Inleiding
1. Inleiding
- Bio-antropologie = studie van de mens
o Multidisciplinair
o Dobzhansky: “niets in biologie is logisch behalve in licht van evolutie”
2. Antropologen en diens subvelden
- Studie mensheid: cross-cultureel en holistisch
o Innerlijke werking van groep mensen begrijpen die andere cultuur hebben dan wij
▪ Cultuur differentieert ons van dieren
▪ Onze biologie produceert cultuur, maar cultuur kan ook biologie beinvloeden:
bioculturele antropologie
- 4 field approach (deelgebieden antropologie)
o Culturele antropologie
▪ Studie menselijke samenlevingen, vooral cross-cultureel
• Etnologie = studie menselijke samenlevingen (tradities, rituelen,...) en
vershillen tussen samenlevingen in deze eigenschappen
• Etnografie = minutieuze werking van menselijke samenlevingen bestuderen:
inzicht krijgen in verschillende culturen
o Linguistische antropologie
▪ Studie taal, diens geschiedenis en gebruik in diverse samenlevingen
o Archeologie
▪ Materiele cultuur van vroegere volkeren
▪ Archeogenetica!
o Biologische antropologie
▪ Elke wetenschapper die menselijke soort vanuit evolutionair perspectief bestudeert
- Reikwijdte biologische antropologie
o Paleoantropologie
▪ Studie van fossielenbestand van mensheid en primaten
▪ Onderzoek via veldwerk, studie in musea en labo’s (adhv dateringstechnieken)
o Skeletale biologie
▪ Osteologie = studie skelet, botfragmenten in elkaar passen
▪ Skeletbiologie = studie skelet + patronen en processen menselijke groei, fysiologie en
ontwikkeling
▪ Antropometrici = eerste generatie biologische antropologen: deden metingen
menselijk lichaam
o Paleopathologie (en bioarcheologie)
▪ Studie ziekten in oude menselijke populaties
▪ Studie menselijke resten in archeologische context
▪ Bv. als oude beschaving plots is ingestort, onderzoeken of komt door epidemie,...
o Forensische antropologie
▪ Studie identificatie skeletresten en wijze waarop indiv stierf
✓ Bv. doodsoorzaak, sporenonderzoek, verkrachting
, ▪ Studie oorlogsmisdrijven
o Primatiologie
▪ Studie niet-menselijke primaten (hun anatomie, genetica, gedrag en ecologie):
inzicht geven hoe evolutie menselijke soort gekneed heeft
✓ Niet menselijke primaten zijn aangepast aan sociaal leven: sekseverschillen!
▪ Pioniers: Jane Goodall (chimpansees) & Diane Fossey (gorillas)
▪ Nu: Richard Wrangham & Frans De Waal
o Menselijke biologie
▪ Hoe mensen fysiologisch aanpassen aan extreme omgevingsomstandigheden en
menselijke genetica
▪ Voedingsantropologie: studie van samenhang tussen dieet, cultuur en evolutie
▪ Biomedische antropologie: effecten vervuiling, giftige stoffen op menselijke groei
▪ Moleculaire antropologie: verschillen genoom tussen (en binnen) mensen en niet-
menselijke primaten
3. Oorsprong van de moderne biologische antropologie
- Ontdekkingen fossiele homininen
o Darwin: ‘On the origin of Species’
- Physical anthropology (oude benaming)
o In eerste helft 20e eeuw: bezig met antropometrie (meten lichamen en schedels)
o Monogenisme (een schepping) vs polygenisme (rassen afzonderlijk geschapen) debat
- ‘nieuwe’ fysische antropologie
o Neo-Darwiniaanse synthese (van genetica, anatomie, ecologie en gedrag)
▪ Primaten in natuurlijke omgeving + in laboratiorium bestudeert
- Paleoantropologie
o Nieuwe dateertechnieken: archeogenetica
Hoofdstuk 1: De oorsprong van het evolutionair denken
1. Inleiding
- Jaren 20 (‘roaring twenties’) : strijd tussen wetenschap en creatonisme
o Creationisme = geloof dat wereld geschapen is door 1 bovennatuurlijke kracht
o ‘intelligent design’ = creationisme in nieuwe vorm
- The scopes monkey trial
o Rechtzaak tegen leerkracht die evolutietheorie doceerde
▪ Advocaat Darrow vertegenwoordige leerkracht Scopes
o Overtreding van Tenessee ‘Butler Act’ (=verbod op lesgeven over evolutietheorie)
▪ Advocaat Jennings Bryan vertegenwoordigt staat Tennessee
o Scopes kreeg 100 $ boete
2. Wat is wetenschap
- empirisch proces, zelfcorrigerend
, o ontkrachte hypotheses kunnen genegeerd worden en andere kunnen ondersteund worden
3. Enkele vroege denkers over evolutie
- Oude grieken deden eerste poging om natuurlijke wereld te begrijpen
o Aristoteles: onveranderlijkheid van soorten (absolute vaste essentie, hiërarchische ladder)
▪ Dacht dat mensen aan tot van levenspiramide stonden
o Plato: ideaaltypes
4. De oorsprong van de moderne wetenschap
- De renaissance (14e-16e eeuw)
o Menselijke anatomie
▪ Leonardo da Vinci: systematisch dissectie met volmaakte artistieke vaardigheden
▪ Vesalius: ‘Humani Corporis Fabrica’ (stichter moderne anatomie)
o Globale verkenning
▪ Eerste reis rond wereld + Europese ontdekking en verkenning van nieuwe wereld
- Polygenisme vs monogenisme debat
o Meervoudige oorsprong wereld vs enkele, goddelijke oorsprong
o Voor 19e eeuw: geloof in bijbelse schepping
▪ Oud testament als ‘bewijs’ voor berekening datum schepping (4004 v.C.) : Ussher
▪ Samuel Stanhope Smith & Johann Friedrich Blumenbach
▪ Grote kerkelijke invloed op wetenschappelijk denken in europa
o Galileo verdedigde theorie van Copernicus (planeten draaien rond de zon)
▪ Door kerk als ketter beschouwd
▪ Door Kepler en Newton werd voor de kerk onmogelijk om te beargumenteren dat
aarde middelpunt van zonnestelsel was → toen heeft kerk pas toegevingen gedaan
5. De natuurlijke classificatie van organismen volgens Linnaeus
- 17e en 18e eeuw: natuuronderzoekers bezig met ontwikkelen classificatieschema’s
- Taxonomie
o Carolus Linnaeus: zweedse geoloog en zoöloog
▪ ‘Systema Naturae’
▪ Geloofde in onveranderlijkheid soorten
o Classificatiesysteem dat helpt bij herkennen patronen
▪ Fysieke kenmerken planten en dieren om ze op te delen
▪ Gaf elke organisme naam voor geslacht en een voor soort
o Linneaanse hiërarchie
▪ Hiërarchie van namen op categorieën van gelijkenissen
▪ Taxon = een eenheid in de formele hiërarchie
- Edward Tyson
o Een vd vroegste anatomische beschrijvingen van een aap
, 6. De weg naar de Darwiniaanse revolutie
- Georges Louis-Leclerc, Comte de Buffon (18e)
o Aanvaarde biologische verandering
▪ Als reactie op nieuwe omgevingen
- Georges Cuvier (18-19e)
o Tegenstander biologische verandering
o Voorstander catastrofisme
▪ Catastrofale rampen hebben eerdere levensvormen op aarde weggevaagd
▪ Daarna nieuwe soorten gecreëerd (bv. Noah’s ark)
- Geoffroy Saint-Hilaire (18e-19e)
o Prof zoölogie en anatomie
o Voorstander evolutionaire benadering
▪ Vocht ideeën Cuvier aan in openbaar debat
- Jean-Baptiste de Lamarck (18e-19e)
o Theorie van overerving van verworven kenmerken
▪ Fout: verandering treedt niet op in leven indiv
- Lysenkoïsme: leer van Lysenko
o Hoge functionaris binnen communistisch staatsapparaat
o Verwierp Darwiniaans model omdat ‘kapitalistisch’ was
▪ Verwierp ook theorie Thomas Malthus
✓ Bevolkingsgroei en daardoor concurrentie om schaarse middelen
o Rampzalige toepassing Lamarckiaans model op agriculturele productie in Sovjet tijdperk
▪ Bewaarden wintertarwekorrels bij lage temperaturen zodat ‘volgende generatie er
beter tegen zou kunnen’
▪ Gevolg = voedselarmoede, hongersnoden in toenmalige Sovjet-Unie
7. De uniformisten
- Basisidee
o Graduele geologische processen van vandaag waren ook in verleden actief
- James Hutton (18e)
o Bestudeerde rotsformaties
o Paste uniformise toe MAAR niet op levende wereld
▪ Gebeurde pas later door oa Darwin
- Charles Lyell (19e)
o Bevriend met Darwin
o Beweerde dat langzame, geleidelijke verandering de manier was waarop fysieke wereld in
elkaar stak
▪ Overtuigde publiek dat geschiedenis aarde uit geologische veranderingen
gereconstrueerd kon worden
8. De Darwinaanse revolutie
- Charles Darwin
o Kleinzoon Erasmus Darwin (natuuronderzoeker en filosoof)
o Studeerde aan in Cambridge voor ministerie van Church of England
1. Inleiding
- Bio-antropologie = studie van de mens
o Multidisciplinair
o Dobzhansky: “niets in biologie is logisch behalve in licht van evolutie”
2. Antropologen en diens subvelden
- Studie mensheid: cross-cultureel en holistisch
o Innerlijke werking van groep mensen begrijpen die andere cultuur hebben dan wij
▪ Cultuur differentieert ons van dieren
▪ Onze biologie produceert cultuur, maar cultuur kan ook biologie beinvloeden:
bioculturele antropologie
- 4 field approach (deelgebieden antropologie)
o Culturele antropologie
▪ Studie menselijke samenlevingen, vooral cross-cultureel
• Etnologie = studie menselijke samenlevingen (tradities, rituelen,...) en
vershillen tussen samenlevingen in deze eigenschappen
• Etnografie = minutieuze werking van menselijke samenlevingen bestuderen:
inzicht krijgen in verschillende culturen
o Linguistische antropologie
▪ Studie taal, diens geschiedenis en gebruik in diverse samenlevingen
o Archeologie
▪ Materiele cultuur van vroegere volkeren
▪ Archeogenetica!
o Biologische antropologie
▪ Elke wetenschapper die menselijke soort vanuit evolutionair perspectief bestudeert
- Reikwijdte biologische antropologie
o Paleoantropologie
▪ Studie van fossielenbestand van mensheid en primaten
▪ Onderzoek via veldwerk, studie in musea en labo’s (adhv dateringstechnieken)
o Skeletale biologie
▪ Osteologie = studie skelet, botfragmenten in elkaar passen
▪ Skeletbiologie = studie skelet + patronen en processen menselijke groei, fysiologie en
ontwikkeling
▪ Antropometrici = eerste generatie biologische antropologen: deden metingen
menselijk lichaam
o Paleopathologie (en bioarcheologie)
▪ Studie ziekten in oude menselijke populaties
▪ Studie menselijke resten in archeologische context
▪ Bv. als oude beschaving plots is ingestort, onderzoeken of komt door epidemie,...
o Forensische antropologie
▪ Studie identificatie skeletresten en wijze waarop indiv stierf
✓ Bv. doodsoorzaak, sporenonderzoek, verkrachting
, ▪ Studie oorlogsmisdrijven
o Primatiologie
▪ Studie niet-menselijke primaten (hun anatomie, genetica, gedrag en ecologie):
inzicht geven hoe evolutie menselijke soort gekneed heeft
✓ Niet menselijke primaten zijn aangepast aan sociaal leven: sekseverschillen!
▪ Pioniers: Jane Goodall (chimpansees) & Diane Fossey (gorillas)
▪ Nu: Richard Wrangham & Frans De Waal
o Menselijke biologie
▪ Hoe mensen fysiologisch aanpassen aan extreme omgevingsomstandigheden en
menselijke genetica
▪ Voedingsantropologie: studie van samenhang tussen dieet, cultuur en evolutie
▪ Biomedische antropologie: effecten vervuiling, giftige stoffen op menselijke groei
▪ Moleculaire antropologie: verschillen genoom tussen (en binnen) mensen en niet-
menselijke primaten
3. Oorsprong van de moderne biologische antropologie
- Ontdekkingen fossiele homininen
o Darwin: ‘On the origin of Species’
- Physical anthropology (oude benaming)
o In eerste helft 20e eeuw: bezig met antropometrie (meten lichamen en schedels)
o Monogenisme (een schepping) vs polygenisme (rassen afzonderlijk geschapen) debat
- ‘nieuwe’ fysische antropologie
o Neo-Darwiniaanse synthese (van genetica, anatomie, ecologie en gedrag)
▪ Primaten in natuurlijke omgeving + in laboratiorium bestudeert
- Paleoantropologie
o Nieuwe dateertechnieken: archeogenetica
Hoofdstuk 1: De oorsprong van het evolutionair denken
1. Inleiding
- Jaren 20 (‘roaring twenties’) : strijd tussen wetenschap en creatonisme
o Creationisme = geloof dat wereld geschapen is door 1 bovennatuurlijke kracht
o ‘intelligent design’ = creationisme in nieuwe vorm
- The scopes monkey trial
o Rechtzaak tegen leerkracht die evolutietheorie doceerde
▪ Advocaat Darrow vertegenwoordige leerkracht Scopes
o Overtreding van Tenessee ‘Butler Act’ (=verbod op lesgeven over evolutietheorie)
▪ Advocaat Jennings Bryan vertegenwoordigt staat Tennessee
o Scopes kreeg 100 $ boete
2. Wat is wetenschap
- empirisch proces, zelfcorrigerend
, o ontkrachte hypotheses kunnen genegeerd worden en andere kunnen ondersteund worden
3. Enkele vroege denkers over evolutie
- Oude grieken deden eerste poging om natuurlijke wereld te begrijpen
o Aristoteles: onveranderlijkheid van soorten (absolute vaste essentie, hiërarchische ladder)
▪ Dacht dat mensen aan tot van levenspiramide stonden
o Plato: ideaaltypes
4. De oorsprong van de moderne wetenschap
- De renaissance (14e-16e eeuw)
o Menselijke anatomie
▪ Leonardo da Vinci: systematisch dissectie met volmaakte artistieke vaardigheden
▪ Vesalius: ‘Humani Corporis Fabrica’ (stichter moderne anatomie)
o Globale verkenning
▪ Eerste reis rond wereld + Europese ontdekking en verkenning van nieuwe wereld
- Polygenisme vs monogenisme debat
o Meervoudige oorsprong wereld vs enkele, goddelijke oorsprong
o Voor 19e eeuw: geloof in bijbelse schepping
▪ Oud testament als ‘bewijs’ voor berekening datum schepping (4004 v.C.) : Ussher
▪ Samuel Stanhope Smith & Johann Friedrich Blumenbach
▪ Grote kerkelijke invloed op wetenschappelijk denken in europa
o Galileo verdedigde theorie van Copernicus (planeten draaien rond de zon)
▪ Door kerk als ketter beschouwd
▪ Door Kepler en Newton werd voor de kerk onmogelijk om te beargumenteren dat
aarde middelpunt van zonnestelsel was → toen heeft kerk pas toegevingen gedaan
5. De natuurlijke classificatie van organismen volgens Linnaeus
- 17e en 18e eeuw: natuuronderzoekers bezig met ontwikkelen classificatieschema’s
- Taxonomie
o Carolus Linnaeus: zweedse geoloog en zoöloog
▪ ‘Systema Naturae’
▪ Geloofde in onveranderlijkheid soorten
o Classificatiesysteem dat helpt bij herkennen patronen
▪ Fysieke kenmerken planten en dieren om ze op te delen
▪ Gaf elke organisme naam voor geslacht en een voor soort
o Linneaanse hiërarchie
▪ Hiërarchie van namen op categorieën van gelijkenissen
▪ Taxon = een eenheid in de formele hiërarchie
- Edward Tyson
o Een vd vroegste anatomische beschrijvingen van een aap
, 6. De weg naar de Darwiniaanse revolutie
- Georges Louis-Leclerc, Comte de Buffon (18e)
o Aanvaarde biologische verandering
▪ Als reactie op nieuwe omgevingen
- Georges Cuvier (18-19e)
o Tegenstander biologische verandering
o Voorstander catastrofisme
▪ Catastrofale rampen hebben eerdere levensvormen op aarde weggevaagd
▪ Daarna nieuwe soorten gecreëerd (bv. Noah’s ark)
- Geoffroy Saint-Hilaire (18e-19e)
o Prof zoölogie en anatomie
o Voorstander evolutionaire benadering
▪ Vocht ideeën Cuvier aan in openbaar debat
- Jean-Baptiste de Lamarck (18e-19e)
o Theorie van overerving van verworven kenmerken
▪ Fout: verandering treedt niet op in leven indiv
- Lysenkoïsme: leer van Lysenko
o Hoge functionaris binnen communistisch staatsapparaat
o Verwierp Darwiniaans model omdat ‘kapitalistisch’ was
▪ Verwierp ook theorie Thomas Malthus
✓ Bevolkingsgroei en daardoor concurrentie om schaarse middelen
o Rampzalige toepassing Lamarckiaans model op agriculturele productie in Sovjet tijdperk
▪ Bewaarden wintertarwekorrels bij lage temperaturen zodat ‘volgende generatie er
beter tegen zou kunnen’
▪ Gevolg = voedselarmoede, hongersnoden in toenmalige Sovjet-Unie
7. De uniformisten
- Basisidee
o Graduele geologische processen van vandaag waren ook in verleden actief
- James Hutton (18e)
o Bestudeerde rotsformaties
o Paste uniformise toe MAAR niet op levende wereld
▪ Gebeurde pas later door oa Darwin
- Charles Lyell (19e)
o Bevriend met Darwin
o Beweerde dat langzame, geleidelijke verandering de manier was waarop fysieke wereld in
elkaar stak
▪ Overtuigde publiek dat geschiedenis aarde uit geologische veranderingen
gereconstrueerd kon worden
8. De Darwinaanse revolutie
- Charles Darwin
o Kleinzoon Erasmus Darwin (natuuronderzoeker en filosoof)
o Studeerde aan in Cambridge voor ministerie van Church of England
