RECHTSPSYCHOLGIE
2024-2025
Samenvatting
Lesnota’s, PowerPoint ‘s en handboek “Tussen wet en wetenschap”
Emilie Beelen
,Inhoudsopgave
Deel I. Een korte inleiding in de rechtspsychologie................................................................................4
1. Een schets van de (rechts)psychologie............................................................................................4
1.1 De oorsprong en geschiedenis van voor het recht relevante psychologie..................................4
1.2 Rechtspsychologie als één van de verschillende op het recht toegepaste en voor het recht
relevante psychologische disciplines..............................................................................................5
1.3 De doelstellingen en reikwijdte van de rechtspsychologie........................................................6
1.4 De context en doorwerking van het rechtspsychologische onderzoek.......................................6
2. De binnen de (rechts)psychologie gehanteerde methoden en technieken van onderzoek................7
2.1 De rechtspsychologie als empirische wetenschap.....................................................................7
2.2 De rechtspsychologie: een overwegend kwantitatief experimentele traditie.............................8
2.3 Beperkingen van het bestaande rechtspsychologische onderzoek...........................................10
Deel II. The Bigger Picture: Het belang van het vinden en toepassen van best practices......................12
3. De waarheidsvinding en procedurele rechtvaardigheid.................................................................12
4. Gerechtelijke dwalingen...............................................................................................................13
4.1 Concept...................................................................................................................................13
4.2 Prevalentie wereldwijd...........................................................................................................13
4.3 De afwezigheid van erkende onterechte veroordelingen in België..........................................14
4.4 De oorzaken van gerechtelijke dwalingen...............................................................................14
4.5 Het voorkomen en herstellen van gerechtelijke dwalingen.....................................................21
5. Het waarborgen van de procedurele rechten van de betrokkenen.................................................22
5.1 De relevantie van internationale en Europese mensenrechten.................................................22
5.2 Het risico op een schending van het recht op een eerlijk proces.............................................22
5.3 De impact op andere fundamentele rechten............................................................................23
Deel III. Het bekomen van informatie van partijen betrokken in een procedure...................................23
6. Bij wijze van achtergrond: enkele basisprincipes met betrekking tot waarneming en geheugen...23
6.1 De werking van het geheugen.................................................................................................23
6.2 Invloeden op het geheugen.....................................................................................................25
6.3 Pseudoherinneringen...............................................................................................................30
6.4 Verdringing en hervonden herinneringen................................................................................30
6.5 Geheugenverlies voor een delict?...........................................................................................31
7. Het onderzoeken en wegen van scenario’s en het belang van alibi’s.............................................32
7.1 Alternatieve scenario’s............................................................................................................32
7.2 Een alibi als het startpunt van een alternatief scenario............................................................33
1
, 7.3 De beoordeling van de geloofwaardigheid en waarachtigheid van een alibi...........................33
7.4 Enkele kanttekeningen bij de beoordeling van de geloofwaardigheid van alibi’s...................38
8. Het (ver)horen van betrokkenen...................................................................................................39
8.1 De centrale rol van verklaringen in procedures.......................................................................39
8.2 Verschillende verhoorstijlen en hun impact............................................................................39
8.3 De noodzaak van toegenomen op best practices gebaseerde training en opleiding.................45
9. Kwetsbare personen......................................................................................................................49
9.1 Kwetsbaarheid en kwetsbare personen: what’s in a name?.....................................................50
9.2 De kwetsbaarheid van verdachten...........................................................................................56
9.3 Kwetsbare getuigen en slachtoffers.........................................................................................59
9.4 Enkele reflecties bij de waarborgen voor kwetsbare personen in de Belgische context..........61
10. Op zoek naar de waarheid: leugendetectie..................................................................................61
10.1 Concepten.............................................................................................................................61
10.2 Fysiologische technieken: de polygraaf................................................................................62
10.3 Verbale leugendetectiesignalen.............................................................................................65
10.4 Een bijzondere vorm van ‘misleiding’ als obstakel van leugendetectie: malingering...........66
11. Het identificeren van daders: ooggetuigenherkenningen.............................................................68
11.1 Meervoudige confrontaties / lineup procedures....................................................................68
11.2 Verschillende procedures......................................................................................................69
11.3 De in acht te nemen variabelen om de kwaliteit van een lineup en de uitkomst ervan te
beoordelen....................................................................................................................................70
12. Het bekomen en beoordelen van informatie in enkele specifieke niet-strafrechtelijke contexten
..........................................................................................................................................................74
12.1 Familierecht: echtelijke geschillen en echtscheidingsprocedures..........................................74
12.2 Asielprocedures.....................................................................................................................78
12.3 Conflicten met betrekking tot het merkenrecht.....................................................................81
Deel IV. Juridische besluitvorming en de totstandkoming en preventie van bias en fouten..................85
13. De psychologie over hoe mensen denken en beslissingen nemen...............................................85
13.1 Beslissingen in het dagelijks leven........................................................................................85
13.2 Rechterlijke en jurybesluitvorming.......................................................................................86
14. Bias bij (juridische) besluitvorming............................................................................................88
14.1 Heuristieken..........................................................................................................................88
14.2 Attributie...............................................................................................................................89
14.3 Enkele specifieke biases onder de loep.................................................................................91
14.4 De invloed van psychologische mechanismen op de rechterlijke straftoemeting..................94
14.5 Enkele bijkomende obstakels bij juridische besluitvorming.................................................96
15. De rol van deskundigen............................................................................................................102
15.1. De rol en meerwaarde van deskundigenexpertise..............................................................102
2
, 15.2. Bias bij de besluitvorming door experts.............................................................................102
15.3. De preventie van ondeugdelijke praktijken en bias............................................................105
Oefeningen.........................................................................................................................................109
3
2024-2025
Samenvatting
Lesnota’s, PowerPoint ‘s en handboek “Tussen wet en wetenschap”
Emilie Beelen
,Inhoudsopgave
Deel I. Een korte inleiding in de rechtspsychologie................................................................................4
1. Een schets van de (rechts)psychologie............................................................................................4
1.1 De oorsprong en geschiedenis van voor het recht relevante psychologie..................................4
1.2 Rechtspsychologie als één van de verschillende op het recht toegepaste en voor het recht
relevante psychologische disciplines..............................................................................................5
1.3 De doelstellingen en reikwijdte van de rechtspsychologie........................................................6
1.4 De context en doorwerking van het rechtspsychologische onderzoek.......................................6
2. De binnen de (rechts)psychologie gehanteerde methoden en technieken van onderzoek................7
2.1 De rechtspsychologie als empirische wetenschap.....................................................................7
2.2 De rechtspsychologie: een overwegend kwantitatief experimentele traditie.............................8
2.3 Beperkingen van het bestaande rechtspsychologische onderzoek...........................................10
Deel II. The Bigger Picture: Het belang van het vinden en toepassen van best practices......................12
3. De waarheidsvinding en procedurele rechtvaardigheid.................................................................12
4. Gerechtelijke dwalingen...............................................................................................................13
4.1 Concept...................................................................................................................................13
4.2 Prevalentie wereldwijd...........................................................................................................13
4.3 De afwezigheid van erkende onterechte veroordelingen in België..........................................14
4.4 De oorzaken van gerechtelijke dwalingen...............................................................................14
4.5 Het voorkomen en herstellen van gerechtelijke dwalingen.....................................................21
5. Het waarborgen van de procedurele rechten van de betrokkenen.................................................22
5.1 De relevantie van internationale en Europese mensenrechten.................................................22
5.2 Het risico op een schending van het recht op een eerlijk proces.............................................22
5.3 De impact op andere fundamentele rechten............................................................................23
Deel III. Het bekomen van informatie van partijen betrokken in een procedure...................................23
6. Bij wijze van achtergrond: enkele basisprincipes met betrekking tot waarneming en geheugen...23
6.1 De werking van het geheugen.................................................................................................23
6.2 Invloeden op het geheugen.....................................................................................................25
6.3 Pseudoherinneringen...............................................................................................................30
6.4 Verdringing en hervonden herinneringen................................................................................30
6.5 Geheugenverlies voor een delict?...........................................................................................31
7. Het onderzoeken en wegen van scenario’s en het belang van alibi’s.............................................32
7.1 Alternatieve scenario’s............................................................................................................32
7.2 Een alibi als het startpunt van een alternatief scenario............................................................33
1
, 7.3 De beoordeling van de geloofwaardigheid en waarachtigheid van een alibi...........................33
7.4 Enkele kanttekeningen bij de beoordeling van de geloofwaardigheid van alibi’s...................38
8. Het (ver)horen van betrokkenen...................................................................................................39
8.1 De centrale rol van verklaringen in procedures.......................................................................39
8.2 Verschillende verhoorstijlen en hun impact............................................................................39
8.3 De noodzaak van toegenomen op best practices gebaseerde training en opleiding.................45
9. Kwetsbare personen......................................................................................................................49
9.1 Kwetsbaarheid en kwetsbare personen: what’s in a name?.....................................................50
9.2 De kwetsbaarheid van verdachten...........................................................................................56
9.3 Kwetsbare getuigen en slachtoffers.........................................................................................59
9.4 Enkele reflecties bij de waarborgen voor kwetsbare personen in de Belgische context..........61
10. Op zoek naar de waarheid: leugendetectie..................................................................................61
10.1 Concepten.............................................................................................................................61
10.2 Fysiologische technieken: de polygraaf................................................................................62
10.3 Verbale leugendetectiesignalen.............................................................................................65
10.4 Een bijzondere vorm van ‘misleiding’ als obstakel van leugendetectie: malingering...........66
11. Het identificeren van daders: ooggetuigenherkenningen.............................................................68
11.1 Meervoudige confrontaties / lineup procedures....................................................................68
11.2 Verschillende procedures......................................................................................................69
11.3 De in acht te nemen variabelen om de kwaliteit van een lineup en de uitkomst ervan te
beoordelen....................................................................................................................................70
12. Het bekomen en beoordelen van informatie in enkele specifieke niet-strafrechtelijke contexten
..........................................................................................................................................................74
12.1 Familierecht: echtelijke geschillen en echtscheidingsprocedures..........................................74
12.2 Asielprocedures.....................................................................................................................78
12.3 Conflicten met betrekking tot het merkenrecht.....................................................................81
Deel IV. Juridische besluitvorming en de totstandkoming en preventie van bias en fouten..................85
13. De psychologie over hoe mensen denken en beslissingen nemen...............................................85
13.1 Beslissingen in het dagelijks leven........................................................................................85
13.2 Rechterlijke en jurybesluitvorming.......................................................................................86
14. Bias bij (juridische) besluitvorming............................................................................................88
14.1 Heuristieken..........................................................................................................................88
14.2 Attributie...............................................................................................................................89
14.3 Enkele specifieke biases onder de loep.................................................................................91
14.4 De invloed van psychologische mechanismen op de rechterlijke straftoemeting..................94
14.5 Enkele bijkomende obstakels bij juridische besluitvorming.................................................96
15. De rol van deskundigen............................................................................................................102
15.1. De rol en meerwaarde van deskundigenexpertise..............................................................102
2
, 15.2. Bias bij de besluitvorming door experts.............................................................................102
15.3. De preventie van ondeugdelijke praktijken en bias............................................................105
Oefeningen.........................................................................................................................................109
3
