kijken naar leerlingen
Inhoudsopgave
Belang van ontwikkelingspsychologie ................................................................................................................. 5
Wat is psychologie? ............................................................................................................................................. 5
Zo actueel mogelijk ............................................................................................................................................. 5
Hoe weten we iets in de psychologie? ................................................................................................................. 5
Klinische methode ............................................................................................................................................... 6
CorrelaAe versus causaal verband ...................................................................................................................... 6
Oorzakelijke verbanden via experimenten en instrumenten ............................................................................... 6
Niet alles kan onderzocht worden via experimenten........................................................................................... 7
Op zoek naar evoluAes en ontwikkeling via longitudinaal en dwarsdoorsnede- of cohortonderzoek ................. 7
Tot slot................................................................................................................................................................. 7
1.1. Wat bepaald wie ik ben? Nature, nurture of? ...................................................................................... 7
Historisch en actuele tegenstelling...................................................................................................................... 7
Sporen van de tegenstelling vandaag ................................................................................................................. 8
Tweelingonderzoek ............................................................................................................................................. 8
Aandeel nature – nurture + evoluAe doorheen het leven .................................................................................... 8
Is er iets zuiver nature of nurture? ...................................................................................................................... 8
Wat is er naast nature en nurture? ..................................................................................................................... 8
Beïnvloedt de omgeving ook de genen?.............................................................................................................. 9
Link met de prakAjk ............................................................................................................................................. 9
1.2. Hoe ontwikkeld de persoonlijkheid zich? .................................................................................................. 9
Gerangschikt van nature tot nurture .................................................................................................................. 9
Temperament ...................................................................................................................................................... 9
Karakter............................................................................................................................................................. 10
Persoonlijkheid .................................................................................................................................................. 10
Persoonlijkheid – the big five ............................................................................................................................ 10
Persoonlijkheid – the big five wordt hexaco ...................................................................................................... 10
Persoonlijkheid – the liYle six ............................................................................................................................ 10
Persoonlijkheid – the dark triad ........................................................................................................................ 11
Persoonlijkheid – link met growth mindset ....................................................................................................... 11
De interpersoonlijke cirkel – de roos van Leary ................................................................................................. 11
IdenAteit ............................................................................................................................................................ 11
IdenAteit – Erikson ............................................................................................................................................ 12
IdenAteit – Marcia............................................................................................................................................. 12
IdenAteit – Berzonsky ........................................................................................................................................ 13
IdenAteit – hoe typisch zijn lasAge Aeners? ...................................................................................................... 13
1
,kijken naar leerlingen
IdenAteit ............................................................................................................................................................ 13
Conslusie voor de prakAjk ................................................................................................................................. 13
1.3. HechAng als belangrijk startpunt ............................................................................................................ 14
Bowlby............................................................................................................................................................... 14
Ainsworth .......................................................................................................................................................... 14
Soorten hechAng, 1 veilige en 3 onveilige ......................................................................................................... 14
Gevolgen van extreme verwaarlozing zichtbaar in de hersenen ....................................................................... 15
Wat bepaalt de veiligheid van de hechAng? ..................................................................................................... 15
EvoluAe van hechAng ........................................................................................................................................ 15
Waarom is hechAng zo belangrijk? ................................................................................................................... 15
Nuance en kriAek .............................................................................................................................................. 16
Conclusie voor de prakAjk ................................................................................................................................. 16
1.4. Morele ontwikkeling .............................................................................................................................. 16
De studie van Kohlberg ..................................................................................................................................... 16
Voorbeelden: ..................................................................................................................................................... 16
Beperkingen bij het onderzoek van Kohlberg .................................................................................................... 17
Theory of mind – belang van empathie ............................................................................................................ 17
Theory of mind meten – false beliefs ................................................................................................................ 17
Wanneer ontwikkelen kinderen een ToM? ........................................................................................................ 18
Deels aangeboren, deels omgeving: hoe ondersteunen? .................................................................................. 18
1.5. Wat bepaalt wie ik ben? ......................................................................................................................... 18
IQ-testen en hun ontstaan................................................................................................................................. 19
IntelligenAe aangeboren of niet? ...................................................................................................................... 20
De donkere kant van intelligenAetesten ............................................................................................................ 20
Waarom intelligenAetesten blijven gebruiken? ................................................................................................. 20
Wat neem je mee naar de prakAjk? .................................................................................................................. 21
1.6. wat bepaalt wie ik ben? ......................................................................................................................... 21
inleiding............................................................................................................................................................. 21
Jean Piaget ........................................................................................................................................................ 21
Jean Piaget – stadiatheorie ............................................................................................................................... 22
KriAek op Piaget ................................................................................................................................................ 22
Het belang van de anderen ............................................................................................................................... 23
Wat neem je mee naar de prakAjk? .................................................................................................................. 23
1.7. Wat bepaalt wie ik ben? ......................................................................................................................... 23
Inleiding............................................................................................................................................................. 23
Is taal aangeleerd of aangeboren? ................................................................................................................... 23
De bouwstenen van taal.................................................................................................................................... 24
2
,kijken naar leerlingen
Mama, papa en de rest van het woordenboek ................................................................................................. 25
De invloed van de omgeving op woordenschat................................................................................................. 25
Leren communiceren of pragmaAsche ontwikkeling......................................................................................... 25
Hoe zit het met tweetaligheid ........................................................................................................................... 26
Wat neem je mee naar de prakAjk? .................................................................................................................. 26
1.8. Wat bepaalt wie ik ben? ......................................................................................................................... 26
Inleiding............................................................................................................................................................. 26
De invloed van omgeving voor de geboorte: nurture ........................................................................................ 26
De snelste evoluAe Ajdens de eerste twee levensjaren – lichameijk ................................................................. 27
De snelste evoluAe Ajdens de eerste twee levensjaren – motorisch.................................................................. 27
Hoe evolueren de zintuigen de eerste twee levensjaren? – perceptueel ........................................................... 28
De lichamelijke ontwikkeling van peuters en kleuters – lichamelijk .................................................................. 28
De lichamelijke ontwikkeling van peuters en kleuters – motorisch ................................................................... 29
AcAviteiten waarin kleuters zich motorisch en perceptueel ontwikkelen .......................................................... 29
De tekenontwikkeling ........................................................................................................................................ 29
De lichamelijke ontwikkeling van het basisschoolkind ...................................................................................... 30
De lichamelijke ontwikkeling van het basisschoolkind – perceptueel ............................................................... 30
De puberteit ...................................................................................................................................................... 31
Wat neem je mee naar de prakAjk? .................................................................................................................. 31
1.9. Let’s talk about seksuele ontwikkeling.................................................................................................... 31
Woorden en leYers ............................................................................................................................................ 31
Ontwikkelingen Ajdens de kinderAjd ................................................................................................................. 32
Peuter tot kleuter .............................................................................................................................................. 32
Lagere school .................................................................................................................................................... 32
1.10. spelontwikkeling: niet zomaar een spelletje ......................................................................................... 33
Kenmerken van spel .......................................................................................................................................... 33
Ouders en spel ................................................................................................................................................... 34
De ontwikkeling van verschillende soorten spel – peuterAjd en kleuterAjd ...................................................... 34
De ontwikkeling van verschillende soorten spel – basisschool .......................................................................... 34
Leiden agressief spel of games tot meer agressie? ........................................................................................... 35
2.1. het bio-ecologische model van Bronfenbrenner ..................................................................................... 35
Inleiding............................................................................................................................................................. 35
Wat? .................................................................................................................................................................. 35
Microsystemen .................................................................................................................................................. 35
Mesosysteem..................................................................................................................................................... 35
Exosysteem ........................................................................................................................................................ 36
Macrosysteem ................................................................................................................................................... 36
3
, kijken naar leerlingen
Chronosysteem .................................................................................................................................................. 36
Meerwaarde? .................................................................................................................................................... 36
KriAek op het model van Bronfenbrenner ......................................................................................................... 36
Hoe kan Bronfenbrenner scholen breder maken? ............................................................................................. 37
CollecAve teacher efficacy ................................................................................................................................. 37
Wat neem je mee naar de prakAjk? .................................................................................................................. 37
2.3. vrienden en andere relaAes .................................................................................................................... 37
De ontwikkeling van vriendschap – eerste levensjaren ..................................................................................... 37
De ontwikkelingn van vriendschap – peuter- en kleuterAjd .............................................................................. 38
Vriendschappen op de basisschool .................................................................................................................... 38
Waarom is vriendschap belangrijk? .................................................................................................................. 39
Kun je bevriend zijn met het andere geslacht? .................................................................................................. 40
En de andere ? ................................................................................................................................................... 40
Wat is pesten ? .................................................................................................................................................. 40
Pesten VS plagen ............................................................................................................................................... 40
De rollen in een pestsituaAe .............................................................................................................................. 41
Natuurlijke ontwikkeling ?................................................................................................................................. 41
Pesten gelinkt aan het bio-ecologisch model van Bronfenbrenner ................................................................... 41
Aanpak pesten................................................................................................................................................... 41
Wat neem je mee naar de prakAjk ? ................................................................................................................. 42
4.1. Alles onder controle van de execuAeve funcAes ..................................................................................... 42
Inleiding............................................................................................................................................................. 42
ExecuAeve funcAes : wat ? ................................................................................................................................ 42
ExecuAeve funcAes : lagere orde-EF .................................................................................................................. 43
ExecuAeve funcAes : hogere orde-EF ................................................................................................................. 43
ExecuAeve funcAes en auAsme ......................................................................................................................... 44
Hoe ontwikkelen execuAeve funcAes zich? ........................................................................................................ 45
Nature en/of nurture......................................................................................................................................... 45
Werken aan weerbaarheid of veerkracht .......................................................................................................... 45
4
Inhoudsopgave
Belang van ontwikkelingspsychologie ................................................................................................................. 5
Wat is psychologie? ............................................................................................................................................. 5
Zo actueel mogelijk ............................................................................................................................................. 5
Hoe weten we iets in de psychologie? ................................................................................................................. 5
Klinische methode ............................................................................................................................................... 6
CorrelaAe versus causaal verband ...................................................................................................................... 6
Oorzakelijke verbanden via experimenten en instrumenten ............................................................................... 6
Niet alles kan onderzocht worden via experimenten........................................................................................... 7
Op zoek naar evoluAes en ontwikkeling via longitudinaal en dwarsdoorsnede- of cohortonderzoek ................. 7
Tot slot................................................................................................................................................................. 7
1.1. Wat bepaald wie ik ben? Nature, nurture of? ...................................................................................... 7
Historisch en actuele tegenstelling...................................................................................................................... 7
Sporen van de tegenstelling vandaag ................................................................................................................. 8
Tweelingonderzoek ............................................................................................................................................. 8
Aandeel nature – nurture + evoluAe doorheen het leven .................................................................................... 8
Is er iets zuiver nature of nurture? ...................................................................................................................... 8
Wat is er naast nature en nurture? ..................................................................................................................... 8
Beïnvloedt de omgeving ook de genen?.............................................................................................................. 9
Link met de prakAjk ............................................................................................................................................. 9
1.2. Hoe ontwikkeld de persoonlijkheid zich? .................................................................................................. 9
Gerangschikt van nature tot nurture .................................................................................................................. 9
Temperament ...................................................................................................................................................... 9
Karakter............................................................................................................................................................. 10
Persoonlijkheid .................................................................................................................................................. 10
Persoonlijkheid – the big five ............................................................................................................................ 10
Persoonlijkheid – the big five wordt hexaco ...................................................................................................... 10
Persoonlijkheid – the liYle six ............................................................................................................................ 10
Persoonlijkheid – the dark triad ........................................................................................................................ 11
Persoonlijkheid – link met growth mindset ....................................................................................................... 11
De interpersoonlijke cirkel – de roos van Leary ................................................................................................. 11
IdenAteit ............................................................................................................................................................ 11
IdenAteit – Erikson ............................................................................................................................................ 12
IdenAteit – Marcia............................................................................................................................................. 12
IdenAteit – Berzonsky ........................................................................................................................................ 13
IdenAteit – hoe typisch zijn lasAge Aeners? ...................................................................................................... 13
1
,kijken naar leerlingen
IdenAteit ............................................................................................................................................................ 13
Conslusie voor de prakAjk ................................................................................................................................. 13
1.3. HechAng als belangrijk startpunt ............................................................................................................ 14
Bowlby............................................................................................................................................................... 14
Ainsworth .......................................................................................................................................................... 14
Soorten hechAng, 1 veilige en 3 onveilige ......................................................................................................... 14
Gevolgen van extreme verwaarlozing zichtbaar in de hersenen ....................................................................... 15
Wat bepaalt de veiligheid van de hechAng? ..................................................................................................... 15
EvoluAe van hechAng ........................................................................................................................................ 15
Waarom is hechAng zo belangrijk? ................................................................................................................... 15
Nuance en kriAek .............................................................................................................................................. 16
Conclusie voor de prakAjk ................................................................................................................................. 16
1.4. Morele ontwikkeling .............................................................................................................................. 16
De studie van Kohlberg ..................................................................................................................................... 16
Voorbeelden: ..................................................................................................................................................... 16
Beperkingen bij het onderzoek van Kohlberg .................................................................................................... 17
Theory of mind – belang van empathie ............................................................................................................ 17
Theory of mind meten – false beliefs ................................................................................................................ 17
Wanneer ontwikkelen kinderen een ToM? ........................................................................................................ 18
Deels aangeboren, deels omgeving: hoe ondersteunen? .................................................................................. 18
1.5. Wat bepaalt wie ik ben? ......................................................................................................................... 18
IQ-testen en hun ontstaan................................................................................................................................. 19
IntelligenAe aangeboren of niet? ...................................................................................................................... 20
De donkere kant van intelligenAetesten ............................................................................................................ 20
Waarom intelligenAetesten blijven gebruiken? ................................................................................................. 20
Wat neem je mee naar de prakAjk? .................................................................................................................. 21
1.6. wat bepaalt wie ik ben? ......................................................................................................................... 21
inleiding............................................................................................................................................................. 21
Jean Piaget ........................................................................................................................................................ 21
Jean Piaget – stadiatheorie ............................................................................................................................... 22
KriAek op Piaget ................................................................................................................................................ 22
Het belang van de anderen ............................................................................................................................... 23
Wat neem je mee naar de prakAjk? .................................................................................................................. 23
1.7. Wat bepaalt wie ik ben? ......................................................................................................................... 23
Inleiding............................................................................................................................................................. 23
Is taal aangeleerd of aangeboren? ................................................................................................................... 23
De bouwstenen van taal.................................................................................................................................... 24
2
,kijken naar leerlingen
Mama, papa en de rest van het woordenboek ................................................................................................. 25
De invloed van de omgeving op woordenschat................................................................................................. 25
Leren communiceren of pragmaAsche ontwikkeling......................................................................................... 25
Hoe zit het met tweetaligheid ........................................................................................................................... 26
Wat neem je mee naar de prakAjk? .................................................................................................................. 26
1.8. Wat bepaalt wie ik ben? ......................................................................................................................... 26
Inleiding............................................................................................................................................................. 26
De invloed van omgeving voor de geboorte: nurture ........................................................................................ 26
De snelste evoluAe Ajdens de eerste twee levensjaren – lichameijk ................................................................. 27
De snelste evoluAe Ajdens de eerste twee levensjaren – motorisch.................................................................. 27
Hoe evolueren de zintuigen de eerste twee levensjaren? – perceptueel ........................................................... 28
De lichamelijke ontwikkeling van peuters en kleuters – lichamelijk .................................................................. 28
De lichamelijke ontwikkeling van peuters en kleuters – motorisch ................................................................... 29
AcAviteiten waarin kleuters zich motorisch en perceptueel ontwikkelen .......................................................... 29
De tekenontwikkeling ........................................................................................................................................ 29
De lichamelijke ontwikkeling van het basisschoolkind ...................................................................................... 30
De lichamelijke ontwikkeling van het basisschoolkind – perceptueel ............................................................... 30
De puberteit ...................................................................................................................................................... 31
Wat neem je mee naar de prakAjk? .................................................................................................................. 31
1.9. Let’s talk about seksuele ontwikkeling.................................................................................................... 31
Woorden en leYers ............................................................................................................................................ 31
Ontwikkelingen Ajdens de kinderAjd ................................................................................................................. 32
Peuter tot kleuter .............................................................................................................................................. 32
Lagere school .................................................................................................................................................... 32
1.10. spelontwikkeling: niet zomaar een spelletje ......................................................................................... 33
Kenmerken van spel .......................................................................................................................................... 33
Ouders en spel ................................................................................................................................................... 34
De ontwikkeling van verschillende soorten spel – peuterAjd en kleuterAjd ...................................................... 34
De ontwikkeling van verschillende soorten spel – basisschool .......................................................................... 34
Leiden agressief spel of games tot meer agressie? ........................................................................................... 35
2.1. het bio-ecologische model van Bronfenbrenner ..................................................................................... 35
Inleiding............................................................................................................................................................. 35
Wat? .................................................................................................................................................................. 35
Microsystemen .................................................................................................................................................. 35
Mesosysteem..................................................................................................................................................... 35
Exosysteem ........................................................................................................................................................ 36
Macrosysteem ................................................................................................................................................... 36
3
, kijken naar leerlingen
Chronosysteem .................................................................................................................................................. 36
Meerwaarde? .................................................................................................................................................... 36
KriAek op het model van Bronfenbrenner ......................................................................................................... 36
Hoe kan Bronfenbrenner scholen breder maken? ............................................................................................. 37
CollecAve teacher efficacy ................................................................................................................................. 37
Wat neem je mee naar de prakAjk? .................................................................................................................. 37
2.3. vrienden en andere relaAes .................................................................................................................... 37
De ontwikkeling van vriendschap – eerste levensjaren ..................................................................................... 37
De ontwikkelingn van vriendschap – peuter- en kleuterAjd .............................................................................. 38
Vriendschappen op de basisschool .................................................................................................................... 38
Waarom is vriendschap belangrijk? .................................................................................................................. 39
Kun je bevriend zijn met het andere geslacht? .................................................................................................. 40
En de andere ? ................................................................................................................................................... 40
Wat is pesten ? .................................................................................................................................................. 40
Pesten VS plagen ............................................................................................................................................... 40
De rollen in een pestsituaAe .............................................................................................................................. 41
Natuurlijke ontwikkeling ?................................................................................................................................. 41
Pesten gelinkt aan het bio-ecologisch model van Bronfenbrenner ................................................................... 41
Aanpak pesten................................................................................................................................................... 41
Wat neem je mee naar de prakAjk ? ................................................................................................................. 42
4.1. Alles onder controle van de execuAeve funcAes ..................................................................................... 42
Inleiding............................................................................................................................................................. 42
ExecuAeve funcAes : wat ? ................................................................................................................................ 42
ExecuAeve funcAes : lagere orde-EF .................................................................................................................. 43
ExecuAeve funcAes : hogere orde-EF ................................................................................................................. 43
ExecuAeve funcAes en auAsme ......................................................................................................................... 44
Hoe ontwikkelen execuAeve funcAes zich? ........................................................................................................ 45
Nature en/of nurture......................................................................................................................................... 45
Werken aan weerbaarheid of veerkracht .......................................................................................................... 45
4