Kernthema’s Bestuurs- en Organisatiewetenschap
Hoorcollege 2
De opkomst van de organisatiesamenleving en & ‘de bureaucratie’
Er ontstaan vaak problemen in de bureaucratie doordat taken verdeeld zijn. Iedereen wordt
goed in zijn eigen werk, maar in het ‘grijze gebied’, waar niemand over gaat, ontstaan de
problemen. Mensen zien de bureaucratie nu vaak als van het kastje naar de muur worden
gestuurd, maar vroeger was dat niet zo. De bureaucratie heeft een slechte naam gekregen.
In de 19e eeuw ontstond er een heel duidelijk verschil tussen kapitaal en arbeid; een
tweedeling in de samenleving. Dit is cruciaal geweest voor het ontstaan van de
organisatiesamenleving.
De toename van het aantal organisaties en de stijging van het aantal vertegenwoordigers
van organisaties in de rechtbank en de voorpagina van de krant heeft ervoor gezorgd dat er
een proces heeft plaatsgevonden waardoor wij nu in een organisatiesamenleving zitten.
Kleine bedrijfjes zijn big business geworden:
1e helft 19e eeuw
Kleine bedrijven van baas-eigenaar
Kleine productie voor lokale markten
1850-1930 (opkomst)
Grote bedrijven onder leiding van professionele bestuurders
Massaproductie voor grote markten ‘big business’
1930-1970 (bloei)
1970-....
‘Nieuwe’ organisatie? (niet-log, niet-star)
Maatwerk voor decentrale markten
Kenmerken organisatie van de 20e eeuw ‘big business’:
● Grote gebouwen, veel personeel
● Grote, complexe organisatie met verregaande differentiatie van taken (opdeling
van taken)
● Horizontale en verticale integratie van de markt: samenwerking, fusies en
overnames tussen concurrenten (horizontaal) en tussen leveranciers, producenten
en distributeurs (verticaal)
● Ontstaan van conglomeraten = ondernemingen actief in diverse markten
● Bedrijven extern gefinancierd (banken, beurs) → eigenaren gaan niet meer
persoonlijk ten onder en nemen daardoor meer risico’s
● Oligopolie = markt beheerst door enkele ondernemers
, ● Managerial revolution = minder de ‘onzichtbare hand van de markt’, meer de
zichtbare hand van het management → de markt stuurt niet meer aan maar
managers bepalen steeds meer
Industriële revolutie:
Overgang van traditionele standensamenleving naar moderne, ‘verorganiseerde’
samenleving.
➔ Afnemende betekenis van standen, familie, dorpsgemeenschap, kerk, religie,
landbouw, veeteelt, etc.
➔ Opkomst van grootschalige industrie, loonarbeid, grote steden, nationale staten,
markteconomie, wetenschap, etc.
➔ Verstedelijking
➔ Versnelling (transport)
➔ Opkomst kapitalistisch systeem → opkomst arbeider
Sociologen symbool voor het bureaucratiemodel:
❖ Karl Marx (1818-1883)
Leeft in de de rauwste periode van de opkomst van het kapitalistisch systeem.
Hij kwam als eerst met ideeën over de tegenstelling tussen kapitaal en arbeid en de
klassenstrijd die daarbij hoort.
❖ Emile Durkheim (1858-1917)
Had ideeën over de veranderende samenleving en hoe mensen onderling meer
afhankelijk werden. We zouden overgaan van een hechte gemeenschap
(dorpsgemeenschap) naar een los gezelschap van mensen die met elkaar moeten
samenwerken maar niet echt veel met elkaar delen.
❖ Max Weber (1864-1920)
Kwam met de term rationalisatie.
Naar een ‘moderne’ verorganiseerde samenleving:
● Differentiatie en machtsconcentratie
Een verregaande opsplitsing van activiteiten die door specifieke mensen of groepen
worden gedaan (arbeidsverdeling) en aan aparte organisaties worden gekoppeld die
centraal geleid worden. Op het moment dat taken worden verdeeld is er ook
machtsconcentratie nodig om te zorgen dat dat aangestuurd wordt →
machtsverschillen zijn het gevolg van het feit dat dingen op een andere manier
worden georganiseerd.
● Commodificatie / verwarring
Activiteiten en hun opbrengst worden afgemeten aan het geld dat ze opbrengen en
teruggebracht tot waren (commodities) die op de markt verhandeld kunnen worden.
Ook arbeid is ‘koopwaar’ op de arbeidsmarkt en wordt verricht in ruil voor loon van
een werkgever. Alles wordt onderworpen aan een soort ruilrelatie.
● Rationalisatie (Max Weber)
Het ordenen en systematiseren (organiseren) van de werkelijkheid om haar
beheersbaar te maken, waarmee ons denken en handelen steeds meer
onderworpen wordt aan berekening, beredenering en beheersing. Dit was een
revolutionaire ontwikkeling
,Taylor’s Scientific Management:
Allerlei kenmerken voor een bureaucratie
- Rationalisatie → standaardisatie & formalisatie
- Differentiatie → horizontale arbeidsverdeling
- Machtsconcentratie → verticale arbeidsverdeling
- Commodificatie → prestatieloon
Verschillende manieren om te besturen:
Bureaucratische beheersing
Scientific Management (Taylor)
Science of Administration (Fayol)
● Organisatie is een rationeel, ontworpen, efficiënte machine: beheersing van formele
aspecten.
● Vastleggen regels en procedures (standaardisatie) en taken en posities
(differentiatie).
● Mensbeeld: theorie X (prestatieloon).
● Harde sturing door dwang, controle, straf.
● Management is een technische vaardigheid.
Humanistische beheersing
Human relations school (Mayo)
Revisionisme (McGregor)
● Organisatie is een sociaal verband waarin mensen de doorslag geven: beheersing
informele aspecten (motivatie, groepsprocessen, etc.).
● Taakverbreding, verrijking, decentraal, participatief ipv hiërarchisch.
● Mensbeeld: theorie Y (sociaal beleid).
● Zachte sturing door inspraak, participatie.
● Management is een sociale vaardigheid.
Rationeel bureaucratisch management:
Het ideaal
Taylor probeert een ideaal neer te zetten, hij beweert te weten hoe je het best kan
organiseren. Volgens sommigen is Taylor in de anale fase blijven hangen (theorie van
Freud). In de anale fase worden kinderen zindelijk en leren ze netjes te worden. Hierdoor
ontwikkel je in je latere leven een psychische stoornis (dwangmatig neurotisch) → te veel
waarde hechten aan orde.
De bureaucratie slaagt erin om een organisatie enigszins te veranderen in een machine.
Belangrijke personen die invloed hebben gehad op de organisatiesamenleving:
❖ Frederick Taylor (1856-1915)
The Principles of Scientific Management
Inefficiëntie is het probleem, de oplossing is systematic/scientific management. Hij wil
systematiek ontwerpen waardoor de mensen die werken in de fabriek in het gareel
worden gezet, waardoor ze wel efficiënt worden en als een soort machineonderdeel
, gaan functioneren. Hij denkt dat dit op een wetenschappelijke manier moet gaan
(hierover zijn de meningen verdeeld). Hij legt meer uit hoe het zal moeten dan dat hij
een wetenschapper is die begrijpt hoe het zit. Hij kaart een probleem aan, hij geeft
de oplossing en zegt dat mensen naar hem moeten luisteren omdat dan alles goed
komt. Het is prettig om in een bureaucratie te zitten als je behoefte hebt aan orde. Op
het moment dat er chaos is verlangen mensen naar een bureaucratie.
Kenmerken van Taylor’s managementmodel:
● Standaardisatie van werkprocessen en formalisatie van gedrag in regels en
procedures
→ Nauwgezette analyse van de arbeider, selectie en scholing voor specifieke
taken en nauwgezette analyse van de werkprocessen en formeel vastleggen
van uitvoeren van uitvoeren taken. Iedere arbeider heeft zijn eigen taak waar
die gespecialiseerd in is en doet dit elke dag op dezelfde manier opnieuw.
● Horizontale en verticale taakverdeling
→ Ver doorgedreven specialisatie en scherpe scheiding tussen denken en
doen (praktische mensen doen het uitvoerende werk en de slimme mensen
sturen hun aan), plannen en uitvoeren, leiding en uitvoerenden (gebracht als
‘samenwerking’ en ‘evenredige’ werkverdeling). Duidelijk maken wie wat doet
en wie waar verantwoordelijk voor is.
● Prestatieloon
→ Directe koppeling tussen beloning en productieniveau. Taylor ging ervan
uit dat iedereen harder ging werken als ze meer gingen verdienen. Hij gaat
ervan uit dat mensen uit zichzelf niet hard willen werken, je moet ze er toe
dwingen of toe verleiden.
❖ Henri Fayol (1841-1925)
Science of Administration
Fayol had een hogere functie dan Taylor, dat zie je ook in zijn manier van denken.
Fayol is het op veel punten met Taylor eens: specialisatie en werkverdeling,
discipline, orde, centralisatie, hiërarchie, etc. Hij wijkt op een paar punten af van
Taylor. Hij probeert een menselijk gezicht te geven aan het systeem (humanistisch
management):
- Beloning rechtvaardig en productieverhogend
- Rechtvaardige behandeling medewerkers
- Initiatief en meedenken
- Eensgezindheid en teamgeest
❖ Luther Gulick (1892-1993)
Papers on the Science of Administration
Verzon de afkorting PODSCoRB: de functies van een leidinggevende. Dit zijn de
belangrijkste taken van een leidinggevende. Planning, organizing, staffing, directing,
coordinating, reporting en budgetting. Dit komt op hetzelfde neer als Taylor’s
Scientific Management.
Hoorcollege 2
De opkomst van de organisatiesamenleving en & ‘de bureaucratie’
Er ontstaan vaak problemen in de bureaucratie doordat taken verdeeld zijn. Iedereen wordt
goed in zijn eigen werk, maar in het ‘grijze gebied’, waar niemand over gaat, ontstaan de
problemen. Mensen zien de bureaucratie nu vaak als van het kastje naar de muur worden
gestuurd, maar vroeger was dat niet zo. De bureaucratie heeft een slechte naam gekregen.
In de 19e eeuw ontstond er een heel duidelijk verschil tussen kapitaal en arbeid; een
tweedeling in de samenleving. Dit is cruciaal geweest voor het ontstaan van de
organisatiesamenleving.
De toename van het aantal organisaties en de stijging van het aantal vertegenwoordigers
van organisaties in de rechtbank en de voorpagina van de krant heeft ervoor gezorgd dat er
een proces heeft plaatsgevonden waardoor wij nu in een organisatiesamenleving zitten.
Kleine bedrijfjes zijn big business geworden:
1e helft 19e eeuw
Kleine bedrijven van baas-eigenaar
Kleine productie voor lokale markten
1850-1930 (opkomst)
Grote bedrijven onder leiding van professionele bestuurders
Massaproductie voor grote markten ‘big business’
1930-1970 (bloei)
1970-....
‘Nieuwe’ organisatie? (niet-log, niet-star)
Maatwerk voor decentrale markten
Kenmerken organisatie van de 20e eeuw ‘big business’:
● Grote gebouwen, veel personeel
● Grote, complexe organisatie met verregaande differentiatie van taken (opdeling
van taken)
● Horizontale en verticale integratie van de markt: samenwerking, fusies en
overnames tussen concurrenten (horizontaal) en tussen leveranciers, producenten
en distributeurs (verticaal)
● Ontstaan van conglomeraten = ondernemingen actief in diverse markten
● Bedrijven extern gefinancierd (banken, beurs) → eigenaren gaan niet meer
persoonlijk ten onder en nemen daardoor meer risico’s
● Oligopolie = markt beheerst door enkele ondernemers
, ● Managerial revolution = minder de ‘onzichtbare hand van de markt’, meer de
zichtbare hand van het management → de markt stuurt niet meer aan maar
managers bepalen steeds meer
Industriële revolutie:
Overgang van traditionele standensamenleving naar moderne, ‘verorganiseerde’
samenleving.
➔ Afnemende betekenis van standen, familie, dorpsgemeenschap, kerk, religie,
landbouw, veeteelt, etc.
➔ Opkomst van grootschalige industrie, loonarbeid, grote steden, nationale staten,
markteconomie, wetenschap, etc.
➔ Verstedelijking
➔ Versnelling (transport)
➔ Opkomst kapitalistisch systeem → opkomst arbeider
Sociologen symbool voor het bureaucratiemodel:
❖ Karl Marx (1818-1883)
Leeft in de de rauwste periode van de opkomst van het kapitalistisch systeem.
Hij kwam als eerst met ideeën over de tegenstelling tussen kapitaal en arbeid en de
klassenstrijd die daarbij hoort.
❖ Emile Durkheim (1858-1917)
Had ideeën over de veranderende samenleving en hoe mensen onderling meer
afhankelijk werden. We zouden overgaan van een hechte gemeenschap
(dorpsgemeenschap) naar een los gezelschap van mensen die met elkaar moeten
samenwerken maar niet echt veel met elkaar delen.
❖ Max Weber (1864-1920)
Kwam met de term rationalisatie.
Naar een ‘moderne’ verorganiseerde samenleving:
● Differentiatie en machtsconcentratie
Een verregaande opsplitsing van activiteiten die door specifieke mensen of groepen
worden gedaan (arbeidsverdeling) en aan aparte organisaties worden gekoppeld die
centraal geleid worden. Op het moment dat taken worden verdeeld is er ook
machtsconcentratie nodig om te zorgen dat dat aangestuurd wordt →
machtsverschillen zijn het gevolg van het feit dat dingen op een andere manier
worden georganiseerd.
● Commodificatie / verwarring
Activiteiten en hun opbrengst worden afgemeten aan het geld dat ze opbrengen en
teruggebracht tot waren (commodities) die op de markt verhandeld kunnen worden.
Ook arbeid is ‘koopwaar’ op de arbeidsmarkt en wordt verricht in ruil voor loon van
een werkgever. Alles wordt onderworpen aan een soort ruilrelatie.
● Rationalisatie (Max Weber)
Het ordenen en systematiseren (organiseren) van de werkelijkheid om haar
beheersbaar te maken, waarmee ons denken en handelen steeds meer
onderworpen wordt aan berekening, beredenering en beheersing. Dit was een
revolutionaire ontwikkeling
,Taylor’s Scientific Management:
Allerlei kenmerken voor een bureaucratie
- Rationalisatie → standaardisatie & formalisatie
- Differentiatie → horizontale arbeidsverdeling
- Machtsconcentratie → verticale arbeidsverdeling
- Commodificatie → prestatieloon
Verschillende manieren om te besturen:
Bureaucratische beheersing
Scientific Management (Taylor)
Science of Administration (Fayol)
● Organisatie is een rationeel, ontworpen, efficiënte machine: beheersing van formele
aspecten.
● Vastleggen regels en procedures (standaardisatie) en taken en posities
(differentiatie).
● Mensbeeld: theorie X (prestatieloon).
● Harde sturing door dwang, controle, straf.
● Management is een technische vaardigheid.
Humanistische beheersing
Human relations school (Mayo)
Revisionisme (McGregor)
● Organisatie is een sociaal verband waarin mensen de doorslag geven: beheersing
informele aspecten (motivatie, groepsprocessen, etc.).
● Taakverbreding, verrijking, decentraal, participatief ipv hiërarchisch.
● Mensbeeld: theorie Y (sociaal beleid).
● Zachte sturing door inspraak, participatie.
● Management is een sociale vaardigheid.
Rationeel bureaucratisch management:
Het ideaal
Taylor probeert een ideaal neer te zetten, hij beweert te weten hoe je het best kan
organiseren. Volgens sommigen is Taylor in de anale fase blijven hangen (theorie van
Freud). In de anale fase worden kinderen zindelijk en leren ze netjes te worden. Hierdoor
ontwikkel je in je latere leven een psychische stoornis (dwangmatig neurotisch) → te veel
waarde hechten aan orde.
De bureaucratie slaagt erin om een organisatie enigszins te veranderen in een machine.
Belangrijke personen die invloed hebben gehad op de organisatiesamenleving:
❖ Frederick Taylor (1856-1915)
The Principles of Scientific Management
Inefficiëntie is het probleem, de oplossing is systematic/scientific management. Hij wil
systematiek ontwerpen waardoor de mensen die werken in de fabriek in het gareel
worden gezet, waardoor ze wel efficiënt worden en als een soort machineonderdeel
, gaan functioneren. Hij denkt dat dit op een wetenschappelijke manier moet gaan
(hierover zijn de meningen verdeeld). Hij legt meer uit hoe het zal moeten dan dat hij
een wetenschapper is die begrijpt hoe het zit. Hij kaart een probleem aan, hij geeft
de oplossing en zegt dat mensen naar hem moeten luisteren omdat dan alles goed
komt. Het is prettig om in een bureaucratie te zitten als je behoefte hebt aan orde. Op
het moment dat er chaos is verlangen mensen naar een bureaucratie.
Kenmerken van Taylor’s managementmodel:
● Standaardisatie van werkprocessen en formalisatie van gedrag in regels en
procedures
→ Nauwgezette analyse van de arbeider, selectie en scholing voor specifieke
taken en nauwgezette analyse van de werkprocessen en formeel vastleggen
van uitvoeren van uitvoeren taken. Iedere arbeider heeft zijn eigen taak waar
die gespecialiseerd in is en doet dit elke dag op dezelfde manier opnieuw.
● Horizontale en verticale taakverdeling
→ Ver doorgedreven specialisatie en scherpe scheiding tussen denken en
doen (praktische mensen doen het uitvoerende werk en de slimme mensen
sturen hun aan), plannen en uitvoeren, leiding en uitvoerenden (gebracht als
‘samenwerking’ en ‘evenredige’ werkverdeling). Duidelijk maken wie wat doet
en wie waar verantwoordelijk voor is.
● Prestatieloon
→ Directe koppeling tussen beloning en productieniveau. Taylor ging ervan
uit dat iedereen harder ging werken als ze meer gingen verdienen. Hij gaat
ervan uit dat mensen uit zichzelf niet hard willen werken, je moet ze er toe
dwingen of toe verleiden.
❖ Henri Fayol (1841-1925)
Science of Administration
Fayol had een hogere functie dan Taylor, dat zie je ook in zijn manier van denken.
Fayol is het op veel punten met Taylor eens: specialisatie en werkverdeling,
discipline, orde, centralisatie, hiërarchie, etc. Hij wijkt op een paar punten af van
Taylor. Hij probeert een menselijk gezicht te geven aan het systeem (humanistisch
management):
- Beloning rechtvaardig en productieverhogend
- Rechtvaardige behandeling medewerkers
- Initiatief en meedenken
- Eensgezindheid en teamgeest
❖ Luther Gulick (1892-1993)
Papers on the Science of Administration
Verzon de afkorting PODSCoRB: de functies van een leidinggevende. Dit zijn de
belangrijkste taken van een leidinggevende. Planning, organizing, staffing, directing,
coordinating, reporting en budgetting. Dit komt op hetzelfde neer als Taylor’s
Scientific Management.
