Internationaal en Europees recht
HC’s en OG’s
1
,Inhoudsopgave
HC 1: De Europese Unie: het EU-integratieproces en de nieuwe rechtsorde............................................................................5
Introductie EU................................................................................................................................................................................5
Europese integratie – Uitbreiding.................................................................................................................................................6
Europese integratie – Verdieping..................................................................................................................................................7
De nieuwe autonome EU-rechtsorde............................................................................................................................................7
OG 1: De nieuwe rechtsorde & lidmaatschap......................................................................................................................... 8
HC 2: Voorrang en instellingen............................................................................................................................................. 10
Voorrang......................................................................................................................................................................................10
EU-instellingen............................................................................................................................................................................11
OG 2: Voorrang en instellingen............................................................................................................................................ 13
HC 3: Bronnen en besluitvorming........................................................................................................................................ 15
Bronnen – Hiërarchie...................................................................................................................................................................15
Bronnen – Primair recht..............................................................................................................................................................16
Bronnen – Afgeleid recht.............................................................................................................................................................16
Bevoegdheidsregels.....................................................................................................................................................................17
Besluitvorming............................................................................................................................................................................18
OG 3: Besluitvorming binnen de Europese Unie................................................................................................................... 19
HC 4: Rechtsbescherming in de EU, deel 1............................................................................................................................ 21
Rechtstreekse beroepen..............................................................................................................................................................22
Beroep tot nietigverklaring.........................................................................................................................................................22
Beroep tot schadevergoeding.....................................................................................................................................................24
Beroep wegens niet-nakoming....................................................................................................................................................24
OG 4: Rechtsbescherming 1................................................................................................................................................. 25
HC 5: Rechtsbescherming deel 2.......................................................................................................................................... 30
Onrechtstreekse beroepen..........................................................................................................................................................30
Rechtstreekse werking................................................................................................................................................................30
OG 5: Rechtsbescherming 2................................................................................................................................................. 33
HC 6: De interne markt........................................................................................................................................................ 36
De interne markt.........................................................................................................................................................................36
Vrij verkeer van goederen...........................................................................................................................................................36
Burgerschap & vrij verkeer van personen...................................................................................................................................38
OG 6: Interne markt............................................................................................................................................................ 39
2
,HC 8: Aard van het internationaal recht............................................................................................................................... 42
Wat is internationaal recht?........................................................................................................................................................42
Functies van internationaal recht...............................................................................................................................................43
Kenmerken internationaal recht.................................................................................................................................................44
Structuur internationaal recht....................................................................................................................................................45
OG 8: Verdragsrecht............................................................................................................................................................ 46
HC 9: Bronnen van het internationaal recht......................................................................................................................... 54
Bronnen van het internationaal recht.........................................................................................................................................54
Verdragsrecht..............................................................................................................................................................................54
Gewoonterechtelijke definitie.....................................................................................................................................................55
Verdragsrechtelijke definitie........................................................................................................................................................55
Bekendmaking.............................................................................................................................................................................55
Opstellen verdragstekst...............................................................................................................................................................56
Ondertekening.............................................................................................................................................................................56
Uitdrukking van wilsuiting..........................................................................................................................................................57
Parlementaire instemming..........................................................................................................................................................57
Voorbehouden.............................................................................................................................................................................57
Grenzen aan voorbehouden........................................................................................................................................................58
Naleving......................................................................................................................................................................................58
Toepassing...................................................................................................................................................................................58
Toepassing achtereenvolgende verdragen m.b.t. hetzelfde onderwerp.....................................................................................59
Interpretatie................................................................................................................................................................................60
Gevolgen tegenover derden........................................................................................................................................................60
Nietigheid....................................................................................................................................................................................60
Beëindiging/opschorting.............................................................................................................................................................61
OG 9: Verdragsrecht & andere bronnen van internationaal recht......................................................................................... 62
HC 10: Andere bronnen – onderlinge verhouding................................................................................................................. 67
Gewoonterecht............................................................................................................................................................................67
Statenpraktijk..............................................................................................................................................................................67
Opinio juris..................................................................................................................................................................................68
Universeel, regionaal en specifiek gewoonterecht.....................................................................................................................68
Codificatie....................................................................................................................................................................................68
Algemene rechtsbeginselen........................................................................................................................................................69
Rechtspraak en rechtsleer...........................................................................................................................................................69
Billijkheid.....................................................................................................................................................................................69
Eenzijdige rechtshandelingen......................................................................................................................................................70
3
, Soft law en informele rechtsvorming..........................................................................................................................................70
Hiërarchie van bronnen...............................................................................................................................................................71
OG 10: Verhouding nationaal-internationaal recht & subjecten: niet-statelijke actoren........................................................72
HC 11: Subjecten................................................................................................................................................................. 77
Staten..........................................................................................................................................................................................77
Fundamentele kenmerken van staten.........................................................................................................................................78
Staatsvorming: totstandkoming van staten................................................................................................................................78
Erkenning van staten...................................................................................................................................................................79
OG 11: Subjecten: staten..................................................................................................................................................... 80
HC 12: Niet-statelijke actoren.............................................................................................................................................. 86
Internationale organisaties.........................................................................................................................................................86
Rechtspersoonlijkheid.................................................................................................................................................................86
Bevoegdheden.............................................................................................................................................................................87
Lidmaatschap..............................................................................................................................................................................87
Lidmaatschap: De VN..............................................................................................................................................................88
Organen en besluitvorming.........................................................................................................................................................89
Organen en besluitvorming: de VN Veiligheidsraad...............................................................................................................90
Individuen....................................................................................................................................................................................90
Internationale strafrechtelijke aansprakelijkheid.......................................................................................................................90
Volkenrechtelijke bescherming individu......................................................................................................................................90
Niet-gouvernementele organisaties............................................................................................................................................91
Volkenrechtelijke status..........................................................................................................................................................91
Transnationale (multinationale) ondernemingen.......................................................................................................................91
OG 12: Jurisdictie & Immuniteiten....................................................................................................................................... 92
HC 13: Jurisdictie over personen en grondgebied................................................................................................................. 98
Territoriale jurisdictie..................................................................................................................................................................98
Extraterritoriale jurisdictie........................................................................................................................................................100
Nationaliteit..........................................................................................................................................................................100
Criminele jurisdictie...................................................................................................................................................................100
Diplomatieke betrekkingen en immuniteiten..................................................................................................................... 101
Immuniteiten.............................................................................................................................................................................101
Staatsimmuniteit.......................................................................................................................................................................102
Immuniteit van hoge staatsvertegenwoordigers in functie......................................................................................................102
Diplomatieke en consulaire betrekkingen.................................................................................................................................102
Immuniteit van internationale organisaties..............................................................................................................................103
OG 13: Immuniteiten (vervolg) & vreedzame geschillenbeslechting (& niet-statelijke actoren: individuen).........................104
4
,HC 14: Geschillen in het internationaal Recht..................................................................................................................... 113
Staatsaansprakelijkheid............................................................................................................................................................113
Bronnen................................................................................................................................................................................113
Onrechtmatige daad.............................................................................................................................................................113
Gevolgen van staatsaansprakelijkheid......................................................................................................................................114
Staten die de gevolgen kunnen inroepen..................................................................................................................................115
Diplomatieke bescherming........................................................................................................................................................115
Methoden van vreedzame geschillenbeslechting.....................................................................................................................115
Diplomatieke middelen.........................................................................................................................................................116
Jurisdictionele middelen.......................................................................................................................................................116
Internationale organisaties.......................................................................................................................................................117
......................................................................................................................................................................................... 117
HC 1: De Europese Unie: het EU-integratieproces
en de nieuwe rechtsorde
Introductie EU
Europa:
5
, - 1946: we komen uit een wereldoorlog Churchill (Britse premier) ziet al een bepaalde
verregaande samenwerking, een unie van de staten binnen Europa: “a kind of United States of
Europe”
- 1949: NAVO (militaire samenwerkingsorganisatie) & Raad van Europa met initiatief van het EVRM
EEG: Europese Economische Gemeenschap = voorganger Europese Unie
- 1950: Schumanverklaring
- 1952: specifieke samenwerking voor kolen en staal = EGKS, Europese Gemeenschap voor Kolen en
Staal (tot 2002)
o Waarom? Kolen en staal nodig om oorlog te voeren, industrie van Frankrijk koppelen
aan die van Duitsland voor controle
- 1954: ideeën voor nog meer samenwerking op politiek en defensievlak kwam te vroeg, werkte
niet
- 1957: focussen op economie Europese Economische Gemeenschap Europese Gemeenschap
Europese Unie
Europese Unie:
- 27 lidstaten (cfr. Brexit)
- Waarom opgericht? Een van de vele vredesprojecten die voor en na de wereldoorlogen werden
opgezet meest succesvol: bestaat nog steeds & verregaande vorm van supranationale
soevereiniteit
- Bijzonder op juridisch vlak: in oorsprong internationale organisatie, maar met supranationale
(verregaande) machten
o LS beperken eigen soevereiniteit veel verregaander dan gebruikelijk internationaal recht
Supranationale kenmerken o.a. in:
- Ondergeschiktheid nationaal recht: nationale rechters moeten nationale wet opzijzetten om te
voldoen aan het Europese recht (soms zelfs op de Grondwet)
- Besluitvorming hoeft in bepaalde gebieden niet meer unaniem te zijn (lidstaten moeten het niet
per se eens zijn om toch gebonden te zijn aan het Unierecht)
- Directe vertegenwoordiging van burgers: stemmen direct op onze vertegenwoordigers in het
Europese Parlement
- Verregaande macht bij geschillenbeslechting door het Hof van Justitie
- Voorrang en doorwerking EU recht in nationaal recht
EU-integratie blijft noodzakelijk, men moet blijven zoeken naar samenwerking
Europese integratie – Uitbreiding
Europese integratie: twee belangrijke dimensies
1. Uitbreiding: nieuwe lidstaten
a. Naast uitbreiding ook inkrimping: Brexit VK altijd moeizame relatie met EU
o Frankrijk vetoot paar keer lidmaatschap kregen 3 keer een nee voor toetreding
o VK heronderhandelt toetredingsakkoord, lijkt toch twijfels te hebben
6
, o VK eist en krijgt opt-out: aan dit specifieke punt doen ze niet mee (zoals nooit toetreden
tot de euro
o Sterk beïnvloed door Britse media: misinformatie en schandalen creëren via tabloids
b. Art. 50 VEU: lidstaten kunnen zich uit de Unie terugtrekken & daarna weer lidmaatschap
verzoeken
Europese integratie – Verdieping
EU-integratie begint in jaren ’50 met douane-unie en interne markt (vrij verkeer van goederen, personen,
diensten, kapitaal)
Door EU-verdragen ook samenwerking op nieuwe gebieden zoals landbouw, consumentenrecht,
onderwijs, milieu, energie, luchtvaart...
Sinds 1958:
- Continue EU-integratie
- Continue spanning tussen supranationalisme en intergouvernementalisme1
Europese Unie vervat in VEU en VWEU
Zijn flexibel maar moeten soms worden aangepast om nieuwe uitdagingen het hoofd te kunnen bieden
Vóór jaren ’80 was unanieme besluitvorming en politieke onwil van de LS problematisch voor de EU
EU-integratie lag toch niet volledig stil
- Dynamiek kwam vanuit Hof van Justitie tijdens dat de politieke onwil tot stand kwam
Grote baanbrekende arresten uit die tijd vormen nog steeds basis van het Unierecht van
vandaag
o Van Gend & Loos, Costa t. Enel, Simmenthal...
5 grote verdragswijzigingen2: vanaf ’80 continue proces van verdragsherzieningen
1986: Europese Akte uitbreiden en vormgeven van de interne markt in verdragen
1992: Verdrag van Maastricht (euro, EU-burgerschap, pijlerstructuur = vormen van samenwerking)
1997: Verdrag van Amsterdam Schengen: gebied met vrij verkeer
2001: Verdrag van Nice uitbreiding van EU met 10 nieuwe lidstaten
2007: Verdrag van Lissabon aanvankelijk Grondwet van Europese Unie, maar te verregaand volgens
lidstaten
Leidde slechts tot nodige wijzigingen om Europese Unie te laten functioneren
Rode draden doorheen deze verdragswijzigingen: supranationalisme meer van belang
- Meer bevoegdheden naar EU
- Meer gebieden waarop Raad met meerderheid beslist i.p.v. unanimiteit
- Meer inspraak en zelf medezeggenschap Europees Parlement
De nieuwe autonome EU-rechtsorde
Basis van de nieuwe rechtsorde in de arresten van HvJ, vooral Van Gend & Loos
1
Afspraken gemaakt tussen vertegenwoordigers van de uitvoerende macht van de betrokken lidstaten (buiten
toepassingsgebied van Gemeenschapsverdragen)
2
‘Gewone herzieningsprocedure’: art. 48 VEU
7
,Op dat moment was de opvatting dat Europees recht een vorm was van ‘gewoon’ internationaal recht
HvJ: Europees recht is een nieuwe rechtsorde, meer dan internationaal recht
Juridische problemen konden niet zomaar opgelost worden door de normale toepassing van Europees
recht
Van Gend & Loos: probleem van directe werking
Onder welke voorwaarde kan een bepaling van het Europese recht ingeroepen en toegepast worden door
een nationale rechter?
Ingeroepen bepaling moet voldoende duidelijk, nauwkeurig en onvoorwaardelijk zijn
OG 1: De nieuwe rechtsorde & lidmaatschap
Primaire wetgeving: VEU, VWEU
Secundaire wetgeving: verordeningen, besluiten, richtlijnen...
1.1 EU-lidmaatschap
8
,Waar vind je de procedure terug om lid te worden van de EU?
Art. 49 VEU
Vat het bovenstaande stuk de procedure zoals uitgelegd in de EU-Verdragen goed samen?
Volgens de krant, puntje 3:
1. Verzoek land kandidaat-status
2. Unaniem verzoek lidstaten
3. Advies van Commissie
4. Regeringsleiders besluiten over kandidaat-status
5. Onderhandelingen tussen kandidaat en Commissie
Wat houdt een associatie met de EU in? En waar vind je de bepaling in de EU-Verdragen die een associatie
mogelijk maakt?
Associatieverdragen houden in dat staten al actie hebben ondernomen om aan de economische, politieke
en gerechtelijke hervormingen te doen om zo beleid en wetgeving af te stemmen op de eisen van Brussel.
Ze moeten dus hervormingen doorvoeren om aan de plichten uit Brussel te voldoen. Dit is echter geen
garantie op een toetreding tot de EU.
Art. 217 VWEU: Inhoud van associatie hangt af van het specifieke akkoord dat het land met de EU sluit.
Het wordt altijd gekenmerkt dor wederkerige rechten en verplichtingen. Betrekking tussen derde land (=
geen lidstaat van de EU) en EU is sterker dan niet-geassocieerde landen. Bv. Schengen.
1.2. Rechtstreekse werking
Waarom argumenteren België en Nederland (bij bespreking van de ontvankelijkheid van de vragen), dat
dit een kwestie is van Nederlands staatsrecht en niet van Europees recht?
Het Hof van Justitie kan zich enkel uitspreken over het Europees recht en de interpretatie van Europese
verdragen, in dit geval dus niet over het Nederlandse staatsrecht (art. 267 VWEU: bevoegdheid
rechtspraak HvJ)
België en Nederland stellen dat ze zelf zouden moeten kunnen bepalen welke wetgeving voorrang heeft
op het nationaal recht. Volgens hen gaat het niet over EU-recht maar nationaal recht niet-ontvankelijk
voor HvJ.
Klassieke opvatting: lidstaten mogen zelf bepalen of een bepaling in het verdrag al dan niet directe
werking heeft. (Staat dan vaak in de bepaling zelf, of nationale rechter besliste)
Het Hof van Justitie stelt dat het gaat over rechtstreekse werking en niet over voorrang.
In het deel ‘B – Ten aanzien van de hoofdzaak’ dient het Hof in feite twee kwesties (Issues) te adresseren.
Welke zijn dit?
Heeft art. 12 EEG-Verdrag rechtstreekse werking?
Ja. P.55 onder B
Oogmerk-argument: Kijken naar intentie van de partijen
9
, Oogmerk van EEG-verdrag: het is meer dan iets dat enkel naar staten is gericht, het gaat niet enkel
over de verdragsluitende partijen, maar ook de ‘ingezetenen’ oftewel de burgers
Preambule-argument (omschrijving van het doel van het verdrag): preambule zegt dat het daadwerkelijk
over de burgers van de staat gaat
Ingezetenen hebben plichten, zijn d.m.v. EP en EC ingeroepen om mee te werken aan de Gemeenschap
Bestaan procedurele procedure: art. 267 VWEU, Hof mag uitlegging geven aan het verdrag staten gaan
ervan uit dat de gelding van het Gemeenschapsrecht door hun burgers mogen worden ingeroepen
EEG is geen normaal internationaal gedrag, maar een supranationale nieuwe rechtsorde. Het
Gemeenschapsrecht heeft rechtstreekse werking
Wat zijn de voorwaarden opdat een bepaling rechtstreekse werking kan hebben?
Duidelijk (voldoende precies) en onvoorwaardelijk (geen verdere discretionaire uitvoering nodig,
randnummer 712 boek) art. 12: verplichting om iets na te laten
Waarom voelde het Hof zich genoodzaakt om te argumenteren dat het EU-Verdrag een nieuwe rechtsorde
heeft gecreëerd?
Het EEG-verdrag heeft een nieuwe rechtsorde kunnen creëren omdat dit verdrag niet enkel rechten en
plichten schept tav staten, maar tav hun onderdanen.
Zo kan het Hof van Justitie rechtvaardigen dat ze bevoegd zijn om te oordelen over zaken zoals deze en
rechtsmacht hebben over de materie in verband met rechtstreekse werking in de Europese Unie.
Want regel was dat de nationale rechter hierover mocht oordelen.
In Van Gend & Loos definieert het EU Hof de voorwaarden voor rechtstreekse werking van EU-recht, deze
zijn sterk gelijkaardig aan de voorwaarden zoals het Belgisch Hof van Cassatie ze definieert voor
internationaal recht in het algemeen. Waarom is Van Gend & Loos zo revolutionair?
Voor de eerste keer is het niet de nationale rechter die kan vaststellen of het Europees recht al dan niet
voorrang heeft op het nationaal recht, maar het HvJ, een EU-rechter zelf, waardoor de bron van de
voorrang en rechtstreekse werking bij de EU ligt en niet op nationaal niveau.
= inperken van de soevereiniteit van de lidstaten & zorgt voor uniforme toepassing van EU-recht in elke
lidstaat.
HC 2: Voorrang en instellingen
Voorrang
Van Gend en Loos: nieuwe rechtsorde & rechtstreekse werking
- Gaat niet in op voorrang, want komt uit Nederland, waarbij er al een zekere automatische
voorrang is van internationaal recht in algemene zin
- Nationaal recht kan het EU-recht niet opzijzetten in een land als Nederland
1
0
HC’s en OG’s
1
,Inhoudsopgave
HC 1: De Europese Unie: het EU-integratieproces en de nieuwe rechtsorde............................................................................5
Introductie EU................................................................................................................................................................................5
Europese integratie – Uitbreiding.................................................................................................................................................6
Europese integratie – Verdieping..................................................................................................................................................7
De nieuwe autonome EU-rechtsorde............................................................................................................................................7
OG 1: De nieuwe rechtsorde & lidmaatschap......................................................................................................................... 8
HC 2: Voorrang en instellingen............................................................................................................................................. 10
Voorrang......................................................................................................................................................................................10
EU-instellingen............................................................................................................................................................................11
OG 2: Voorrang en instellingen............................................................................................................................................ 13
HC 3: Bronnen en besluitvorming........................................................................................................................................ 15
Bronnen – Hiërarchie...................................................................................................................................................................15
Bronnen – Primair recht..............................................................................................................................................................16
Bronnen – Afgeleid recht.............................................................................................................................................................16
Bevoegdheidsregels.....................................................................................................................................................................17
Besluitvorming............................................................................................................................................................................18
OG 3: Besluitvorming binnen de Europese Unie................................................................................................................... 19
HC 4: Rechtsbescherming in de EU, deel 1............................................................................................................................ 21
Rechtstreekse beroepen..............................................................................................................................................................22
Beroep tot nietigverklaring.........................................................................................................................................................22
Beroep tot schadevergoeding.....................................................................................................................................................24
Beroep wegens niet-nakoming....................................................................................................................................................24
OG 4: Rechtsbescherming 1................................................................................................................................................. 25
HC 5: Rechtsbescherming deel 2.......................................................................................................................................... 30
Onrechtstreekse beroepen..........................................................................................................................................................30
Rechtstreekse werking................................................................................................................................................................30
OG 5: Rechtsbescherming 2................................................................................................................................................. 33
HC 6: De interne markt........................................................................................................................................................ 36
De interne markt.........................................................................................................................................................................36
Vrij verkeer van goederen...........................................................................................................................................................36
Burgerschap & vrij verkeer van personen...................................................................................................................................38
OG 6: Interne markt............................................................................................................................................................ 39
2
,HC 8: Aard van het internationaal recht............................................................................................................................... 42
Wat is internationaal recht?........................................................................................................................................................42
Functies van internationaal recht...............................................................................................................................................43
Kenmerken internationaal recht.................................................................................................................................................44
Structuur internationaal recht....................................................................................................................................................45
OG 8: Verdragsrecht............................................................................................................................................................ 46
HC 9: Bronnen van het internationaal recht......................................................................................................................... 54
Bronnen van het internationaal recht.........................................................................................................................................54
Verdragsrecht..............................................................................................................................................................................54
Gewoonterechtelijke definitie.....................................................................................................................................................55
Verdragsrechtelijke definitie........................................................................................................................................................55
Bekendmaking.............................................................................................................................................................................55
Opstellen verdragstekst...............................................................................................................................................................56
Ondertekening.............................................................................................................................................................................56
Uitdrukking van wilsuiting..........................................................................................................................................................57
Parlementaire instemming..........................................................................................................................................................57
Voorbehouden.............................................................................................................................................................................57
Grenzen aan voorbehouden........................................................................................................................................................58
Naleving......................................................................................................................................................................................58
Toepassing...................................................................................................................................................................................58
Toepassing achtereenvolgende verdragen m.b.t. hetzelfde onderwerp.....................................................................................59
Interpretatie................................................................................................................................................................................60
Gevolgen tegenover derden........................................................................................................................................................60
Nietigheid....................................................................................................................................................................................60
Beëindiging/opschorting.............................................................................................................................................................61
OG 9: Verdragsrecht & andere bronnen van internationaal recht......................................................................................... 62
HC 10: Andere bronnen – onderlinge verhouding................................................................................................................. 67
Gewoonterecht............................................................................................................................................................................67
Statenpraktijk..............................................................................................................................................................................67
Opinio juris..................................................................................................................................................................................68
Universeel, regionaal en specifiek gewoonterecht.....................................................................................................................68
Codificatie....................................................................................................................................................................................68
Algemene rechtsbeginselen........................................................................................................................................................69
Rechtspraak en rechtsleer...........................................................................................................................................................69
Billijkheid.....................................................................................................................................................................................69
Eenzijdige rechtshandelingen......................................................................................................................................................70
3
, Soft law en informele rechtsvorming..........................................................................................................................................70
Hiërarchie van bronnen...............................................................................................................................................................71
OG 10: Verhouding nationaal-internationaal recht & subjecten: niet-statelijke actoren........................................................72
HC 11: Subjecten................................................................................................................................................................. 77
Staten..........................................................................................................................................................................................77
Fundamentele kenmerken van staten.........................................................................................................................................78
Staatsvorming: totstandkoming van staten................................................................................................................................78
Erkenning van staten...................................................................................................................................................................79
OG 11: Subjecten: staten..................................................................................................................................................... 80
HC 12: Niet-statelijke actoren.............................................................................................................................................. 86
Internationale organisaties.........................................................................................................................................................86
Rechtspersoonlijkheid.................................................................................................................................................................86
Bevoegdheden.............................................................................................................................................................................87
Lidmaatschap..............................................................................................................................................................................87
Lidmaatschap: De VN..............................................................................................................................................................88
Organen en besluitvorming.........................................................................................................................................................89
Organen en besluitvorming: de VN Veiligheidsraad...............................................................................................................90
Individuen....................................................................................................................................................................................90
Internationale strafrechtelijke aansprakelijkheid.......................................................................................................................90
Volkenrechtelijke bescherming individu......................................................................................................................................90
Niet-gouvernementele organisaties............................................................................................................................................91
Volkenrechtelijke status..........................................................................................................................................................91
Transnationale (multinationale) ondernemingen.......................................................................................................................91
OG 12: Jurisdictie & Immuniteiten....................................................................................................................................... 92
HC 13: Jurisdictie over personen en grondgebied................................................................................................................. 98
Territoriale jurisdictie..................................................................................................................................................................98
Extraterritoriale jurisdictie........................................................................................................................................................100
Nationaliteit..........................................................................................................................................................................100
Criminele jurisdictie...................................................................................................................................................................100
Diplomatieke betrekkingen en immuniteiten..................................................................................................................... 101
Immuniteiten.............................................................................................................................................................................101
Staatsimmuniteit.......................................................................................................................................................................102
Immuniteit van hoge staatsvertegenwoordigers in functie......................................................................................................102
Diplomatieke en consulaire betrekkingen.................................................................................................................................102
Immuniteit van internationale organisaties..............................................................................................................................103
OG 13: Immuniteiten (vervolg) & vreedzame geschillenbeslechting (& niet-statelijke actoren: individuen).........................104
4
,HC 14: Geschillen in het internationaal Recht..................................................................................................................... 113
Staatsaansprakelijkheid............................................................................................................................................................113
Bronnen................................................................................................................................................................................113
Onrechtmatige daad.............................................................................................................................................................113
Gevolgen van staatsaansprakelijkheid......................................................................................................................................114
Staten die de gevolgen kunnen inroepen..................................................................................................................................115
Diplomatieke bescherming........................................................................................................................................................115
Methoden van vreedzame geschillenbeslechting.....................................................................................................................115
Diplomatieke middelen.........................................................................................................................................................116
Jurisdictionele middelen.......................................................................................................................................................116
Internationale organisaties.......................................................................................................................................................117
......................................................................................................................................................................................... 117
HC 1: De Europese Unie: het EU-integratieproces
en de nieuwe rechtsorde
Introductie EU
Europa:
5
, - 1946: we komen uit een wereldoorlog Churchill (Britse premier) ziet al een bepaalde
verregaande samenwerking, een unie van de staten binnen Europa: “a kind of United States of
Europe”
- 1949: NAVO (militaire samenwerkingsorganisatie) & Raad van Europa met initiatief van het EVRM
EEG: Europese Economische Gemeenschap = voorganger Europese Unie
- 1950: Schumanverklaring
- 1952: specifieke samenwerking voor kolen en staal = EGKS, Europese Gemeenschap voor Kolen en
Staal (tot 2002)
o Waarom? Kolen en staal nodig om oorlog te voeren, industrie van Frankrijk koppelen
aan die van Duitsland voor controle
- 1954: ideeën voor nog meer samenwerking op politiek en defensievlak kwam te vroeg, werkte
niet
- 1957: focussen op economie Europese Economische Gemeenschap Europese Gemeenschap
Europese Unie
Europese Unie:
- 27 lidstaten (cfr. Brexit)
- Waarom opgericht? Een van de vele vredesprojecten die voor en na de wereldoorlogen werden
opgezet meest succesvol: bestaat nog steeds & verregaande vorm van supranationale
soevereiniteit
- Bijzonder op juridisch vlak: in oorsprong internationale organisatie, maar met supranationale
(verregaande) machten
o LS beperken eigen soevereiniteit veel verregaander dan gebruikelijk internationaal recht
Supranationale kenmerken o.a. in:
- Ondergeschiktheid nationaal recht: nationale rechters moeten nationale wet opzijzetten om te
voldoen aan het Europese recht (soms zelfs op de Grondwet)
- Besluitvorming hoeft in bepaalde gebieden niet meer unaniem te zijn (lidstaten moeten het niet
per se eens zijn om toch gebonden te zijn aan het Unierecht)
- Directe vertegenwoordiging van burgers: stemmen direct op onze vertegenwoordigers in het
Europese Parlement
- Verregaande macht bij geschillenbeslechting door het Hof van Justitie
- Voorrang en doorwerking EU recht in nationaal recht
EU-integratie blijft noodzakelijk, men moet blijven zoeken naar samenwerking
Europese integratie – Uitbreiding
Europese integratie: twee belangrijke dimensies
1. Uitbreiding: nieuwe lidstaten
a. Naast uitbreiding ook inkrimping: Brexit VK altijd moeizame relatie met EU
o Frankrijk vetoot paar keer lidmaatschap kregen 3 keer een nee voor toetreding
o VK heronderhandelt toetredingsakkoord, lijkt toch twijfels te hebben
6
, o VK eist en krijgt opt-out: aan dit specifieke punt doen ze niet mee (zoals nooit toetreden
tot de euro
o Sterk beïnvloed door Britse media: misinformatie en schandalen creëren via tabloids
b. Art. 50 VEU: lidstaten kunnen zich uit de Unie terugtrekken & daarna weer lidmaatschap
verzoeken
Europese integratie – Verdieping
EU-integratie begint in jaren ’50 met douane-unie en interne markt (vrij verkeer van goederen, personen,
diensten, kapitaal)
Door EU-verdragen ook samenwerking op nieuwe gebieden zoals landbouw, consumentenrecht,
onderwijs, milieu, energie, luchtvaart...
Sinds 1958:
- Continue EU-integratie
- Continue spanning tussen supranationalisme en intergouvernementalisme1
Europese Unie vervat in VEU en VWEU
Zijn flexibel maar moeten soms worden aangepast om nieuwe uitdagingen het hoofd te kunnen bieden
Vóór jaren ’80 was unanieme besluitvorming en politieke onwil van de LS problematisch voor de EU
EU-integratie lag toch niet volledig stil
- Dynamiek kwam vanuit Hof van Justitie tijdens dat de politieke onwil tot stand kwam
Grote baanbrekende arresten uit die tijd vormen nog steeds basis van het Unierecht van
vandaag
o Van Gend & Loos, Costa t. Enel, Simmenthal...
5 grote verdragswijzigingen2: vanaf ’80 continue proces van verdragsherzieningen
1986: Europese Akte uitbreiden en vormgeven van de interne markt in verdragen
1992: Verdrag van Maastricht (euro, EU-burgerschap, pijlerstructuur = vormen van samenwerking)
1997: Verdrag van Amsterdam Schengen: gebied met vrij verkeer
2001: Verdrag van Nice uitbreiding van EU met 10 nieuwe lidstaten
2007: Verdrag van Lissabon aanvankelijk Grondwet van Europese Unie, maar te verregaand volgens
lidstaten
Leidde slechts tot nodige wijzigingen om Europese Unie te laten functioneren
Rode draden doorheen deze verdragswijzigingen: supranationalisme meer van belang
- Meer bevoegdheden naar EU
- Meer gebieden waarop Raad met meerderheid beslist i.p.v. unanimiteit
- Meer inspraak en zelf medezeggenschap Europees Parlement
De nieuwe autonome EU-rechtsorde
Basis van de nieuwe rechtsorde in de arresten van HvJ, vooral Van Gend & Loos
1
Afspraken gemaakt tussen vertegenwoordigers van de uitvoerende macht van de betrokken lidstaten (buiten
toepassingsgebied van Gemeenschapsverdragen)
2
‘Gewone herzieningsprocedure’: art. 48 VEU
7
,Op dat moment was de opvatting dat Europees recht een vorm was van ‘gewoon’ internationaal recht
HvJ: Europees recht is een nieuwe rechtsorde, meer dan internationaal recht
Juridische problemen konden niet zomaar opgelost worden door de normale toepassing van Europees
recht
Van Gend & Loos: probleem van directe werking
Onder welke voorwaarde kan een bepaling van het Europese recht ingeroepen en toegepast worden door
een nationale rechter?
Ingeroepen bepaling moet voldoende duidelijk, nauwkeurig en onvoorwaardelijk zijn
OG 1: De nieuwe rechtsorde & lidmaatschap
Primaire wetgeving: VEU, VWEU
Secundaire wetgeving: verordeningen, besluiten, richtlijnen...
1.1 EU-lidmaatschap
8
,Waar vind je de procedure terug om lid te worden van de EU?
Art. 49 VEU
Vat het bovenstaande stuk de procedure zoals uitgelegd in de EU-Verdragen goed samen?
Volgens de krant, puntje 3:
1. Verzoek land kandidaat-status
2. Unaniem verzoek lidstaten
3. Advies van Commissie
4. Regeringsleiders besluiten over kandidaat-status
5. Onderhandelingen tussen kandidaat en Commissie
Wat houdt een associatie met de EU in? En waar vind je de bepaling in de EU-Verdragen die een associatie
mogelijk maakt?
Associatieverdragen houden in dat staten al actie hebben ondernomen om aan de economische, politieke
en gerechtelijke hervormingen te doen om zo beleid en wetgeving af te stemmen op de eisen van Brussel.
Ze moeten dus hervormingen doorvoeren om aan de plichten uit Brussel te voldoen. Dit is echter geen
garantie op een toetreding tot de EU.
Art. 217 VWEU: Inhoud van associatie hangt af van het specifieke akkoord dat het land met de EU sluit.
Het wordt altijd gekenmerkt dor wederkerige rechten en verplichtingen. Betrekking tussen derde land (=
geen lidstaat van de EU) en EU is sterker dan niet-geassocieerde landen. Bv. Schengen.
1.2. Rechtstreekse werking
Waarom argumenteren België en Nederland (bij bespreking van de ontvankelijkheid van de vragen), dat
dit een kwestie is van Nederlands staatsrecht en niet van Europees recht?
Het Hof van Justitie kan zich enkel uitspreken over het Europees recht en de interpretatie van Europese
verdragen, in dit geval dus niet over het Nederlandse staatsrecht (art. 267 VWEU: bevoegdheid
rechtspraak HvJ)
België en Nederland stellen dat ze zelf zouden moeten kunnen bepalen welke wetgeving voorrang heeft
op het nationaal recht. Volgens hen gaat het niet over EU-recht maar nationaal recht niet-ontvankelijk
voor HvJ.
Klassieke opvatting: lidstaten mogen zelf bepalen of een bepaling in het verdrag al dan niet directe
werking heeft. (Staat dan vaak in de bepaling zelf, of nationale rechter besliste)
Het Hof van Justitie stelt dat het gaat over rechtstreekse werking en niet over voorrang.
In het deel ‘B – Ten aanzien van de hoofdzaak’ dient het Hof in feite twee kwesties (Issues) te adresseren.
Welke zijn dit?
Heeft art. 12 EEG-Verdrag rechtstreekse werking?
Ja. P.55 onder B
Oogmerk-argument: Kijken naar intentie van de partijen
9
, Oogmerk van EEG-verdrag: het is meer dan iets dat enkel naar staten is gericht, het gaat niet enkel
over de verdragsluitende partijen, maar ook de ‘ingezetenen’ oftewel de burgers
Preambule-argument (omschrijving van het doel van het verdrag): preambule zegt dat het daadwerkelijk
over de burgers van de staat gaat
Ingezetenen hebben plichten, zijn d.m.v. EP en EC ingeroepen om mee te werken aan de Gemeenschap
Bestaan procedurele procedure: art. 267 VWEU, Hof mag uitlegging geven aan het verdrag staten gaan
ervan uit dat de gelding van het Gemeenschapsrecht door hun burgers mogen worden ingeroepen
EEG is geen normaal internationaal gedrag, maar een supranationale nieuwe rechtsorde. Het
Gemeenschapsrecht heeft rechtstreekse werking
Wat zijn de voorwaarden opdat een bepaling rechtstreekse werking kan hebben?
Duidelijk (voldoende precies) en onvoorwaardelijk (geen verdere discretionaire uitvoering nodig,
randnummer 712 boek) art. 12: verplichting om iets na te laten
Waarom voelde het Hof zich genoodzaakt om te argumenteren dat het EU-Verdrag een nieuwe rechtsorde
heeft gecreëerd?
Het EEG-verdrag heeft een nieuwe rechtsorde kunnen creëren omdat dit verdrag niet enkel rechten en
plichten schept tav staten, maar tav hun onderdanen.
Zo kan het Hof van Justitie rechtvaardigen dat ze bevoegd zijn om te oordelen over zaken zoals deze en
rechtsmacht hebben over de materie in verband met rechtstreekse werking in de Europese Unie.
Want regel was dat de nationale rechter hierover mocht oordelen.
In Van Gend & Loos definieert het EU Hof de voorwaarden voor rechtstreekse werking van EU-recht, deze
zijn sterk gelijkaardig aan de voorwaarden zoals het Belgisch Hof van Cassatie ze definieert voor
internationaal recht in het algemeen. Waarom is Van Gend & Loos zo revolutionair?
Voor de eerste keer is het niet de nationale rechter die kan vaststellen of het Europees recht al dan niet
voorrang heeft op het nationaal recht, maar het HvJ, een EU-rechter zelf, waardoor de bron van de
voorrang en rechtstreekse werking bij de EU ligt en niet op nationaal niveau.
= inperken van de soevereiniteit van de lidstaten & zorgt voor uniforme toepassing van EU-recht in elke
lidstaat.
HC 2: Voorrang en instellingen
Voorrang
Van Gend en Loos: nieuwe rechtsorde & rechtstreekse werking
- Gaat niet in op voorrang, want komt uit Nederland, waarbij er al een zekere automatische
voorrang is van internationaal recht in algemene zin
- Nationaal recht kan het EU-recht niet opzijzetten in een land als Nederland
1
0
