HC Week 1
● Inleiding in het familierecht
● Bronnen, beginselen en doelen familierecht
● Familierecht en maatschappelijke ontwikkelingen
● Mensenrechten en Europees familierecht
● Aangaan formele relatie
Thema’s
- Personen- en familierecht boek 1 BW
- Relatievermogensrecht boek 1 BW
- Erfrecht boek 4 BW
- Familie procesrecht (Rv)
- Algemeen vermogensrecht boek 3,5,6 BW
- Jeugdwet
- Wet donorgegevens
Belanghebbende;
Art. 798 Rv: Belanghebbende is:
‘Degene op wiens rechten of verplichtingen de zaak rechtstreeks betrekking heeft’.
Geslacht en gender in het recht;
● Registratie van het geslacht op de geboorteakte is man, vrouw of X (art. 19d).
● Voor transgenders: art. 28-28c BW.
● Wetsvoorstel dat er geen deskundigenverklaring meer nodig zou zijn en ook zouden
jongeren onder de 16 deze keuze krijgen (via rechter)
● Non-binaire gender: ingetrokken amendement om registratie van X mogelijk te
maken bij overtuiging niet (exclusief) tot mannelijke of vrouwelijke geslacht te
behoren.
● RvS: advies om een apart wetsvoorstel voor te maken.
● In de rechtspraak worden verzoeken om als X geregistreerd te worden overwegend
toegewezen. HR (2022:336) meent dat rechtsontwikkelingen in het parlement
afgewacht moeten worden.
Vermissing;
● Regeling in titel 1.18 BW
● Tijdelijke oplossing: bewindvoerder benoemd door de rechter ter behartiging
vermogensrechtelijke belangen (art. 1:409 BW)
● Afhankelijk van situatie waarin de vermiste verdwenen is een lange (5 of 1 jaar
vermissing) of direct (bij zeker overlijden) een oproep en een verklaring van een
rechtsvermoeden van overlijden (art. 1:413 BW) danwel een verklaring van overlijden
(art. 1:426 BW) door de rechter.
Familierecht;
HR ECLI:NL:HR:2024:1130
● Horizontale relaties tussen partners: huwelijk, geregistreerd partnerschap en
ongehuwd samenleven.
● Verticale relatie tussen ouders en kinderen.
,Wat is een familie?
- Geen wettelijke definitie van familie
- Wel wettelijke definitie van wie familie van elkaar zijn (art. 1:197 BW)
Grote ontwikkelingen mede onder invloed van art. 8 EVRM:
● Voorheen een traditioneel huwelijksmodel, dus man, vrouw en kinderen
● Via verschillende tussenstappen juridische erkenning van uiteenlopende familie
vormen zoals:
- Huwelijk zonder kinderen of kinderen buiten huwelijk
- Geregistreerd partnerschap
- Man-man en vrouw-vrouw paren
- Ongehuwd samenlevende partners?
- Eenoudergezinnen, vrouwengezinnen/mannengezinnen en samengestelde
gezinnen en Meerpersoonsgezinnen
- Extended family
- Alleenstaanden
Bronnen;
- Internationale bronnen (mensenrechten):
● EVRM, IVRK, IVBPR, Universele Verklaring van de rechten van de mens,
Handvest van de grondrechten van EU, VN-Vrouwenverdrag, VN-Verdrag
inzake de Rechten van personen met een handicap, etc.
- Bronnen over internationale families (internationaal privaatrecht)
- Bronnen van nationaal Nederlands familierecht:
● Materieel familierecht: Boek 1 BW, Jeugdwet
● Wet Tijdelijk Huisverbod
● Wet Verevening Pensioenrechten bij scheiding
● Wet donorgegevens kunstmatige bevruchting en lagere regelgeving
● Familieprocesrecht: Rv, procesreglementen
Beginselen;
- Rechtszekerheid
- Rechtvaardigheid
- Gelijkheidsbeginsel
- Verantwoordelijkheidsbeginsel
- Vrijheidsbeginsel (persoonlijke autonomie)
- Bescherming (van zwakke partijen en meer algemeen)
- Belang van het kind
Doelen familierecht;
1. Ordenen en reguleren van familierelaties
2. Beschermen van de zwakke partij (solidariteit) in het familierecht
3. Geschilbeslechting in familierechtelijke conflicten
4. Normatieve waarden incorporeren (bijv. gelijkheid man-vrouw, hetero-homo,
oud-jong, mensen met en zonder handicap, respecteren autonomie,
rechtvaardigheid)
*** Veel dwingend recht dat niet ter vrije bepaling van partijen staat, daardoor relatief weinig
ruimte voor partijautonomie.
,IVRK;
➢ Opgesteld door de Verenigde Naties: dus een wereldwijd verdrag: alle landen zijn
verdragspartij, behalve de VS.
➢ Facultatieve protocollen:
1. Over verkoop van kinderen, kinderprostitutie en kinderpornografie: legt staten
de plicht op tot betere opsporing en vervolging van deze misdrijven en
kindvriendelijke juridische procedures (NL tekende).
2. Inzet staten tegen de betrokkenheid van kinderen bij gewapende conflicten
(verhoging leeftijd, plus hulp kindsoldaten). (NL tekende)
3. Individueel klachtrecht (Nl tekende (nog) niet)
➢ Artikelen 2,3,6,7,8, 12, 20, 21, 22 en 40 IVRK.
EVRM;
Baanbrekende uitspraak in de zaak Marckx t. België 1979
Toepassing door nationale rechter → klachten mogelijk bij EHRM
- Bij toetsing door EHRM: Subsidiariteit: margin of appreciation
- Art. 8 EVRM: 1) Eenieder heeft recht op respect voor zijn privéleven, zijn familie- en
gezinsleven, zijn woning en zijn correspondentie.
2) Geen inmenging van enig openbaar gezag is toegestaan in de uitoefening van dit
recht, dan voor zover bij de wet is voorzien en in een democratische samenleving
noodzakelijk is in het belang van de nationale veiligheid, de openbare veiligheid of
het economisch welzijn van het land, het voorkomen van wanordelijkheden en
strafbare feiten, de bescherming van de gezondheid of de goede zeden of voor de
bescherming van de rechten en vrijheden van anderen.
- Art. 12/14 EVRM
Aangaan formele relaties;
● Horizontale relatie tussen partners
● Status van het huwelijk: regulering, voortplanting en status van kinderen → het
belang heeft inmiddels aan betekenis ingeboet.
● Introductie andere formele relatievorm: geregistreerd partnerschap
● Sterke toename ongehuwd samenleven en ongehuwd kinderen krijgen
● Toch blijft het huwelijk in het familierecht belangrijk en heeft het vaak een streepje
voor (denk bijv. aan art. 12 EVRM)
Huwelijksvereisten;
Absolute- en relatieve inwendige huwelijksvereisten:
1. Soorten voorwaarden: vrije wil, monogamie, verschillend en gelijk geslacht, niet te
nauwe familie, maximaal 2 echtgenoten
● Minimum leeftijd 18 jaar (art. 1:31 BW):
● Geen geestelijke stoornis aanstaande echtgenoot (art. 1:32 BW)
● Art. 1:71 BW: eenvoudiger nietigverklaring mogelijk bij dwanghuwelijken
● Geen nauwe familie van elkaar zijn → Strengere regeling in art. 1:41a BW en art.
1:44 lid 1 onder a BW
Samenvatting week 1
Onderscheid tussen personenrecht en familierecht:
, - Personenrecht → regelt de rechtspositie van natuurlijke personen (geboorte,
overlijden, naam, woonplaats, handelingsbekwaamheid).
- Familierecht → omvat de juridische relaties binnen families (afstamming en
partnerrelaties).
*** Personen- en familierecht bevat voornamelijk dwingend recht (weinig ruimte) en heeft
zowel privaat- als publiekrechtelijke elementen.
Bronnen:
De belangrijkste bronnen zijn Boek 1 BW (materieel recht) en Rv (formeel recht), aangevuld
met bijzondere wetten (bijv. Jeugdwet, Embryowet) en internationale bronnen zoals het
EVRM en rechtspraak van het EHRM.
Belangrijke ontwikkelingen:
- Openstelling huwelijk voor paren van gelijk geslacht (2001).
- Invoering Wet bevordering voortgezet ouderschap (2009).
- Wijzigingen in het relatievermogensrecht (2018) en partneralimentatie (2020).
*** Nieuwe wetten en wetsvoorstellen, zoals gezamenlijk gezag na erkenning (2023), tonen
aan dat het familierecht meebeweegt met maatschappelijke veranderingen.
Europees en Internationaal Familierecht
1. Internationale gevallen:
Bij grensoverschrijdende familierelaties spelen drie vragen:
1. Welk nationaal recht is van toepassing?
2. Is de rechter bevoegd?
3. Kan een buitenlandse beslissing worden erkend?
Europese harmonisatie:
Hoewel de EU geen bevoegdheid heeft om nationaal familierecht te harmoniseren, kan zij dit
wel doen voor internationale familierelaties (art. 81 VWEU). Voorbeelden zijn Brussel II bis
en andere verordeningen.
Internationale samenwerking:
De Haagse Conferentie voor Internationaal Privaatrecht richt zich op wereldwijde unificatie,
vooral ter bescherming van kinderen (adoptie, ontvoering, alimentatie).
Nationale regels:
Bij afwezigheid van toepasselijke Europese of internationale regels gelden nationale
bepalingen, zoals die in Boek 10 BW en het Rv.
Personenrecht (Boek 1 BW)
Algemene bepalingen: Vrijheid en Rechten
- Art. 1:1 BW: Iedereen in Nederland is vrij en geniet burgerlijke rechten; geen
persoonlijke dienstbaarheden zijn toegestaan.
- Art. 1:2 BW: Het ongeboren kind heeft rechten, afhankelijk van het belang van het
kind.
Verwantschap:
- Art. 1:3 BW →
● Inleiding in het familierecht
● Bronnen, beginselen en doelen familierecht
● Familierecht en maatschappelijke ontwikkelingen
● Mensenrechten en Europees familierecht
● Aangaan formele relatie
Thema’s
- Personen- en familierecht boek 1 BW
- Relatievermogensrecht boek 1 BW
- Erfrecht boek 4 BW
- Familie procesrecht (Rv)
- Algemeen vermogensrecht boek 3,5,6 BW
- Jeugdwet
- Wet donorgegevens
Belanghebbende;
Art. 798 Rv: Belanghebbende is:
‘Degene op wiens rechten of verplichtingen de zaak rechtstreeks betrekking heeft’.
Geslacht en gender in het recht;
● Registratie van het geslacht op de geboorteakte is man, vrouw of X (art. 19d).
● Voor transgenders: art. 28-28c BW.
● Wetsvoorstel dat er geen deskundigenverklaring meer nodig zou zijn en ook zouden
jongeren onder de 16 deze keuze krijgen (via rechter)
● Non-binaire gender: ingetrokken amendement om registratie van X mogelijk te
maken bij overtuiging niet (exclusief) tot mannelijke of vrouwelijke geslacht te
behoren.
● RvS: advies om een apart wetsvoorstel voor te maken.
● In de rechtspraak worden verzoeken om als X geregistreerd te worden overwegend
toegewezen. HR (2022:336) meent dat rechtsontwikkelingen in het parlement
afgewacht moeten worden.
Vermissing;
● Regeling in titel 1.18 BW
● Tijdelijke oplossing: bewindvoerder benoemd door de rechter ter behartiging
vermogensrechtelijke belangen (art. 1:409 BW)
● Afhankelijk van situatie waarin de vermiste verdwenen is een lange (5 of 1 jaar
vermissing) of direct (bij zeker overlijden) een oproep en een verklaring van een
rechtsvermoeden van overlijden (art. 1:413 BW) danwel een verklaring van overlijden
(art. 1:426 BW) door de rechter.
Familierecht;
HR ECLI:NL:HR:2024:1130
● Horizontale relaties tussen partners: huwelijk, geregistreerd partnerschap en
ongehuwd samenleven.
● Verticale relatie tussen ouders en kinderen.
,Wat is een familie?
- Geen wettelijke definitie van familie
- Wel wettelijke definitie van wie familie van elkaar zijn (art. 1:197 BW)
Grote ontwikkelingen mede onder invloed van art. 8 EVRM:
● Voorheen een traditioneel huwelijksmodel, dus man, vrouw en kinderen
● Via verschillende tussenstappen juridische erkenning van uiteenlopende familie
vormen zoals:
- Huwelijk zonder kinderen of kinderen buiten huwelijk
- Geregistreerd partnerschap
- Man-man en vrouw-vrouw paren
- Ongehuwd samenlevende partners?
- Eenoudergezinnen, vrouwengezinnen/mannengezinnen en samengestelde
gezinnen en Meerpersoonsgezinnen
- Extended family
- Alleenstaanden
Bronnen;
- Internationale bronnen (mensenrechten):
● EVRM, IVRK, IVBPR, Universele Verklaring van de rechten van de mens,
Handvest van de grondrechten van EU, VN-Vrouwenverdrag, VN-Verdrag
inzake de Rechten van personen met een handicap, etc.
- Bronnen over internationale families (internationaal privaatrecht)
- Bronnen van nationaal Nederlands familierecht:
● Materieel familierecht: Boek 1 BW, Jeugdwet
● Wet Tijdelijk Huisverbod
● Wet Verevening Pensioenrechten bij scheiding
● Wet donorgegevens kunstmatige bevruchting en lagere regelgeving
● Familieprocesrecht: Rv, procesreglementen
Beginselen;
- Rechtszekerheid
- Rechtvaardigheid
- Gelijkheidsbeginsel
- Verantwoordelijkheidsbeginsel
- Vrijheidsbeginsel (persoonlijke autonomie)
- Bescherming (van zwakke partijen en meer algemeen)
- Belang van het kind
Doelen familierecht;
1. Ordenen en reguleren van familierelaties
2. Beschermen van de zwakke partij (solidariteit) in het familierecht
3. Geschilbeslechting in familierechtelijke conflicten
4. Normatieve waarden incorporeren (bijv. gelijkheid man-vrouw, hetero-homo,
oud-jong, mensen met en zonder handicap, respecteren autonomie,
rechtvaardigheid)
*** Veel dwingend recht dat niet ter vrije bepaling van partijen staat, daardoor relatief weinig
ruimte voor partijautonomie.
,IVRK;
➢ Opgesteld door de Verenigde Naties: dus een wereldwijd verdrag: alle landen zijn
verdragspartij, behalve de VS.
➢ Facultatieve protocollen:
1. Over verkoop van kinderen, kinderprostitutie en kinderpornografie: legt staten
de plicht op tot betere opsporing en vervolging van deze misdrijven en
kindvriendelijke juridische procedures (NL tekende).
2. Inzet staten tegen de betrokkenheid van kinderen bij gewapende conflicten
(verhoging leeftijd, plus hulp kindsoldaten). (NL tekende)
3. Individueel klachtrecht (Nl tekende (nog) niet)
➢ Artikelen 2,3,6,7,8, 12, 20, 21, 22 en 40 IVRK.
EVRM;
Baanbrekende uitspraak in de zaak Marckx t. België 1979
Toepassing door nationale rechter → klachten mogelijk bij EHRM
- Bij toetsing door EHRM: Subsidiariteit: margin of appreciation
- Art. 8 EVRM: 1) Eenieder heeft recht op respect voor zijn privéleven, zijn familie- en
gezinsleven, zijn woning en zijn correspondentie.
2) Geen inmenging van enig openbaar gezag is toegestaan in de uitoefening van dit
recht, dan voor zover bij de wet is voorzien en in een democratische samenleving
noodzakelijk is in het belang van de nationale veiligheid, de openbare veiligheid of
het economisch welzijn van het land, het voorkomen van wanordelijkheden en
strafbare feiten, de bescherming van de gezondheid of de goede zeden of voor de
bescherming van de rechten en vrijheden van anderen.
- Art. 12/14 EVRM
Aangaan formele relaties;
● Horizontale relatie tussen partners
● Status van het huwelijk: regulering, voortplanting en status van kinderen → het
belang heeft inmiddels aan betekenis ingeboet.
● Introductie andere formele relatievorm: geregistreerd partnerschap
● Sterke toename ongehuwd samenleven en ongehuwd kinderen krijgen
● Toch blijft het huwelijk in het familierecht belangrijk en heeft het vaak een streepje
voor (denk bijv. aan art. 12 EVRM)
Huwelijksvereisten;
Absolute- en relatieve inwendige huwelijksvereisten:
1. Soorten voorwaarden: vrije wil, monogamie, verschillend en gelijk geslacht, niet te
nauwe familie, maximaal 2 echtgenoten
● Minimum leeftijd 18 jaar (art. 1:31 BW):
● Geen geestelijke stoornis aanstaande echtgenoot (art. 1:32 BW)
● Art. 1:71 BW: eenvoudiger nietigverklaring mogelijk bij dwanghuwelijken
● Geen nauwe familie van elkaar zijn → Strengere regeling in art. 1:41a BW en art.
1:44 lid 1 onder a BW
Samenvatting week 1
Onderscheid tussen personenrecht en familierecht:
, - Personenrecht → regelt de rechtspositie van natuurlijke personen (geboorte,
overlijden, naam, woonplaats, handelingsbekwaamheid).
- Familierecht → omvat de juridische relaties binnen families (afstamming en
partnerrelaties).
*** Personen- en familierecht bevat voornamelijk dwingend recht (weinig ruimte) en heeft
zowel privaat- als publiekrechtelijke elementen.
Bronnen:
De belangrijkste bronnen zijn Boek 1 BW (materieel recht) en Rv (formeel recht), aangevuld
met bijzondere wetten (bijv. Jeugdwet, Embryowet) en internationale bronnen zoals het
EVRM en rechtspraak van het EHRM.
Belangrijke ontwikkelingen:
- Openstelling huwelijk voor paren van gelijk geslacht (2001).
- Invoering Wet bevordering voortgezet ouderschap (2009).
- Wijzigingen in het relatievermogensrecht (2018) en partneralimentatie (2020).
*** Nieuwe wetten en wetsvoorstellen, zoals gezamenlijk gezag na erkenning (2023), tonen
aan dat het familierecht meebeweegt met maatschappelijke veranderingen.
Europees en Internationaal Familierecht
1. Internationale gevallen:
Bij grensoverschrijdende familierelaties spelen drie vragen:
1. Welk nationaal recht is van toepassing?
2. Is de rechter bevoegd?
3. Kan een buitenlandse beslissing worden erkend?
Europese harmonisatie:
Hoewel de EU geen bevoegdheid heeft om nationaal familierecht te harmoniseren, kan zij dit
wel doen voor internationale familierelaties (art. 81 VWEU). Voorbeelden zijn Brussel II bis
en andere verordeningen.
Internationale samenwerking:
De Haagse Conferentie voor Internationaal Privaatrecht richt zich op wereldwijde unificatie,
vooral ter bescherming van kinderen (adoptie, ontvoering, alimentatie).
Nationale regels:
Bij afwezigheid van toepasselijke Europese of internationale regels gelden nationale
bepalingen, zoals die in Boek 10 BW en het Rv.
Personenrecht (Boek 1 BW)
Algemene bepalingen: Vrijheid en Rechten
- Art. 1:1 BW: Iedereen in Nederland is vrij en geniet burgerlijke rechten; geen
persoonlijke dienstbaarheden zijn toegestaan.
- Art. 1:2 BW: Het ongeboren kind heeft rechten, afhankelijk van het belang van het
kind.
Verwantschap:
- Art. 1:3 BW →
