ........................................................................................................................................................35
3.3. Representatie van ‘de’ werkelijkheid ..................................................................................................................35
3.4. Hyperrealiteit ...........................................................................................................................................................35
3.5. Studie van representatie........................................................................................................................................35
3
,4. Semiotiek .......................................................................................................................................................................36
4.1. Teken = betekenaar + betekende.........................................................................................................................36
4.2. 3 soorten tekens (pierce).......................................................................................................................................36
4.3. Culturele of linguïstiche codes..............................................................................................................................36
3.5.2. Lynching photography ..............................................................................................................................................37
4.4. Binaire opposities/ narratologie/ verhaaltheorie..............................................................................................37
4.5. Denotatie vs connotatie .........................................................................................................................................37
4.6. Langue – Parole .......................................................................................................................................................38
4.7. Semiotische analyse als onderzoek......................................................................................................................38
4.8. Roland Bar thes.........................................................................................................................................................38
4.9. Mythe ........................................................................................................................................................................38
4.9.1. Deconstructue van een mythe ........................................................................................................................39
5. Discoursanalyse ............................................................................................................................................................39
5.1. Discours.....................................................................................................................................................................39
5.2. Polyinterpretabiliteit ..............................................................................................................................................40
5.3. Active reader............................................................................................................................................................40
5.4. Encoding/ decoding ................................................................................................................................................41
5.5. Receptie-onderzoek................................................................................................................................................41
6. Beeldvorming ................................................................................................................................................................41
6.1. 3 niveaus beeldvorming (Smelik) .........................................................................................................................41
6.2. Deconstructie van stereotype beeldvorming.....................................................................................................42
6.3. Analysemodel voor beeldvorming .......................................................................................................................42
6.4. Cultural studies en representatiepedagogiek ....................................................................................................42
7. Overzicht termen en concepten ................................................................................................................................42
4
, CULTUUR EN EDUCATIE
1. INLEIDING
Cultuur en educatie: Het gaat over cultuur en educatie op een brede manier. Waarom is het belangrijk om iets
over cultuur te weten? Wat is cultuur? W aarom zouden we aspecten van cultuur meenemen in specifieke
omgevingen waar we terecht komen? Wat betekent het om kennis over cultuur te hebben?
Taal Retoriek
Taal is niet enkel een onderdeel van cultuur, maar het vormt ook de cultuur.
Literatuur Narratieven
Geletterdheid Media
• Cultural Studies / Literacy Studies
• Discours Analyse / Etnografie
Cultuur gaat vaak over literatuur, taal en geletterdheid. Maar wij gaan dit verbreden: hoe vormt taal de cultuur
zelf? Het is belangrijk dat we een bepaalde taal kennen, maar taal is niet alleen een onderdeel van de cultuur,
maar vormt ook mee die cultuur.
De verhalen die we vandaag verkrijgen, zijn vaak via de media, boeken… Waarom vinden we literatuur
belangrijk? Wat betekent het om dit te verbreden naar verhalen in het algemeen, die gecommuniceerd worden?
Er is ook kennis van media op heel veel verschillende manieren.
2 . CENTRA L E FO CUS
2 .1 . CUL TUREL E GEL ETTERDHEID IN EEN VERA NDERENDE MAATSCHAPPIJ.
→ Centrale focus
• Culturele geletterdheid gaat over de waardering, kennis en het begrip van kunst en cultuur.
• Het betreft niet alleen de waardering van cultuur, maar ook de vraag wiens cultuur we belangrijk vinden en
hoe we hiermee omgaan.
• De veranderende samenleving speelt een grote rol; cultuur evolueert snel in een superdiverse samenleving.
• De kennisoverdracht van cultuur is essentieel, maar ook complex, vooral door de veranderingen die
technologie en media teweegbrengen.
• Culturele geletterdheid is een flexibele en dynamische manier van nadenken over cultuur, die voortdurend
verandert.
• We moeten begrijpen wat het betekent om cultureel geletterd te zijn in een veranderende maatschap
5
,3 . INTRO DUCTIE IN HET DO MEIN VA N GEL ETTERDHEID
3 .1 . MYTHE VA N GEL ETTERDHEID
→ Het debat rond culturele geletterdheid. Perspectieven vanuit multi-geletterdheden.
• Geletterdheid is een complex begrip dat vaak wordt verbonden met lezen en schrijven.
• Het label geletterd of ongeletterd is normatief; het definieert automatisch wat wel of niet geletterd is. ->
Als je zegt “dat is geletterd” dan zeg je ook automatisch wat niet geletterd is
• Er is een idee dat geletterdheid sociale mobiliteit mogelijk maakt, maar dit hangt af van de maatschappij die
bepaalt welke vormen van geletterdheid gewaardeerd worden.
• Geletterde mensen worden vaak gezien als intellectueel begaafd en succesvol, wat een normatief beeld is.
• Er ontstaat een normatieve discussie over geletterdheid, waarbij de maatschappij bepaalt wat als geletterd
en ongeletterd wordt beschouwd en hoe sociale mobiliteit mogelijk is. --> De maatschappij bepaalt wat
geletterd en ongeletterd is en hoe je die sociale mobiliteit kan bekomen.
3 .2 . MUL TIL ITERA CIES
Dit betekent “meervoudige geletterdheid”. Dit gaat bv. over het kennen van verschillende talen, over op
verschillende manieren met taal kunnen omgaan (bv. digitale geletterdheid)
4 . INTRO DUCTIE IN HET DO MEIN VA N CUL TURA L STUDIES
• Het debat rond hoge en lage cultuur. Representatie en beeldvorming.
• Populaire cultuur.
We gaan erkennen dat elke vor m van cultuur potentieel heeft, dat we er kennis uit kunnen halen, enzoverder.
Het gaat ook over het normatieve kader in het praten over hoge en lage literatuur. We gaan ook nadenken over
het feit dat populaire cultuur-producten dat dit ook vormen van kennis zijn.
4 .1 . CUL TURA L STUDIES
• Elke vorm van cultuur kan potentieel kwalitatief en waardevol zijn.
• Het idee van hoge en lage cultuur wordt problematiseerd; beide kunnen waardevolle kennis en inzichten
bieden.
• De discussie over hoge en lage cultuur is normatief, omdat het onduidelijk is wie bepaalt wat hoog of laag
cultuur is.
• Cultuurproducten zijn legitieme vormen van kennis, en vrijwel overal valt iets van te leren.
• Bijvoorbeeld, zelfs uit populaire programma's zoals Thuis kunnen waardevolle lessen worden getrokken.
• Wat we kunst/cultuur noemen, hangt af van hoe we het bekijken
6
,5. INTRO DUCTIE IN HET DO MEIN VA N RETO RIEK
• Nieuwe retoriek richt zich op de rol van taal in educatie.
• Het gaat niet alleen om taal als gesproken woord of wat we wel of niet kennen, maar ook om hoe taal onze
visie op de maatschappij beïnvloedt.
• Hoe praten we over cultuur en maatschappij? Het taalgebruik en de connotaties die we gebruiken zijn
bepalend.
• Het taalgebruik is cruciaal voor hoe we de maatschappij vormgeven en invullen.
5 .1 . A NTRO PO L O GIE & RETO RIEK
Het doel → niet enkel over taal nadenken over iets dat je wel of niet moet kennen, maar focussen op de manier
hoe taal bepaalt hoe we naar de maatschappij kijken en hoe het de cultuur bepaalt. De manier waarop we praten
over de cultuur en de maatschappij is heel erg bepaalt door de manier waarop we hiernaar kijken en over praten.
5 .2 . METHO DO L O GISCH KA DER
• Narratieve analyse
• Retorische analyse
• Discours analyse
5 .3 . CENTRA L E THEMA ’S
5 .3 .1 . CUL TUUR & FICTIE
In films komt ook cultuur en fictie naar boven. We spreken over cultuur, maar we gaan er ook naar kijken; We
bestuderen stories, de verhalen in de samenleving.
5 .3 .2 . TECHNO L O GIE & INSTITUTIE
Wat is de rol van culturele instituties (bv. bibliotheek, concertzaal)? Dit zijn niet zomaar
bewaarplaatsen, maar ze hebben ook een culturele functie.
De technologie is er heel veel op vooruit gegaan. Hierdoor is kennis veel meer verspreid en iedereen kan kennis
delen. Op deze manier wordt culturele geletterdheid meer globaal.
5 .3 .3 . IDENTITEIT & DIVERSITEIT
Over wiens identiteit zal het gaan als we zeggen dat de ene cultuur belangrijker is dan de andere en wie bepaalt
dit?
Bv. Europa is in crisis en is heel wat initiatieven aan h et nemen om door kunst en cultuu r to t een Europese
identiteit te komen. Ze koppelen de cultuur aan de identiteit van Europa. Wat is de Eu ropese iden titeit? Het gaat
over de redeneringen over hoe kunst en cultuu r ingezet kan worden om te ko men tot een gemeenschappelijke
identiteit. Welke visie op cultuur zit hier achter?
7
,5 . CA SE STUDIES
• Games
• Mediawijsheid
• Literatuur & Nieuwe Media
• Subcultuur
• Burgerschap
8
, 2. CULTURELE G ELETTERDHEID (DEEL 1)
1 . CUL TUUR VA N HET L EZEN
Cultuur van lezen is een kleine studie in opdracht van de Nederlandse taalunie
• Deze taalunie stippelt een taalbeleid uit: hoe moeten we onderwijs helpen nadenken over welk soort
taal- en cultuurbeleid ze moet voeren?
• Hoe is het gesteld met het lezen in Vlaanderen en Nederland? Wat betekent lezen en literatuur vandaag
nog? Waarom moeten we dit doen? Hoe staat de samenleving hier tegenover?
• Debat over cultuur
• Literaire cultuur
• Geletterdheid
→ Capita selecta (enkel de geselecteerde kennen)
2 . PERSPECTIEVEN O P CUL TUUR EN L EZEN
2 .1 . CUL TUREL E GEL ETTERDHEID: HET DEBA T
Wat is het belang van lezen vandaag in de samenleving? Welke discussies worden hierover gevoerd?
• Lerarenkamers ('onze leerlingen lezen niet meer, kennen de klassieken niet meer')
o Er wordt “geklaagd” over leerlingen als het gaat over lezen en literatuur. Zo ontstaat er een
klaagcultuur waarin men zegt dat ‘men de belangrijke zaken niet meer leest’.
o Het gaat niet enkel over de samenleving in het algemeen, maar ook over groepen jongeren die
geen kennis meer hebben over kunst en cultuur, en te weinig lezen. Ze kennen de “klassiekers”
niet meer.
• De dag van vandaag zijn er heel wat alternatieven. De jongeren zijn met andere dingen bezig.
• Sl is bang dat cultuur verloren gaat (paniekdiscours) en is ervan overtuigd vooral “klassiekers” belangrijk
zijn.
• Men wilt jongeren toelatingsproeven laten aflegger: maar wat moeten ze dan kennen en kunnen?
Dit leidt tot een volgende discussie in het cultureel debat.
• Interviews en debatten op radio en televisie
• Columns en essays in kranten en tijdschriften
• Wat jongeren lezen en schrijven is niet meer belangrijk
• Aandachtspunten in politieke beleidsteksten → minister van cultuur moet dit “oplossen”, maar over wiens
cultuur gaat het hier? En op welke manier kan men dit aanpassen?
• Onderwerp van onderzoek aan universiteiten
• Onderwerp van verhalen, films etc.
• Het zijn niet zomaar randfenomenen van mensen die cultuur belangrijk vinden. Heel het idee dat onze
kennis achteruit gaat, zit ingebakken in onze samenleving.
o Wat is ons referentiekader? 20 jaar geleden zei men ook dat het erop achteruit ging.
o Er ontstaat een vicieuze cirkel: soort nostalgie naar het verleden waar alles beter was.
9
Universiteit Gent
2024 - 2025
Lies Poppe
,INHOUD
1. INLEIDING................................................................................................................................................................................. 5
2. Centrale focus .............................................................................................................................................................................. 5
2.1. Culturele geletterdheid in een veranderende maatschappij. ...................................................................................... 5
3. Introductie in het domein van geletterdheid ............................................................................................................ 6
3.1. Mythe van geletterdheid ................................................................................................................................................... 6
3.2. Multiliteracies ...................................................................................................................................................................... 6
4. Introductie in het domein van cultural studies ......................................................................................................... 6
4.1. Cultural studies.................................................................................................................................................................... 6
5. Introductie in het domein van retoriek ...................................................................................................................... 7
5.1. Antropologie & retoriek..................................................................................................................................................... 7
5.2. Methodologisch kader ....................................................................................................................................................... 7
5.3. Centrale thema’s ................................................................................................................................................................. 7
5.3.1. Cultuur & fictie ............................................................................................................................................................. 7
5.3.2. Technologie & institutie ............................................................................................................................................. 7
5.3.3. Identiteit & diversiteit ................................................................................................................................................ 7
5. Case studies ..................................................................................................................................................................... 8
2. CULTURELE GELETTERDHEID (DEEL 1) ................................................................................................................................ 9
1. Cultuur van het lezen ..................................................................................................................................................... 9
2. Perspectieven op cultuur en lezen .............................................................................................................................. 9
2.1. Culturele geletterdheid: het debat ........................................................................................................................ 9
2.2. Cultuur: modewoord ..............................................................................................................................................10
2.3. Paradox .....................................................................................................................................................................10
2.4. Cultuur in crisis ........................................................................................................................................................10
2.5. Cultuurkritiek ...........................................................................................................................................................11
2.6. Humanisme en leescultuur....................................................................................................................................11
2.7. Back to basics ...........................................................................................................................................................11
2.8. Debat .........................................................................................................................................................................11
2.9. Posthumanisme .......................................................................................................................................................12
3. Literatuuronderwijs vandaag .....................................................................................................................................12
3.1. Literatuuronderwijs en boek.................................................................................................................................12
3.2. Boekencultuur..........................................................................................................................................................12
3.3. Boekdrukkunst en media .......................................................................................................................................13
3.4. Vandaag in de klas ..................................................................................................................................................13
3.5. Literatuur en Nationalisme .............................................................................................................................................13
1
, 3.6. Imagined communities/ verbeelde gemeenschap → EXAMEN !!! ..........................................................................13
3.7. Nationale trots...................................................................................................................................................................14
3.8. Nationalisme en onderwijs ..............................................................................................................................................14
3.9. Template .............................................................................................................................................................................14
3.10. Verhaal van de natie.......................................................................................................................................................15
3.11. Literatuuronderwijs ........................................................................................................................................................15
4. Case: Vlaamse Canon ...................................................................................................................................................15
4.1. Back to basics ...........................................................................................................................................................15
4.2. Canon als culturele diagnose ................................................................................................................................16
5. van geletterdheid naar meervoudige geletterdheden ..........................................................................................16
5.1. Geletterdheid...........................................................................................................................................................16
5.2. Geletterdheid vs ongeletterdheid........................................................................................................................16
5.3. Mythe van geletterdheid .......................................................................................................................................17
5.3.1. Pygmalion ............................................................................................................................................................17
5.3.2. My Fair Lady........................................................................................................................................................17
5.3.3. Educating Rita.....................................................................................................................................................17
5.4. Geletterdheid en media .........................................................................................................................................18
5.5. Multiliteracies (?) ....................................................................................................................................................18
5.6. Meervoudige geletterdheid ..................................................................................................................................18
5.7. Maatschappelijke ontwikkelingen .......................................................................................................................19
5.8. Castells: netwerkmaatschappij .............................................................................................................................19
3. CULTURELE GELETTERDHEID DEEL 2 .................................................................................................................................19
1. Perspectieven op de massamedia .............................................................................................................................19
3.1. Massamedia .......................................................................................................................................................................19
3.2. Verwachtingen media ......................................................................................................................................................20
3.3. Mediawijsheid....................................................................................................................................................................21
3.4. Boeken vs media ...............................................................................................................................................................21
3.5. The medium is the message ............................................................................................................................................21
3.6. Kritische mediageletterdheid..........................................................................................................................................21
3.7. Cultuur en media...............................................................................................................................................................21
3.7.1. Narrowcasting: nieuws ............................................................................................................................................22
3.9. Kunst en cultuur op de openbare omroep ...................................................................................................................22
3.9.1. Evolutie medialandschap ........................................................................................................................................22
3.9.2 Formats ........................................................................................................................................................................22
3.9.3. Muziek .........................................................................................................................................................................22
2. Perspectieven op cultuurbeleid .................................................................................................................................23
2
, 2.1. Cultuurbeleid ...........................................................................................................................................................23
2.2. Cultuurbeleid ...........................................................................................................................................................23
2.3. Cultuur en politiek...................................................................................................................................................23
2.4. Aandachtseconomie ...............................................................................................................................................24
3. Perspectieven op leesbevordering ............................................................................................................................24
3.1. Stichting lezen ..........................................................................................................................................................24
3.2. Leesbevordering......................................................................................................................................................25
3.2.1. Voorbeeld De Fatima’s......................................................................................................................................25
3.3. Strategieën ...............................................................................................................................................................25
3.4. Literaire cultuur .......................................................................................................................................................26
3.5. Leeskringen ..............................................................................................................................................................26
4. Perspectieven op kunst en cultuur............................................................................................................................26
4.1. Meervoudige geletterdheid ..................................................................................................................................27
4.2. Culturele instituties.................................................................................................................................................27
4.2.1. Bibliotheek ..........................................................................................................................................................27
4.2.2. Museum...............................................................................................................................................................28
4.3. Instituties als pilaren...............................................................................................................................................28
4.4. Post-instituties .........................................................................................................................................................29
3. CULTURAL STUDIES DEEL 1................................................................................................................................................30
1. Representatie en beeldvorming ................................................................................................................................30
1.1. Cultuur.......................................................................................................................................................................30
1.2. Verruiming van het cultuurbegrip ........................................................................................................................30
1.3. Cultuur = betekenisconstructie ............................................................................................................................31
1.4. Belang van cultuur ..................................................................................................................................................31
1.5. Circuit of culture (DU Gay) .....................................................................................................................................32
1.5.1. 2 verklaringen Du Gay voor groei belang cultuur: .......................................................................................32
2. Cultural studies als onderzoek ...................................................................................................................................33
2.1. Breed onderzoeksveld............................................................................................................................................33
2.2. Update van het cultural studies-model...............................................................................................................34
3. Representatie ................................................................................................................................................................34
3.1. Drie visies op representatie: .................................................................................................................................34
3.2. Representatie ≠ werkelijkheid ..............................................................................................................................35
3.2.1. Fictionaliteit ........................................................................................................................................................35
3.3. Representatie van ‘de’ werkelijkheid ..................................................................................................................35
3.4. Hyperrealiteit ...........................................................................................................................................................35
3.5. Studie van representatie........................................................................................................................................35
3
,4. Semiotiek .......................................................................................................................................................................36
4.1. Teken = betekenaar + betekende.........................................................................................................................36
4.2. 3 soorten tekens (pierce).......................................................................................................................................36
4.3. Culturele of linguïstiche codes..............................................................................................................................36
3.5.2. Lynching photography ..............................................................................................................................................37
4.4. Binaire opposities/ narratologie/ verhaaltheorie..............................................................................................37
4.5. Denotatie vs connotatie .........................................................................................................................................37
4.6. Langue – Parole .......................................................................................................................................................38
4.7. Semiotische analyse als onderzoek......................................................................................................................38
4.8. Roland Bar thes.........................................................................................................................................................38
4.9. Mythe ........................................................................................................................................................................38
4.9.1. Deconstructue van een mythe ........................................................................................................................39
5. Discoursanalyse ............................................................................................................................................................39
5.1. Discours.....................................................................................................................................................................39
5.2. Polyinterpretabiliteit ..............................................................................................................................................40
5.3. Active reader............................................................................................................................................................40
5.4. Encoding/ decoding ................................................................................................................................................41
5.5. Receptie-onderzoek................................................................................................................................................41
6. Beeldvorming ................................................................................................................................................................41
6.1. 3 niveaus beeldvorming (Smelik) .........................................................................................................................41
6.2. Deconstructie van stereotype beeldvorming.....................................................................................................42
6.3. Analysemodel voor beeldvorming .......................................................................................................................42
6.4. Cultural studies en representatiepedagogiek ....................................................................................................42
7. Overzicht termen en concepten ................................................................................................................................42
4
, CULTUUR EN EDUCATIE
1. INLEIDING
Cultuur en educatie: Het gaat over cultuur en educatie op een brede manier. Waarom is het belangrijk om iets
over cultuur te weten? Wat is cultuur? W aarom zouden we aspecten van cultuur meenemen in specifieke
omgevingen waar we terecht komen? Wat betekent het om kennis over cultuur te hebben?
Taal Retoriek
Taal is niet enkel een onderdeel van cultuur, maar het vormt ook de cultuur.
Literatuur Narratieven
Geletterdheid Media
• Cultural Studies / Literacy Studies
• Discours Analyse / Etnografie
Cultuur gaat vaak over literatuur, taal en geletterdheid. Maar wij gaan dit verbreden: hoe vormt taal de cultuur
zelf? Het is belangrijk dat we een bepaalde taal kennen, maar taal is niet alleen een onderdeel van de cultuur,
maar vormt ook mee die cultuur.
De verhalen die we vandaag verkrijgen, zijn vaak via de media, boeken… Waarom vinden we literatuur
belangrijk? Wat betekent het om dit te verbreden naar verhalen in het algemeen, die gecommuniceerd worden?
Er is ook kennis van media op heel veel verschillende manieren.
2 . CENTRA L E FO CUS
2 .1 . CUL TUREL E GEL ETTERDHEID IN EEN VERA NDERENDE MAATSCHAPPIJ.
→ Centrale focus
• Culturele geletterdheid gaat over de waardering, kennis en het begrip van kunst en cultuur.
• Het betreft niet alleen de waardering van cultuur, maar ook de vraag wiens cultuur we belangrijk vinden en
hoe we hiermee omgaan.
• De veranderende samenleving speelt een grote rol; cultuur evolueert snel in een superdiverse samenleving.
• De kennisoverdracht van cultuur is essentieel, maar ook complex, vooral door de veranderingen die
technologie en media teweegbrengen.
• Culturele geletterdheid is een flexibele en dynamische manier van nadenken over cultuur, die voortdurend
verandert.
• We moeten begrijpen wat het betekent om cultureel geletterd te zijn in een veranderende maatschap
5
,3 . INTRO DUCTIE IN HET DO MEIN VA N GEL ETTERDHEID
3 .1 . MYTHE VA N GEL ETTERDHEID
→ Het debat rond culturele geletterdheid. Perspectieven vanuit multi-geletterdheden.
• Geletterdheid is een complex begrip dat vaak wordt verbonden met lezen en schrijven.
• Het label geletterd of ongeletterd is normatief; het definieert automatisch wat wel of niet geletterd is. ->
Als je zegt “dat is geletterd” dan zeg je ook automatisch wat niet geletterd is
• Er is een idee dat geletterdheid sociale mobiliteit mogelijk maakt, maar dit hangt af van de maatschappij die
bepaalt welke vormen van geletterdheid gewaardeerd worden.
• Geletterde mensen worden vaak gezien als intellectueel begaafd en succesvol, wat een normatief beeld is.
• Er ontstaat een normatieve discussie over geletterdheid, waarbij de maatschappij bepaalt wat als geletterd
en ongeletterd wordt beschouwd en hoe sociale mobiliteit mogelijk is. --> De maatschappij bepaalt wat
geletterd en ongeletterd is en hoe je die sociale mobiliteit kan bekomen.
3 .2 . MUL TIL ITERA CIES
Dit betekent “meervoudige geletterdheid”. Dit gaat bv. over het kennen van verschillende talen, over op
verschillende manieren met taal kunnen omgaan (bv. digitale geletterdheid)
4 . INTRO DUCTIE IN HET DO MEIN VA N CUL TURA L STUDIES
• Het debat rond hoge en lage cultuur. Representatie en beeldvorming.
• Populaire cultuur.
We gaan erkennen dat elke vor m van cultuur potentieel heeft, dat we er kennis uit kunnen halen, enzoverder.
Het gaat ook over het normatieve kader in het praten over hoge en lage literatuur. We gaan ook nadenken over
het feit dat populaire cultuur-producten dat dit ook vormen van kennis zijn.
4 .1 . CUL TURA L STUDIES
• Elke vorm van cultuur kan potentieel kwalitatief en waardevol zijn.
• Het idee van hoge en lage cultuur wordt problematiseerd; beide kunnen waardevolle kennis en inzichten
bieden.
• De discussie over hoge en lage cultuur is normatief, omdat het onduidelijk is wie bepaalt wat hoog of laag
cultuur is.
• Cultuurproducten zijn legitieme vormen van kennis, en vrijwel overal valt iets van te leren.
• Bijvoorbeeld, zelfs uit populaire programma's zoals Thuis kunnen waardevolle lessen worden getrokken.
• Wat we kunst/cultuur noemen, hangt af van hoe we het bekijken
6
,5. INTRO DUCTIE IN HET DO MEIN VA N RETO RIEK
• Nieuwe retoriek richt zich op de rol van taal in educatie.
• Het gaat niet alleen om taal als gesproken woord of wat we wel of niet kennen, maar ook om hoe taal onze
visie op de maatschappij beïnvloedt.
• Hoe praten we over cultuur en maatschappij? Het taalgebruik en de connotaties die we gebruiken zijn
bepalend.
• Het taalgebruik is cruciaal voor hoe we de maatschappij vormgeven en invullen.
5 .1 . A NTRO PO L O GIE & RETO RIEK
Het doel → niet enkel over taal nadenken over iets dat je wel of niet moet kennen, maar focussen op de manier
hoe taal bepaalt hoe we naar de maatschappij kijken en hoe het de cultuur bepaalt. De manier waarop we praten
over de cultuur en de maatschappij is heel erg bepaalt door de manier waarop we hiernaar kijken en over praten.
5 .2 . METHO DO L O GISCH KA DER
• Narratieve analyse
• Retorische analyse
• Discours analyse
5 .3 . CENTRA L E THEMA ’S
5 .3 .1 . CUL TUUR & FICTIE
In films komt ook cultuur en fictie naar boven. We spreken over cultuur, maar we gaan er ook naar kijken; We
bestuderen stories, de verhalen in de samenleving.
5 .3 .2 . TECHNO L O GIE & INSTITUTIE
Wat is de rol van culturele instituties (bv. bibliotheek, concertzaal)? Dit zijn niet zomaar
bewaarplaatsen, maar ze hebben ook een culturele functie.
De technologie is er heel veel op vooruit gegaan. Hierdoor is kennis veel meer verspreid en iedereen kan kennis
delen. Op deze manier wordt culturele geletterdheid meer globaal.
5 .3 .3 . IDENTITEIT & DIVERSITEIT
Over wiens identiteit zal het gaan als we zeggen dat de ene cultuur belangrijker is dan de andere en wie bepaalt
dit?
Bv. Europa is in crisis en is heel wat initiatieven aan h et nemen om door kunst en cultuu r to t een Europese
identiteit te komen. Ze koppelen de cultuur aan de identiteit van Europa. Wat is de Eu ropese iden titeit? Het gaat
over de redeneringen over hoe kunst en cultuu r ingezet kan worden om te ko men tot een gemeenschappelijke
identiteit. Welke visie op cultuur zit hier achter?
7
,5 . CA SE STUDIES
• Games
• Mediawijsheid
• Literatuur & Nieuwe Media
• Subcultuur
• Burgerschap
8
, 2. CULTURELE G ELETTERDHEID (DEEL 1)
1 . CUL TUUR VA N HET L EZEN
Cultuur van lezen is een kleine studie in opdracht van de Nederlandse taalunie
• Deze taalunie stippelt een taalbeleid uit: hoe moeten we onderwijs helpen nadenken over welk soort
taal- en cultuurbeleid ze moet voeren?
• Hoe is het gesteld met het lezen in Vlaanderen en Nederland? Wat betekent lezen en literatuur vandaag
nog? Waarom moeten we dit doen? Hoe staat de samenleving hier tegenover?
• Debat over cultuur
• Literaire cultuur
• Geletterdheid
→ Capita selecta (enkel de geselecteerde kennen)
2 . PERSPECTIEVEN O P CUL TUUR EN L EZEN
2 .1 . CUL TUREL E GEL ETTERDHEID: HET DEBA T
Wat is het belang van lezen vandaag in de samenleving? Welke discussies worden hierover gevoerd?
• Lerarenkamers ('onze leerlingen lezen niet meer, kennen de klassieken niet meer')
o Er wordt “geklaagd” over leerlingen als het gaat over lezen en literatuur. Zo ontstaat er een
klaagcultuur waarin men zegt dat ‘men de belangrijke zaken niet meer leest’.
o Het gaat niet enkel over de samenleving in het algemeen, maar ook over groepen jongeren die
geen kennis meer hebben over kunst en cultuur, en te weinig lezen. Ze kennen de “klassiekers”
niet meer.
• De dag van vandaag zijn er heel wat alternatieven. De jongeren zijn met andere dingen bezig.
• Sl is bang dat cultuur verloren gaat (paniekdiscours) en is ervan overtuigd vooral “klassiekers” belangrijk
zijn.
• Men wilt jongeren toelatingsproeven laten aflegger: maar wat moeten ze dan kennen en kunnen?
Dit leidt tot een volgende discussie in het cultureel debat.
• Interviews en debatten op radio en televisie
• Columns en essays in kranten en tijdschriften
• Wat jongeren lezen en schrijven is niet meer belangrijk
• Aandachtspunten in politieke beleidsteksten → minister van cultuur moet dit “oplossen”, maar over wiens
cultuur gaat het hier? En op welke manier kan men dit aanpassen?
• Onderwerp van onderzoek aan universiteiten
• Onderwerp van verhalen, films etc.
• Het zijn niet zomaar randfenomenen van mensen die cultuur belangrijk vinden. Heel het idee dat onze
kennis achteruit gaat, zit ingebakken in onze samenleving.
o Wat is ons referentiekader? 20 jaar geleden zei men ook dat het erop achteruit ging.
o Er ontstaat een vicieuze cirkel: soort nostalgie naar het verleden waar alles beter was.
9
