Onderzoeksmethodologie
Inhoudsopgave
1 Algemene informatie ............................................................................................................ 4
2 Experimentele designs ......................................................................................................... 4
2.1 Wat is een experiment? ....................................................................................................... 4
2.1.1 Voorbeelden uit de marketing........................................................................................... 5
2.1.2 Correlatie is niet hetzelfde als causaliteit.......................................................................... 5
2.1.3 Oefeningen ..................................................................................................................... 6
2.2 Soorten experimenten ......................................................................................................... 6
2.2.1 Oefeningen ..................................................................................................................... 8
2.3 Enkele basisbegrippen ........................................................................................................ 9
2.3.1 Oefeningen ................................................................................................................... 10
2.4 Bedreigingen validiteit ....................................................................................................... 10
2.4.1 Historie-eCect ............................................................................................................... 11
2.4.2 Maturatie-eCect ............................................................................................................ 11
2.4.3 TesteCect ...................................................................................................................... 11
2.4.4 ObservatoreCect ........................................................................................................... 11
2.4.5 Instrumenteel - of meeteCect......................................................................................... 11
2.4.6 Selectie-eCect .............................................................................................................. 12
2.4.7 MortaliteitseCect ........................................................................................................... 12
2.4.8 Verwachtings- of vraageCect .......................................................................................... 12
2.4.9 Oefening ....................................................................................................................... 12
2.5 Opzetten van een experiment ............................................................................................ 13
2.5.1 Introductie of briefing .................................................................................................... 14
2.5.2 Manipulatie ................................................................................................................... 14
2.5.3 Meting afhankelijke variabele ......................................................................................... 15
2.5.4 Eventueel: kwaliteitscontrole ......................................................................................... 16
2.5.5 Eventueel: meting mediatoren en/of moderatoren ........................................................... 16
2.5.6 Eventueel: meting manipulatiechecks ............................................................................ 16
2.5.7 Meting sociodemografische variabelen........................................................................... 17
2.5.8 Eventueel: vraag naar doel onderzoek ............................................................................. 17
2.5.9 Debriefing ..................................................................................................................... 18
2.5.10 Oefening ................................................................................................................... 18
3 Vergelijking kwantitatieve methodes ....................................................................................19
3.1 Oefeningen ....................................................................................................................... 19
3.2 Voorbeeld van een onderzoek bij lineaire regressieanalyse .................................................. 20
3.3 Testen van assumpties ...................................................................................................... 21
3.3.1 Stappen bij het testen van assumpties ........................................................................... 22
3.4 Bespreking resultaten ....................................................................................................... 29
3.5 Model comparison ............................................................................................................ 33
4 Variantieanalyse..................................................................................................................36
4.1 Inleiding ........................................................................................................................... 36
4.2 Wanneer variantieanalyse gebruiken? ................................................................................ 37
1
, 4.2.1 Waarover gaat het precies bij variantieanalyse? .............................................................. 37
4.2.2 Een voorbeeld ............................................................................................................... 38
4.2.3 Oefeningen ................................................................................................................... 40
4.3 Waarom ‘variantie’ in variantieanalyse ............................................................................... 41
4.3.1 Oefening ....................................................................................................................... 42
4.4 Hoe variantieanalyse uitvoeren in SPSS? ............................................................................ 43
4.5 Vormen van variantieanalyse ............................................................................................. 46
4.5.1 Oefening ....................................................................................................................... 48
4.6 Hoe andere vormen van variantieanalyse uitvoeren in SPSS? .............................................. 48
4.6.1 Two-way ANOVA (+ pdf-discovering statistics two-way ANOVA) ....................................... 48
4.6.2 Three-way ANOVA ......................................................................................................... 53
4.6.3 Repeated measures ANOVA ........................................................................................... 57
4.6.4 ANCOVA ....................................................................................................................... 61
4.6.5 MANOVA ....................................................................................................................... 61
5 Kwalitatief onderzoek ..........................................................................................................62
5.1 Algemeen ......................................................................................................................... 62
5.2 Soorten onderzoeksvragen ................................................................................................ 63
5.3 Valkuilen en aandachtspunten bij onderzoeksvragen .......................................................... 64
5.4 Criteria voor interessante kwalitatieve onderzoeksvragen .................................................... 65
5.5 Hoe voeren we onderzoek?................................................................................................ 66
5.5.1 Inductief versus deductief.............................................................................................. 66
5.5.2 Kwalitatief versus kwantitatief ........................................................................................ 67
5.5.3 Fundamenteel versus praktijkgericht onderzoek ............................................................. 69
5.5.4 Dwarsdoorsnede- versus longitudinaal onderzoek .......................................................... 69
5.6 Methodes voor verzamelen van kwalitatieve onderzoeksdata .............................................. 70
5.6.1 Observatie .................................................................................................................... 70
5.6.2 Interviews ..................................................................................................................... 71
5.6.3 Focusgroepen ............................................................................................................... 73
5.6.4 Rol van de interviewer .................................................................................................... 74
5.6.5 Rol van de moderator..................................................................................................... 75
5.7 Hoe onderzoeken we? ....................................................................................................... 75
5.7.1 Inhoud van de vragen ..................................................................................................... 75
5.7.2 Vraagvormen (manier) ................................................................................................... 77
5.7.3 Types deelnemers in een focusgroep .............................................................................. 79
5.8 Het eigenlijke interview...................................................................................................... 80
5.8.1 Vragen stellen ............................................................................................................... 81
5.8.2 Evalueren van antwoorden ............................................................................................. 82
5.8.3 Doorvragen ................................................................................................................... 82
5.9 Wat na het interview? ........................................................................................................ 83
5.10 Steekproeftrekking: wie bevragen we ................................................................................. 85
5.10.1 Grootte van de steekproef bepalen............................................................................. 89
5.10.2 Focusgroepen samenstellen ...................................................................................... 90
5.10.3 Kwalitatieve analyse .................................................................................................. 90
5.10.4 Kwaliteitsvereisten bij kwalitatief onderzoek ............................................................... 92
6 Moderatie............................................................................................................................94
6.1 Voorbeeld ......................................................................................................................... 94
6.2 Moderatiehypothese opstellen .......................................................................................... 95
2
, 6.3 Moderatie testen ............................................................................................................... 95
6.4 Oefeningen ....................................................................................................................... 97
7 Mediatie ..............................................................................................................................98
7.1 Voorbeeld ......................................................................................................................... 98
7.2 Mediatiehypothese opstellen ............................................................................................. 99
7.3 Testen voor mediatie volgens Baron & Kenny ...................................................................... 99
7.3.1 ECect van onafhankelijke variabele op de mediator ....................................................... 100
7.3.2 ECect van onafhankelijke variabele op de afhankelijke variabele .................................... 100
7.3.3 ECect van mediator op de afhankelijke variabele ........................................................... 100
7.3.4 ECect van mediator en onafhankelijke variabele op de afhankelijke variabele ................. 100
7.4 Voorwaarden voor mediatie ..............................................................................................101
7.5 Volledige versus partiële mediatie .....................................................................................101
7.6 Verschillende soorten regressie ........................................................................................102
7.6.1 Regressie 1: onafhankelijke op mediator ....................................................................... 102
7.6.2 Regressie 2: onafhankelijke op afhankelijke .................................................................. 102
7.6.3 Regressie 3: mediator op afhankelijke ........................................................................... 103
7.6.4 Regressie 4: onafhankelijke en mediator op afhankelijke ............................................... 103
7.7 Testen voor mediatie Sobel test & bootstrapping ................................................................105
7.7.1 Sobel test.................................................................................................................... 105
7.7.2 Bootstrapping.............................................................................................................. 107
7.8 Oefeningen verschil tussen moderatie en mediatie ............................................................110
8 Binaire logistische regressie .............................................................................................. 113
8.1 Schatting van het model ...................................................................................................114
8.2 Voorbeeld ........................................................................................................................115
8.3 Logistische regressie in STATA ...........................................................................................116
9 Panel data regressie .......................................................................................................... 123
9.1 Cross-sectionele data ......................................................................................................123
9.2 Tijdreeks data ..................................................................................................................123
9.3 Panel-data .......................................................................................................................123
9.3.1 Methoden voor de analyse van panel data .................................................................... 124
10 Factor analyse ................................................................................................................... 130
10.1 Exploratory versus confirmatory factor analyse ..................................................................131
10.2 Voorwaarden van factor analyse .......................................................................................131
10.3 Voorbeeld ........................................................................................................................131
10.4 Uitvoering factor analyse ..................................................................................................132
3
, 1 Algemene informatie
Evaluatie is een schriftelijk openboekexamen waarbij je alles mag meenemen waarvan je
denkt dat je het nodig zal hebben (slides, notities, papers, samenvattingen…). Het
examen is geen computerexamen waardoor we deze analyses niet zelf moeten uitvoeren
tijdens het examen. Het is echter wel mogelijk dat we de output van één of meerdere
analyses voorgeschoteld krijgen, om deze vervolgens te interpreteren in functie van één
of meerdere examenvragen. Wat betreft de module over experimenteel onderzoek (goed
voor 5 van de 20 punten die jullie in totaal kunnen behalen voor dit opleidingsonderdeel)
ligt de focus op de mate waarin jullie in staat zijn de theorie toe te passen. Tijdens de
modules komen er heel wat oefeningen aan bod. Deze vormen een goede voorbereiding
op het examen.
Wanneer de begrippenlijst volledig gekend is, ben je klaar om een succesvol examen af te
leggen!
2 Experimentele designs
2.1 Wat is een experiment?
Bij een experiment ga je kijken wat het gevolg is van een bepaalde interventie. Je brengt
dus een verandering aan bij de oorzaak en bekijkt wat het gevolg is. Hieronder bespreken
we een voorbeeld van een experiment.
Stel dat je een nieuw medicijn wilt uittesten waarbij je de deelnemers in 2 groepen
verdeelt. Groep 1 krijgt het echte medicijn, maar groep 2 krijgt een placebo. Hierbij ga je
kijken hoe elke groep reageert op het medicijn. Wanneer er tussen beide groepen een
verschil in reactie is dan valt dit vermoedelijk toe te schrijven aan het echte en placebo
medicijn in beide groepen. We zeggen vermoedelijk omdat we enkel conclusies kunnen
trekken uit correct uitgevoerde experimenten.
Een tweede studie (experiment) verdeelt studenten in 2 groepen waarbij groep 1 notities
moet nemen op de laptop en groep 2 op papier. Resultaten tonen aan dat groep 2 beter
scoort op reflectievragen van de les die ze hadden bijgewoond in vergelijking met groep 1.
Een experimenteel onderzoek is de onderzoeksvorm waarin een procedure kan worden
ontworpen die het in principe mogelijk maakt oorzaak-gevolg relaties ondubbelzinnig te
ontdekken. Als experimenten dus goed ontworpen zijn, stellen ze je in staat om
veranderingen in y (afhankelijke variabele) te verklaren door oorzaken in x (onafhankelijke
variabele). Daarom gaan we dit ook wel vaak causaal onderzoek gaan noemen.
We kunnen een experiment ook definiëren als een case waarin de onderzoeker het
causaal verband bestudeert tussen 1 of meerdere gemanipuleerde experimentele
variabelen (onafhankelijke) en de uitkomstvariabele (afhankelijke), mits
controle/randomisatie van andere potentieel voorspellende variabelen.
4
Inhoudsopgave
1 Algemene informatie ............................................................................................................ 4
2 Experimentele designs ......................................................................................................... 4
2.1 Wat is een experiment? ....................................................................................................... 4
2.1.1 Voorbeelden uit de marketing........................................................................................... 5
2.1.2 Correlatie is niet hetzelfde als causaliteit.......................................................................... 5
2.1.3 Oefeningen ..................................................................................................................... 6
2.2 Soorten experimenten ......................................................................................................... 6
2.2.1 Oefeningen ..................................................................................................................... 8
2.3 Enkele basisbegrippen ........................................................................................................ 9
2.3.1 Oefeningen ................................................................................................................... 10
2.4 Bedreigingen validiteit ....................................................................................................... 10
2.4.1 Historie-eCect ............................................................................................................... 11
2.4.2 Maturatie-eCect ............................................................................................................ 11
2.4.3 TesteCect ...................................................................................................................... 11
2.4.4 ObservatoreCect ........................................................................................................... 11
2.4.5 Instrumenteel - of meeteCect......................................................................................... 11
2.4.6 Selectie-eCect .............................................................................................................. 12
2.4.7 MortaliteitseCect ........................................................................................................... 12
2.4.8 Verwachtings- of vraageCect .......................................................................................... 12
2.4.9 Oefening ....................................................................................................................... 12
2.5 Opzetten van een experiment ............................................................................................ 13
2.5.1 Introductie of briefing .................................................................................................... 14
2.5.2 Manipulatie ................................................................................................................... 14
2.5.3 Meting afhankelijke variabele ......................................................................................... 15
2.5.4 Eventueel: kwaliteitscontrole ......................................................................................... 16
2.5.5 Eventueel: meting mediatoren en/of moderatoren ........................................................... 16
2.5.6 Eventueel: meting manipulatiechecks ............................................................................ 16
2.5.7 Meting sociodemografische variabelen........................................................................... 17
2.5.8 Eventueel: vraag naar doel onderzoek ............................................................................. 17
2.5.9 Debriefing ..................................................................................................................... 18
2.5.10 Oefening ................................................................................................................... 18
3 Vergelijking kwantitatieve methodes ....................................................................................19
3.1 Oefeningen ....................................................................................................................... 19
3.2 Voorbeeld van een onderzoek bij lineaire regressieanalyse .................................................. 20
3.3 Testen van assumpties ...................................................................................................... 21
3.3.1 Stappen bij het testen van assumpties ........................................................................... 22
3.4 Bespreking resultaten ....................................................................................................... 29
3.5 Model comparison ............................................................................................................ 33
4 Variantieanalyse..................................................................................................................36
4.1 Inleiding ........................................................................................................................... 36
4.2 Wanneer variantieanalyse gebruiken? ................................................................................ 37
1
, 4.2.1 Waarover gaat het precies bij variantieanalyse? .............................................................. 37
4.2.2 Een voorbeeld ............................................................................................................... 38
4.2.3 Oefeningen ................................................................................................................... 40
4.3 Waarom ‘variantie’ in variantieanalyse ............................................................................... 41
4.3.1 Oefening ....................................................................................................................... 42
4.4 Hoe variantieanalyse uitvoeren in SPSS? ............................................................................ 43
4.5 Vormen van variantieanalyse ............................................................................................. 46
4.5.1 Oefening ....................................................................................................................... 48
4.6 Hoe andere vormen van variantieanalyse uitvoeren in SPSS? .............................................. 48
4.6.1 Two-way ANOVA (+ pdf-discovering statistics two-way ANOVA) ....................................... 48
4.6.2 Three-way ANOVA ......................................................................................................... 53
4.6.3 Repeated measures ANOVA ........................................................................................... 57
4.6.4 ANCOVA ....................................................................................................................... 61
4.6.5 MANOVA ....................................................................................................................... 61
5 Kwalitatief onderzoek ..........................................................................................................62
5.1 Algemeen ......................................................................................................................... 62
5.2 Soorten onderzoeksvragen ................................................................................................ 63
5.3 Valkuilen en aandachtspunten bij onderzoeksvragen .......................................................... 64
5.4 Criteria voor interessante kwalitatieve onderzoeksvragen .................................................... 65
5.5 Hoe voeren we onderzoek?................................................................................................ 66
5.5.1 Inductief versus deductief.............................................................................................. 66
5.5.2 Kwalitatief versus kwantitatief ........................................................................................ 67
5.5.3 Fundamenteel versus praktijkgericht onderzoek ............................................................. 69
5.5.4 Dwarsdoorsnede- versus longitudinaal onderzoek .......................................................... 69
5.6 Methodes voor verzamelen van kwalitatieve onderzoeksdata .............................................. 70
5.6.1 Observatie .................................................................................................................... 70
5.6.2 Interviews ..................................................................................................................... 71
5.6.3 Focusgroepen ............................................................................................................... 73
5.6.4 Rol van de interviewer .................................................................................................... 74
5.6.5 Rol van de moderator..................................................................................................... 75
5.7 Hoe onderzoeken we? ....................................................................................................... 75
5.7.1 Inhoud van de vragen ..................................................................................................... 75
5.7.2 Vraagvormen (manier) ................................................................................................... 77
5.7.3 Types deelnemers in een focusgroep .............................................................................. 79
5.8 Het eigenlijke interview...................................................................................................... 80
5.8.1 Vragen stellen ............................................................................................................... 81
5.8.2 Evalueren van antwoorden ............................................................................................. 82
5.8.3 Doorvragen ................................................................................................................... 82
5.9 Wat na het interview? ........................................................................................................ 83
5.10 Steekproeftrekking: wie bevragen we ................................................................................. 85
5.10.1 Grootte van de steekproef bepalen............................................................................. 89
5.10.2 Focusgroepen samenstellen ...................................................................................... 90
5.10.3 Kwalitatieve analyse .................................................................................................. 90
5.10.4 Kwaliteitsvereisten bij kwalitatief onderzoek ............................................................... 92
6 Moderatie............................................................................................................................94
6.1 Voorbeeld ......................................................................................................................... 94
6.2 Moderatiehypothese opstellen .......................................................................................... 95
2
, 6.3 Moderatie testen ............................................................................................................... 95
6.4 Oefeningen ....................................................................................................................... 97
7 Mediatie ..............................................................................................................................98
7.1 Voorbeeld ......................................................................................................................... 98
7.2 Mediatiehypothese opstellen ............................................................................................. 99
7.3 Testen voor mediatie volgens Baron & Kenny ...................................................................... 99
7.3.1 ECect van onafhankelijke variabele op de mediator ....................................................... 100
7.3.2 ECect van onafhankelijke variabele op de afhankelijke variabele .................................... 100
7.3.3 ECect van mediator op de afhankelijke variabele ........................................................... 100
7.3.4 ECect van mediator en onafhankelijke variabele op de afhankelijke variabele ................. 100
7.4 Voorwaarden voor mediatie ..............................................................................................101
7.5 Volledige versus partiële mediatie .....................................................................................101
7.6 Verschillende soorten regressie ........................................................................................102
7.6.1 Regressie 1: onafhankelijke op mediator ....................................................................... 102
7.6.2 Regressie 2: onafhankelijke op afhankelijke .................................................................. 102
7.6.3 Regressie 3: mediator op afhankelijke ........................................................................... 103
7.6.4 Regressie 4: onafhankelijke en mediator op afhankelijke ............................................... 103
7.7 Testen voor mediatie Sobel test & bootstrapping ................................................................105
7.7.1 Sobel test.................................................................................................................... 105
7.7.2 Bootstrapping.............................................................................................................. 107
7.8 Oefeningen verschil tussen moderatie en mediatie ............................................................110
8 Binaire logistische regressie .............................................................................................. 113
8.1 Schatting van het model ...................................................................................................114
8.2 Voorbeeld ........................................................................................................................115
8.3 Logistische regressie in STATA ...........................................................................................116
9 Panel data regressie .......................................................................................................... 123
9.1 Cross-sectionele data ......................................................................................................123
9.2 Tijdreeks data ..................................................................................................................123
9.3 Panel-data .......................................................................................................................123
9.3.1 Methoden voor de analyse van panel data .................................................................... 124
10 Factor analyse ................................................................................................................... 130
10.1 Exploratory versus confirmatory factor analyse ..................................................................131
10.2 Voorwaarden van factor analyse .......................................................................................131
10.3 Voorbeeld ........................................................................................................................131
10.4 Uitvoering factor analyse ..................................................................................................132
3
, 1 Algemene informatie
Evaluatie is een schriftelijk openboekexamen waarbij je alles mag meenemen waarvan je
denkt dat je het nodig zal hebben (slides, notities, papers, samenvattingen…). Het
examen is geen computerexamen waardoor we deze analyses niet zelf moeten uitvoeren
tijdens het examen. Het is echter wel mogelijk dat we de output van één of meerdere
analyses voorgeschoteld krijgen, om deze vervolgens te interpreteren in functie van één
of meerdere examenvragen. Wat betreft de module over experimenteel onderzoek (goed
voor 5 van de 20 punten die jullie in totaal kunnen behalen voor dit opleidingsonderdeel)
ligt de focus op de mate waarin jullie in staat zijn de theorie toe te passen. Tijdens de
modules komen er heel wat oefeningen aan bod. Deze vormen een goede voorbereiding
op het examen.
Wanneer de begrippenlijst volledig gekend is, ben je klaar om een succesvol examen af te
leggen!
2 Experimentele designs
2.1 Wat is een experiment?
Bij een experiment ga je kijken wat het gevolg is van een bepaalde interventie. Je brengt
dus een verandering aan bij de oorzaak en bekijkt wat het gevolg is. Hieronder bespreken
we een voorbeeld van een experiment.
Stel dat je een nieuw medicijn wilt uittesten waarbij je de deelnemers in 2 groepen
verdeelt. Groep 1 krijgt het echte medicijn, maar groep 2 krijgt een placebo. Hierbij ga je
kijken hoe elke groep reageert op het medicijn. Wanneer er tussen beide groepen een
verschil in reactie is dan valt dit vermoedelijk toe te schrijven aan het echte en placebo
medicijn in beide groepen. We zeggen vermoedelijk omdat we enkel conclusies kunnen
trekken uit correct uitgevoerde experimenten.
Een tweede studie (experiment) verdeelt studenten in 2 groepen waarbij groep 1 notities
moet nemen op de laptop en groep 2 op papier. Resultaten tonen aan dat groep 2 beter
scoort op reflectievragen van de les die ze hadden bijgewoond in vergelijking met groep 1.
Een experimenteel onderzoek is de onderzoeksvorm waarin een procedure kan worden
ontworpen die het in principe mogelijk maakt oorzaak-gevolg relaties ondubbelzinnig te
ontdekken. Als experimenten dus goed ontworpen zijn, stellen ze je in staat om
veranderingen in y (afhankelijke variabele) te verklaren door oorzaken in x (onafhankelijke
variabele). Daarom gaan we dit ook wel vaak causaal onderzoek gaan noemen.
We kunnen een experiment ook definiëren als een case waarin de onderzoeker het
causaal verband bestudeert tussen 1 of meerdere gemanipuleerde experimentele
variabelen (onafhankelijke) en de uitkomstvariabele (afhankelijke), mits
controle/randomisatie van andere potentieel voorspellende variabelen.
4
