Psychopathologie volwassenen en ouderen:
psychologische processen
H1: Inleiding
1.1 Het vak de Verwondering
Marcel proest
• Gaat over emoties en geheugen
1.1.1 Heel veel hoe/waarom vragen
Hoe komt het dat bananen krom zijn? Hoe komt het dat we niet v/d aarde afvallen? Hoe komt het dat een lamp
licht geeft? Hoe komt het dat herinneringen een impact hebben op onze stemming? (en vv), …
• ‘Waarom’-vraag
• Structuur antwoord: Als A (oorzaak) dan B (gevolg)
o B = wat we observeren, wat ons verbaasd/verwonderd → hoe komt dat?
• Bij iedere vraag die beantwoord is, kunnen er weer nieuwe waaromvragen gegenereerd worden (vb.
banaan is krom omdat één zijde meer zonlicht ontvangt ➔ hoe komt het dat vrucht groeit oiv zonlicht?)
• Hier over psychopathologie: onaangepast, vreemd, gestoord gedrag
o Zoals… bv verpleegkundige met pathologische angst om besmet te raken met kanker
o Het gaat over verwondering: de wens om te willen begrijpen, ontevredenheid met
‘onbegrijpelijkheid’
▪ Waarom is verpleegkundige angstig? Waarom gedraagt die zich zo? Waarom blijft X
drinken ondanks de enorme impact die het heeft op zijn gezin en zijn eigen (mentale)
gezondheid? …
• “onbegrijpelijk” gedrag begrijpen (en zo ook kunnen helpen)
o Gedrag dat we niet begrijpen en willen dat begrijpelijk maken → om te kunnen helpen
• Focus van dit vak = verklaringen van psychopathologie
o Nood aan verklaring als clinicus
o Nood aan verklaring als cliënt die lijdt
▪ Men wil begrijpen hoe het begon, waarom net zij, …
▪ Soms weegt nood aan verklaring zelfs zwaarder door dan de vraag ‘hoe raak ik er van af’
▪ Voor sommige personen is de zoektocht v/h begrijpen gedreven door de wens tot herstel
→ hoopt eens oorzaak gevonden, daarmee ook de weg naar herstel te ontdekken
▪ Voor sommigen een existentiële vraag: een zuiver willen weten.
1.2 Het waarom v/h ontstaan, instandhouden en terugval
Het gaat niet enkel om de vraag naar de oorzaak (etiologie), ook om die naar instandhoudende factoren en
naar terugval
Verwondering (‘Waarom’) gecentreerd rond:
• Ontstaan van psychopathologie
o Waarom-vraag cruciaal voor vele patiënten
• Instandhouden van psychopathologie
o Niet noodzakelijk zelfde factoren als oorzaak
1
, ▪ De factoren die aan de oorsprong lagen v/h probleem zijn niet altijd de redenen die het
probleem momenteel in stand houden
▪ Andere mechanismen kunnen het overnemen
▪ Vb: verslaving getriggerd door overlijden van kinderen (verzacht de pijn), maar na enkele
jaren als het verdriet verwerkt is hebben andere mechanismen het overgenomen (vb.
ontwenning tegengaan)
o Roept vaak nog meer verwondering/onbegrip op
o Wat maakt dat de problemen niet vanzelf oplossen = interessantere vraag dan de vraag van waar
komt dit/hoe ontstaan
o Ontstaan kan je soms niks aan veranderen → why houdt depressie stand
o Hoe komt dat mensen vastlopen in verslaving?
o Tekst: Instandhoudende factoren belangrijker dan ontstaan?
▪ Voor uitwerken van behandeling: etiologische factoren spelen vaak niet meer mee op
moment dat men zich aanbiedt voor behandeling, wel instandhoudende factoren die
aangepakt moeten
• Instandhoudende factoren kennen = cruciaal voor behandeling
▪ Psycho-‘logisch’: de psycho-logica achter het voortbestaan van psychopathologie
• Is vaak moeilijk te vatten (nadelen groot maar toch gedrag) (vb. blijven gokken
ondanks enorme schulden en scheiding, bij AN op zeer laag en dodelijk gewicht
toch niet willen eten en dit ondanks enorme impact op gezin, …)
• Psycho-logica: uitgangspunt dat alle menselijk gedrag doelgericht en zinvol is
→ Maar welke mechanismen houden de problematiek dan in stand? Waar ligt de
logica erachter?
o Tekst: Bij psychopathologie lijkt persoon gevangen in vangnet van mechanismen die het
instandhouden; welke zijn deze?
• Terugval van psychopathologie (na succesvolle behandeling)
o Sommige stoornissen hoog terugvalpercentage
▪ Bv depressie
▪ Oz naar secundaire preventie minstens zo belangrijk als dat naar effectieve
behandelingen
o Secundaire preventie
▪ Tools om aan secundaire preventie te doen voor zwakke plek
▪ Sommige vormen van PP enorme vooruitgang behandelsuccessen, dat men nu ook
meer ruimte heeft voor focus op secundaire preventie (mogelijkheden voor voorkomen
van terugval)
o Opnieuw: belang van studie van factoren (‘processen’) die hier cruciale rol spelen
o Hoe terugval → welke a’s zitten er achter terugval (a → b)
• ! Niet de mechanismen van werkzame behandelingen (andere OPO’s)
o Niet echt hebben over behandelingen
o In dit OPO: enkel focus op psychopathologie, dus psychologische problemen die niet binnen
psychiatrische classificatiesystemen vallen komen niet aan bod (jaloezie, rouw, burn-out, …)
1.3 Wetenschappelijke nieuwsgierigheid en maatschappelijke opdracht
• Psychopathologie
o Verklaren eerder dan beschrijven
o Recap/uitgangspunt: verbazing/verwondering die ons drijft tot begrijpen door te verklaren (<->
beschrijven), namelijk doorinzicht in de mechanismen van ontstaan, instandhouden en
terugval
Focus op enkel ernstigere problemen is minder relevant maatschappelijk? DENKFOUT! Psychopathologie is
alomtegenwoordig, een niet te onderschatten maatschappelijk probleem
2
,• Belangrijk maatschappelijk probleem
o Pathologie heeft kost voor persoon en mppij
o Argument 1: Epidemiologische studies (prevalentie) = het komt heel vaak voor
▪ Studie tekst: National Comorbidity Study (Blazer et al., 1994)
• Gestructureerd interview 8 000 Amerikanen → gericht op het vaststellen van
DSM-III-R stoornissen
• Depressie lifetime prevalentie van 17% (= 1/6 in algemene bevolking!)
• 50% maakt ooit in zijn leven een vorm van PP mee die in de studie geïncludeerd
werd
o Nog hoger indien men alle vormen had geïncludeerd
o Kijkende naar subklinische vormen en niet-pathologische
psychologische problemen, is mentaal welzijn énorm maatschappelijk
relevant
▪ National Comorbidity Study (Replication!) (NCS-R)
• Ronald Kessler (VS) - 9000 respondenten - 2001-2003 - DSM-IV (CIDI)
• Studie: representatieve steekproef voor Amerikanen
• Voldoet persoon aan 1 of meer diagnoses, en ooit last gehad v/e andere stoornis
→ welk % usa’er heeft vroeger of nu voldaan aan een diagnose
• Resultaten:
o Bijna de helft v/d usa’ers voldoen/voldeden aan de criteria van 1 stoornis
o Niet alleen nieuwsgierigheid prikkelen maar willen ze ook helpen! +
cijfers op tafel leggen bij client om te bewijzen dat ze GEEN uitzondering
zijn → 1/3 heeft het vroeg of laat psychisch moeilijk = veel mensen
▪ NEMESIS-2-studie (NL)
• Studie in Nederland gedaan
• Resultaten:
o Niet alle getallen kennen maar wel waar hij lang bij stilstaat
o Onderaan (any disorder): 44 bijna 45% v/d Nederlanders voldoet vroeg of
laat aan de criteria v/e stoornis in de DSM (soms meerdere)
o NEMESIS-oz Nederland gelijkaardige resultaten
3
, ▪ → Verslavings-, angst- en depressieve stoornissen zijn zeer frequent; Belangrijk voor
mppij = komt vaak voor + brengt een last met zich mee
▪ Impact COVID?
• Zeer stresserend want onvoorspelbaar
• Gemiddeld genomen een toename
• Wereldwijd 53 miljoen extra depressies = toename 27%
o Argument 2: verloren gezonde levensjaren → Burden of Disease Project (WHO) = mensen zien er
serieus vanaf
▪ Disability Adjusted Life Years (DALY)
• Aantal jaren van gezond leven, verloren door ziekte (morbiditeit) of voortijdig
sterven (mortaliteit)
• = aantal verloren jaren van gezond leven (wat elke stoornis kost aan de mens van
kwaliteitsvol leven)
• = jaren verloren door vroegtijdig sterven (DALY-YLL) + door een vorm van
ziekte/beperking (DALY-YLD)
▪ Maat voor totale last die ontstaat door ziektes
• Burden of disease = welke last brengen ziektes met zich mee
▪ Predicties (van wat zijn de toppers van alle stoornissen die de mens + mppij gaan kosten
aan kwaliteitsvol leven (en geld))
• Cijfer tabel 2006 voorspelling van hoe in 2030
o Wat toppers aan stoornissen dat ons het meeste DALY’s kost
o Unipolaire depressieve stoornis = 2
o Depressie op 1 = kost ons het meeste aan kwaliteitsvol leven
4
psychologische processen
H1: Inleiding
1.1 Het vak de Verwondering
Marcel proest
• Gaat over emoties en geheugen
1.1.1 Heel veel hoe/waarom vragen
Hoe komt het dat bananen krom zijn? Hoe komt het dat we niet v/d aarde afvallen? Hoe komt het dat een lamp
licht geeft? Hoe komt het dat herinneringen een impact hebben op onze stemming? (en vv), …
• ‘Waarom’-vraag
• Structuur antwoord: Als A (oorzaak) dan B (gevolg)
o B = wat we observeren, wat ons verbaasd/verwonderd → hoe komt dat?
• Bij iedere vraag die beantwoord is, kunnen er weer nieuwe waaromvragen gegenereerd worden (vb.
banaan is krom omdat één zijde meer zonlicht ontvangt ➔ hoe komt het dat vrucht groeit oiv zonlicht?)
• Hier over psychopathologie: onaangepast, vreemd, gestoord gedrag
o Zoals… bv verpleegkundige met pathologische angst om besmet te raken met kanker
o Het gaat over verwondering: de wens om te willen begrijpen, ontevredenheid met
‘onbegrijpelijkheid’
▪ Waarom is verpleegkundige angstig? Waarom gedraagt die zich zo? Waarom blijft X
drinken ondanks de enorme impact die het heeft op zijn gezin en zijn eigen (mentale)
gezondheid? …
• “onbegrijpelijk” gedrag begrijpen (en zo ook kunnen helpen)
o Gedrag dat we niet begrijpen en willen dat begrijpelijk maken → om te kunnen helpen
• Focus van dit vak = verklaringen van psychopathologie
o Nood aan verklaring als clinicus
o Nood aan verklaring als cliënt die lijdt
▪ Men wil begrijpen hoe het begon, waarom net zij, …
▪ Soms weegt nood aan verklaring zelfs zwaarder door dan de vraag ‘hoe raak ik er van af’
▪ Voor sommige personen is de zoektocht v/h begrijpen gedreven door de wens tot herstel
→ hoopt eens oorzaak gevonden, daarmee ook de weg naar herstel te ontdekken
▪ Voor sommigen een existentiële vraag: een zuiver willen weten.
1.2 Het waarom v/h ontstaan, instandhouden en terugval
Het gaat niet enkel om de vraag naar de oorzaak (etiologie), ook om die naar instandhoudende factoren en
naar terugval
Verwondering (‘Waarom’) gecentreerd rond:
• Ontstaan van psychopathologie
o Waarom-vraag cruciaal voor vele patiënten
• Instandhouden van psychopathologie
o Niet noodzakelijk zelfde factoren als oorzaak
1
, ▪ De factoren die aan de oorsprong lagen v/h probleem zijn niet altijd de redenen die het
probleem momenteel in stand houden
▪ Andere mechanismen kunnen het overnemen
▪ Vb: verslaving getriggerd door overlijden van kinderen (verzacht de pijn), maar na enkele
jaren als het verdriet verwerkt is hebben andere mechanismen het overgenomen (vb.
ontwenning tegengaan)
o Roept vaak nog meer verwondering/onbegrip op
o Wat maakt dat de problemen niet vanzelf oplossen = interessantere vraag dan de vraag van waar
komt dit/hoe ontstaan
o Ontstaan kan je soms niks aan veranderen → why houdt depressie stand
o Hoe komt dat mensen vastlopen in verslaving?
o Tekst: Instandhoudende factoren belangrijker dan ontstaan?
▪ Voor uitwerken van behandeling: etiologische factoren spelen vaak niet meer mee op
moment dat men zich aanbiedt voor behandeling, wel instandhoudende factoren die
aangepakt moeten
• Instandhoudende factoren kennen = cruciaal voor behandeling
▪ Psycho-‘logisch’: de psycho-logica achter het voortbestaan van psychopathologie
• Is vaak moeilijk te vatten (nadelen groot maar toch gedrag) (vb. blijven gokken
ondanks enorme schulden en scheiding, bij AN op zeer laag en dodelijk gewicht
toch niet willen eten en dit ondanks enorme impact op gezin, …)
• Psycho-logica: uitgangspunt dat alle menselijk gedrag doelgericht en zinvol is
→ Maar welke mechanismen houden de problematiek dan in stand? Waar ligt de
logica erachter?
o Tekst: Bij psychopathologie lijkt persoon gevangen in vangnet van mechanismen die het
instandhouden; welke zijn deze?
• Terugval van psychopathologie (na succesvolle behandeling)
o Sommige stoornissen hoog terugvalpercentage
▪ Bv depressie
▪ Oz naar secundaire preventie minstens zo belangrijk als dat naar effectieve
behandelingen
o Secundaire preventie
▪ Tools om aan secundaire preventie te doen voor zwakke plek
▪ Sommige vormen van PP enorme vooruitgang behandelsuccessen, dat men nu ook
meer ruimte heeft voor focus op secundaire preventie (mogelijkheden voor voorkomen
van terugval)
o Opnieuw: belang van studie van factoren (‘processen’) die hier cruciale rol spelen
o Hoe terugval → welke a’s zitten er achter terugval (a → b)
• ! Niet de mechanismen van werkzame behandelingen (andere OPO’s)
o Niet echt hebben over behandelingen
o In dit OPO: enkel focus op psychopathologie, dus psychologische problemen die niet binnen
psychiatrische classificatiesystemen vallen komen niet aan bod (jaloezie, rouw, burn-out, …)
1.3 Wetenschappelijke nieuwsgierigheid en maatschappelijke opdracht
• Psychopathologie
o Verklaren eerder dan beschrijven
o Recap/uitgangspunt: verbazing/verwondering die ons drijft tot begrijpen door te verklaren (<->
beschrijven), namelijk doorinzicht in de mechanismen van ontstaan, instandhouden en
terugval
Focus op enkel ernstigere problemen is minder relevant maatschappelijk? DENKFOUT! Psychopathologie is
alomtegenwoordig, een niet te onderschatten maatschappelijk probleem
2
,• Belangrijk maatschappelijk probleem
o Pathologie heeft kost voor persoon en mppij
o Argument 1: Epidemiologische studies (prevalentie) = het komt heel vaak voor
▪ Studie tekst: National Comorbidity Study (Blazer et al., 1994)
• Gestructureerd interview 8 000 Amerikanen → gericht op het vaststellen van
DSM-III-R stoornissen
• Depressie lifetime prevalentie van 17% (= 1/6 in algemene bevolking!)
• 50% maakt ooit in zijn leven een vorm van PP mee die in de studie geïncludeerd
werd
o Nog hoger indien men alle vormen had geïncludeerd
o Kijkende naar subklinische vormen en niet-pathologische
psychologische problemen, is mentaal welzijn énorm maatschappelijk
relevant
▪ National Comorbidity Study (Replication!) (NCS-R)
• Ronald Kessler (VS) - 9000 respondenten - 2001-2003 - DSM-IV (CIDI)
• Studie: representatieve steekproef voor Amerikanen
• Voldoet persoon aan 1 of meer diagnoses, en ooit last gehad v/e andere stoornis
→ welk % usa’er heeft vroeger of nu voldaan aan een diagnose
• Resultaten:
o Bijna de helft v/d usa’ers voldoen/voldeden aan de criteria van 1 stoornis
o Niet alleen nieuwsgierigheid prikkelen maar willen ze ook helpen! +
cijfers op tafel leggen bij client om te bewijzen dat ze GEEN uitzondering
zijn → 1/3 heeft het vroeg of laat psychisch moeilijk = veel mensen
▪ NEMESIS-2-studie (NL)
• Studie in Nederland gedaan
• Resultaten:
o Niet alle getallen kennen maar wel waar hij lang bij stilstaat
o Onderaan (any disorder): 44 bijna 45% v/d Nederlanders voldoet vroeg of
laat aan de criteria v/e stoornis in de DSM (soms meerdere)
o NEMESIS-oz Nederland gelijkaardige resultaten
3
, ▪ → Verslavings-, angst- en depressieve stoornissen zijn zeer frequent; Belangrijk voor
mppij = komt vaak voor + brengt een last met zich mee
▪ Impact COVID?
• Zeer stresserend want onvoorspelbaar
• Gemiddeld genomen een toename
• Wereldwijd 53 miljoen extra depressies = toename 27%
o Argument 2: verloren gezonde levensjaren → Burden of Disease Project (WHO) = mensen zien er
serieus vanaf
▪ Disability Adjusted Life Years (DALY)
• Aantal jaren van gezond leven, verloren door ziekte (morbiditeit) of voortijdig
sterven (mortaliteit)
• = aantal verloren jaren van gezond leven (wat elke stoornis kost aan de mens van
kwaliteitsvol leven)
• = jaren verloren door vroegtijdig sterven (DALY-YLL) + door een vorm van
ziekte/beperking (DALY-YLD)
▪ Maat voor totale last die ontstaat door ziektes
• Burden of disease = welke last brengen ziektes met zich mee
▪ Predicties (van wat zijn de toppers van alle stoornissen die de mens + mppij gaan kosten
aan kwaliteitsvol leven (en geld))
• Cijfer tabel 2006 voorspelling van hoe in 2030
o Wat toppers aan stoornissen dat ons het meeste DALY’s kost
o Unipolaire depressieve stoornis = 2
o Depressie op 1 = kost ons het meeste aan kwaliteitsvol leven
4
