VERGELIJKENDE POLITIEK
STEFAAN FIERS – BA1-S2
INHOUD
H1: verkiezingen & verkiezingen is twee .............................................................................................3
1.2 een pleiade aan verschillende regels .........................................................................................4
1.3 vergelijkende politiek biedt een uitweg .....................................................................................5
1.4 verkiezingen als basis voor onze vergelijking .............................................................................6
1.5 functies van kiesstelsels ............................................................................................................6
H2: classificatie van kiesstelsels ..........................................................................................................7
2.2 drie categorieën kiesstelsels ...............................................................................................7
2.3 variaties in kiesstelsels .......................................................................................................9
2.4 kunstmatige vertekeningsmechanismen .......................................................................... 11
H3: britse politieke systeem .............................................................................................................. 13
3.1 inleiding .................................................................................................................................. 13
3.2 britse kiesstelsel ...................................................................................................................... 13
3.3 gevolgen van het britse kiesstelsel .......................................................................................... 14
3.4 voor & nadelen fptp-stelsel ..................................................................................................... 16
3.5 house of lords ......................................................................................................................... 17
3.6 relaties tussen wm & um ......................................................................................................... 19
3.7 brexit ............................................................................................................................... 20
3.8 evolutie britse pp ............................................................................................................. 21
3.9 uk als typevoorbeeld v/e westminstermodel ........................................................................... 23
h4: absolutemeerderheidsstelsels ..................................................................................................... 24
4.1 alternative vote / stelsel van overdraagbare stem ................................................................... 24
4.2 tweerondestelsel..................................................................................................................... 27
H5: gevolgen v/e tweerondesysteem: werking 5e franse republiek.................................................... 31
5.1 voorgeschiedenis .................................................................................................................... 31
5.2 kenmerken Ve republiek ................................................................................................... 31
5.3 gevolgen semi-presidentieel systeem ............................................................................... 33
5.4 parlement & relaties tussen um & wm (bicameraal) ......................................................... 36
H6: stelsels van evenredige vertegenwoordiging & consensusdemocratiën....................................... 40
6.1 inleiding .................................................................................................................................. 40
6.2 determinanten van proportionaliteit ....................................................................................... 40
6.3 voor- & nadelen lijstproportionele systemen.................................................................... 41
1
, 6.4 consensusmodel .............................................................................................................. 42
H7: democratie in de lage landen ...................................................................................................... 44
7.1 nederlandse politieke stelsel ............................................................................................ 44
7.2 belgische kiesstelsel ......................................................................................................... 48
H8: gemengde stelsels: het duitse politieke systeem ......................................................................... 60
8.1 inleiding .................................................................................................................................. 60
8.2 het duitse kiesstelsel ............................................................................................................... 60
8.3 voor- & nadelen v/h duitse systeem ........................................................................................ 63
8.4 effecten & gevolgen v/h duitse systeem .................................................................................. 64
8.5 duitse federalisme ................................................................................................................... 67
8.6 bicameraal parlementair systeem ........................................................................................... 67
h10: effecten van kiesstelsels disproportionaliteiten, opkomst & vrouwenvertegenwoordiging ........ 68
10.1 inleiding .............................................................................Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd.
10.2 gallagherindex voor graad van (dis)proportionaliteiten ......................................................... 69
10.3 invloed v/h kiesstelsel op de opkomst (electoral turnout) ...................................................... 69
10.4 vrouwen & verkiezingen ........................................................................................................ 72
H11: presidentialisering van de westerse democratieën.................................................................... 89
11.1 inleiding ................................................................................................................................ 89
11.2 erfenis van montesquieu ....................................................................................................... 89
11.3 politieke & electorale presidentialisering............................................................................... 90
11.4 oorzaken presidentialisering.................................................................................................. 91
11.5 gevolgen presidentialisering .................................................................................................. 91
2
,INLEIDING
Bouwstenen van de politiek
politiek
= obv. autoriteit publieke beslissingen nemen door tegengestelde meningen met elkaar te verzoenen
• Organisatie van de macht in Europa:
o Monarchie
o Republiek
o Zwitserland: regering 7 leden verdeeld over verschillende PP’en & elk jaar veranderd
voorzitterschap → voorzitter = president
o Semi-federale staat: Spanje – Catalonië
o Internationale instellingen: NAVO
3
, H1: VERKIEZINGEN & VERKIEZINGEN IS TWEE
1.2 EEN PLEIADE AAN VERSCHILLENDE REGELS
1) Frequentie van de verkiezingen
o Electorale cyclus
- 2 jaar: BS-HZ (door lappendeken aan etniciteit), USA congres
- 3 jaar: AU, MX, NZ, PH, TW, ES
- 4 jaar: NL, AU, BK, FI, DU, NO, PT, SP, SU, SW, BE (tot 2014)
- 5 jaar: FR, IT, LX, UK, BE (sinds 2014)
2) Samenstelling parlement
o Monocameraal
- vooral Afrika
- communistische landen → (China & postsovjet)
- federale staten → DU & BE
- semifederaal → SP
- staten met een erkenning voor deelstaten → 1998 devolution acts (UK)
o uitzonderingen
- USA: federaal stelsel muv. Nebraska alle deelstaten hebben 2-kamerstelsel
- EUR: DK (sinds 1953), FI, GR, PT, LX, NO, SW (sinds 1970) eenkamerstelsel
- YU: 5-kamerstelsel
o Bicameraal = Hogerhuis
- Meestal W-EUR
- !! manier waarop 2e kamer samengesteld is
- Rechtstreeks → BE, AU, IT, JP
- Niet rechtstreeks (getrapt systeem) → FR, NL, DU, UK, CA
3) Voorwerp van de verkiezing
o Parlement – president – deelstaat - gemeenteraad
4) Initiatiefrecht (enkel voor parlementsverkiezingen)
a) Vaste datum
- BE; bij vallen regering moet er direct een nieuwe kandidaat-premier zijn
→ vervroegde verkiezingen niet aantrekkelijk
b) Vaste datum maar afhankelijk van regeringsstabiliteit
- NL
c) Premier beslist datum
- -2011: UK geleid adhv populariteitspolls
- FR bv. Thatcher, Chirac, May
5) Wanneer uitkomst
a) Verkiezingsavond zelf
- UK: Conservatives of Labour leveren premier
- DU: SDP of CDU
b) Start coalitievorming
- Traditioneel leider grootste partij
- Regering is onduidelijk
6) Verschil in stemgerechtigden
a) Stemplicht / opkomstplicht BE, GR, AU, TU, BR, MX
b) Stemrecht rest wereld
o Geslacht: Stemrecht vrouwen pas later bij landen waar katholieke kerk grote invloed had
o Nationaliteit
- 2004: niet EU-burgers met verblijf ≥5 jaar stemrecht gemeenteraad in BE
→ gaan vaak niet stemmen
- 1991: Verdrag van Maastricht: - stemrecht gemeenteraad & Europees
- geen stemrecht provincie & parlement
4
STEFAAN FIERS – BA1-S2
INHOUD
H1: verkiezingen & verkiezingen is twee .............................................................................................3
1.2 een pleiade aan verschillende regels .........................................................................................4
1.3 vergelijkende politiek biedt een uitweg .....................................................................................5
1.4 verkiezingen als basis voor onze vergelijking .............................................................................6
1.5 functies van kiesstelsels ............................................................................................................6
H2: classificatie van kiesstelsels ..........................................................................................................7
2.2 drie categorieën kiesstelsels ...............................................................................................7
2.3 variaties in kiesstelsels .......................................................................................................9
2.4 kunstmatige vertekeningsmechanismen .......................................................................... 11
H3: britse politieke systeem .............................................................................................................. 13
3.1 inleiding .................................................................................................................................. 13
3.2 britse kiesstelsel ...................................................................................................................... 13
3.3 gevolgen van het britse kiesstelsel .......................................................................................... 14
3.4 voor & nadelen fptp-stelsel ..................................................................................................... 16
3.5 house of lords ......................................................................................................................... 17
3.6 relaties tussen wm & um ......................................................................................................... 19
3.7 brexit ............................................................................................................................... 20
3.8 evolutie britse pp ............................................................................................................. 21
3.9 uk als typevoorbeeld v/e westminstermodel ........................................................................... 23
h4: absolutemeerderheidsstelsels ..................................................................................................... 24
4.1 alternative vote / stelsel van overdraagbare stem ................................................................... 24
4.2 tweerondestelsel..................................................................................................................... 27
H5: gevolgen v/e tweerondesysteem: werking 5e franse republiek.................................................... 31
5.1 voorgeschiedenis .................................................................................................................... 31
5.2 kenmerken Ve republiek ................................................................................................... 31
5.3 gevolgen semi-presidentieel systeem ............................................................................... 33
5.4 parlement & relaties tussen um & wm (bicameraal) ......................................................... 36
H6: stelsels van evenredige vertegenwoordiging & consensusdemocratiën....................................... 40
6.1 inleiding .................................................................................................................................. 40
6.2 determinanten van proportionaliteit ....................................................................................... 40
6.3 voor- & nadelen lijstproportionele systemen.................................................................... 41
1
, 6.4 consensusmodel .............................................................................................................. 42
H7: democratie in de lage landen ...................................................................................................... 44
7.1 nederlandse politieke stelsel ............................................................................................ 44
7.2 belgische kiesstelsel ......................................................................................................... 48
H8: gemengde stelsels: het duitse politieke systeem ......................................................................... 60
8.1 inleiding .................................................................................................................................. 60
8.2 het duitse kiesstelsel ............................................................................................................... 60
8.3 voor- & nadelen v/h duitse systeem ........................................................................................ 63
8.4 effecten & gevolgen v/h duitse systeem .................................................................................. 64
8.5 duitse federalisme ................................................................................................................... 67
8.6 bicameraal parlementair systeem ........................................................................................... 67
h10: effecten van kiesstelsels disproportionaliteiten, opkomst & vrouwenvertegenwoordiging ........ 68
10.1 inleiding .............................................................................Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd.
10.2 gallagherindex voor graad van (dis)proportionaliteiten ......................................................... 69
10.3 invloed v/h kiesstelsel op de opkomst (electoral turnout) ...................................................... 69
10.4 vrouwen & verkiezingen ........................................................................................................ 72
H11: presidentialisering van de westerse democratieën.................................................................... 89
11.1 inleiding ................................................................................................................................ 89
11.2 erfenis van montesquieu ....................................................................................................... 89
11.3 politieke & electorale presidentialisering............................................................................... 90
11.4 oorzaken presidentialisering.................................................................................................. 91
11.5 gevolgen presidentialisering .................................................................................................. 91
2
,INLEIDING
Bouwstenen van de politiek
politiek
= obv. autoriteit publieke beslissingen nemen door tegengestelde meningen met elkaar te verzoenen
• Organisatie van de macht in Europa:
o Monarchie
o Republiek
o Zwitserland: regering 7 leden verdeeld over verschillende PP’en & elk jaar veranderd
voorzitterschap → voorzitter = president
o Semi-federale staat: Spanje – Catalonië
o Internationale instellingen: NAVO
3
, H1: VERKIEZINGEN & VERKIEZINGEN IS TWEE
1.2 EEN PLEIADE AAN VERSCHILLENDE REGELS
1) Frequentie van de verkiezingen
o Electorale cyclus
- 2 jaar: BS-HZ (door lappendeken aan etniciteit), USA congres
- 3 jaar: AU, MX, NZ, PH, TW, ES
- 4 jaar: NL, AU, BK, FI, DU, NO, PT, SP, SU, SW, BE (tot 2014)
- 5 jaar: FR, IT, LX, UK, BE (sinds 2014)
2) Samenstelling parlement
o Monocameraal
- vooral Afrika
- communistische landen → (China & postsovjet)
- federale staten → DU & BE
- semifederaal → SP
- staten met een erkenning voor deelstaten → 1998 devolution acts (UK)
o uitzonderingen
- USA: federaal stelsel muv. Nebraska alle deelstaten hebben 2-kamerstelsel
- EUR: DK (sinds 1953), FI, GR, PT, LX, NO, SW (sinds 1970) eenkamerstelsel
- YU: 5-kamerstelsel
o Bicameraal = Hogerhuis
- Meestal W-EUR
- !! manier waarop 2e kamer samengesteld is
- Rechtstreeks → BE, AU, IT, JP
- Niet rechtstreeks (getrapt systeem) → FR, NL, DU, UK, CA
3) Voorwerp van de verkiezing
o Parlement – president – deelstaat - gemeenteraad
4) Initiatiefrecht (enkel voor parlementsverkiezingen)
a) Vaste datum
- BE; bij vallen regering moet er direct een nieuwe kandidaat-premier zijn
→ vervroegde verkiezingen niet aantrekkelijk
b) Vaste datum maar afhankelijk van regeringsstabiliteit
- NL
c) Premier beslist datum
- -2011: UK geleid adhv populariteitspolls
- FR bv. Thatcher, Chirac, May
5) Wanneer uitkomst
a) Verkiezingsavond zelf
- UK: Conservatives of Labour leveren premier
- DU: SDP of CDU
b) Start coalitievorming
- Traditioneel leider grootste partij
- Regering is onduidelijk
6) Verschil in stemgerechtigden
a) Stemplicht / opkomstplicht BE, GR, AU, TU, BR, MX
b) Stemrecht rest wereld
o Geslacht: Stemrecht vrouwen pas later bij landen waar katholieke kerk grote invloed had
o Nationaliteit
- 2004: niet EU-burgers met verblijf ≥5 jaar stemrecht gemeenteraad in BE
→ gaan vaak niet stemmen
- 1991: Verdrag van Maastricht: - stemrecht gemeenteraad & Europees
- geen stemrecht provincie & parlement
4
