HS 12. Verkiezingen
1. Inleiding
i. Definitie
Verkiezingen zijn cruciaal in een democratie omwille van twee redenen.
Enerzijds wordt de wil van het volk gemeten. Het volk gaat via het uitbrengen van een stem
zijn soevereine macht delegeren aan een beperkte groep volksvertegenwoordigers. In België
brengt gemiddeld 85% van de stemgerechtigden hun stem uit. De wil van het volk staat dus
niet gelijk aan de wil van het gehele volk. De opkomst is relatief, ook in de EU.
Anderzijds wordt via verkiezingen ook de macht verdeeld. Het is een manier om de
machtsverhoudingen vast te leggen voor een paar jaar, niet alleen tussen maar ook binnen
partijen (penetratiegraad).
ii. Drie componenten
Verkiezingen worden niet overal op dezelfde manier georganiseerd. Afhankelijk van het
gehanteerde kiesstelsel, krijg je andere uitslagen. Dergelijke keuzes zijn dus niet zonder
impact. De kiesstelsels kunnen verschillen op basis van 3 componenten:
- Ballot structure? Hoe kan de burger een stem uitbrengen? Kan dit enkel op een partij
of enkel op kandidaten of dergelijke?
- Electorale formule? Wat is de berekeningswijze van de zetelverdeling? Wat is de
samenhang tussen de uitgebrachte stemmen en de uiteindelijke zetelverdeling? De
electorale formule bepaalt mee de mate van proportionaliteit van het kiesstelsel.
- District magnitude? Wat is de grootte van de kieskring? Een kieskring is een
geografische omschrijving waarbinnen een bepaald aantal zetels wordt verkozen. Hoe
groter de kieskring, hoe proportioneler de zetelverdeling.
iii. Drie basistypes
Op basis hiervan krijg je drie basistypes:
- Meerderheidsstelsel
- Proportioneel stelsel
- Gemengde systeem
2. Meerderheidsstelsels
i. Algemeen
In een meerderheidsstelsel wordt een beperkt aantal zetels per kieskring verkozen en gaan
die zetels naar die partij of kandidaat die de meeste stemmen haalt in die kieskring. Hierbij
heb je verschillende systemen, namelijk relatieve en absolute meerderheid.
Men spreekt van een relatieve meerderheid (plurality) wanneer een partij of kandidaat het
grootste percentage stemmen behaalt. Bij een absolute meerderheid (majority) daarentegen
moet een partij of kandidaat minstens 50% + 1 van de stemmen behalen.
125
, Men kan binnen het meerderheidssysteem kiezen voor een uninominaal of een plurinominaal
systeem. Bij een uninominaal systeem wordt één zetel per kieskring verkozen (bv. first past
the post). Bij een plurinominaal systeem worden meerdere zetels tegelijk toegewezen (bv. the
winner takes it all).
ii. First past the post system: Verenigd Koninkrijk
First past the post is een meerderheidssysteem waarbij één zetel per kieskring wordt verkozen
(uninominaal) en waar je als kandidaat een relatieve meerderheid moet halen. Het VK bestaat
uit 650 kieskringen, evenveel als er zetels zijn in het parlement. In elke kieskring wordt er één
volksvertegenwoordiger gekozen via een relatieve meerderheid.
Indien je als winnend kandidaat een grote voorsprong hebt, dan spreekt men van een safe
seat. Indien het verschil tussen de eerste en de tweede kandidaat erg klein is, spreekt men
van een marginal seat.
Ook moeten we kijken naar de electorale geografie: hoe zien de kieskringen eruit? Dit is heel
belangrijk in dit verkiezingssysteem. Men kan de geografische spreiding of concentratie van
kiezerskorpsen manipuleren via de indeling van de kieskringen. Het hertekenen van
kieskringen is delicaat omdat ze niet neutraal zijn. Men kan de kieskringen hertekenen in eigen
voordeel. Wanneer kieskringen opzettelijk zodanig worden uitgetekend dat ze een bepaalde
partij bevoordelen of benadelen, dan spreekt men van gerrymandering (VS Massachusetts).
Dit is vergelijkbaar met de fusionering van gemeenten in België.
iii. Tweederondestelsel: Frankrijk
Ook in het tweederondestelsel wordt er één zetel per kieskring verkozen, maar gebeurt dit op
basis van een absolute meerderheid (helft + 1). De winnende kandidaat moet een absolute
meerderheid van de stemmen halen. Indien dit niet het geval is in de eerste ronde, dan wordt
er een tweede ronde georganiseerd met de twee kandidaten die het meeste stemmen
haalden in de eerste ronde. Dit is het zuiver tweederondesysteem dat wordt toegepast bij de
presidentsverkiezingen in Frankrijk.
Voor de Franse parlementsverkiezingen wordt tevens een tweerondensysteem gehanteerd,
weliswaar met enkele afwijkingen. Allereerst moet je, om in de eerste ronde verkozen te
worden, als kandidaat niet alleen de absolute meerderheid van de geldig uitgebrachte
stemmen krijgen, maar ook ten minste 25% van de ingeschreven kiezers. Ook worden alle
kandidaten die ten minste 12,5% van de ingeschreven kiezers achter zich krijgen, toegelaten
tot de tweede ronde (ballotage) en dus niet alleen de twee beste kandidaten. In de tweede
ronde volstaat een relatieve meerderheid om te worden verkozen.
Dit systeem kan tot onverwachte zaken leiden zie Val-de-Marne. Kandidaten kunnen in
tweede ronde namelijk samenspannen tegen elkaar.
126
1. Inleiding
i. Definitie
Verkiezingen zijn cruciaal in een democratie omwille van twee redenen.
Enerzijds wordt de wil van het volk gemeten. Het volk gaat via het uitbrengen van een stem
zijn soevereine macht delegeren aan een beperkte groep volksvertegenwoordigers. In België
brengt gemiddeld 85% van de stemgerechtigden hun stem uit. De wil van het volk staat dus
niet gelijk aan de wil van het gehele volk. De opkomst is relatief, ook in de EU.
Anderzijds wordt via verkiezingen ook de macht verdeeld. Het is een manier om de
machtsverhoudingen vast te leggen voor een paar jaar, niet alleen tussen maar ook binnen
partijen (penetratiegraad).
ii. Drie componenten
Verkiezingen worden niet overal op dezelfde manier georganiseerd. Afhankelijk van het
gehanteerde kiesstelsel, krijg je andere uitslagen. Dergelijke keuzes zijn dus niet zonder
impact. De kiesstelsels kunnen verschillen op basis van 3 componenten:
- Ballot structure? Hoe kan de burger een stem uitbrengen? Kan dit enkel op een partij
of enkel op kandidaten of dergelijke?
- Electorale formule? Wat is de berekeningswijze van de zetelverdeling? Wat is de
samenhang tussen de uitgebrachte stemmen en de uiteindelijke zetelverdeling? De
electorale formule bepaalt mee de mate van proportionaliteit van het kiesstelsel.
- District magnitude? Wat is de grootte van de kieskring? Een kieskring is een
geografische omschrijving waarbinnen een bepaald aantal zetels wordt verkozen. Hoe
groter de kieskring, hoe proportioneler de zetelverdeling.
iii. Drie basistypes
Op basis hiervan krijg je drie basistypes:
- Meerderheidsstelsel
- Proportioneel stelsel
- Gemengde systeem
2. Meerderheidsstelsels
i. Algemeen
In een meerderheidsstelsel wordt een beperkt aantal zetels per kieskring verkozen en gaan
die zetels naar die partij of kandidaat die de meeste stemmen haalt in die kieskring. Hierbij
heb je verschillende systemen, namelijk relatieve en absolute meerderheid.
Men spreekt van een relatieve meerderheid (plurality) wanneer een partij of kandidaat het
grootste percentage stemmen behaalt. Bij een absolute meerderheid (majority) daarentegen
moet een partij of kandidaat minstens 50% + 1 van de stemmen behalen.
125
, Men kan binnen het meerderheidssysteem kiezen voor een uninominaal of een plurinominaal
systeem. Bij een uninominaal systeem wordt één zetel per kieskring verkozen (bv. first past
the post). Bij een plurinominaal systeem worden meerdere zetels tegelijk toegewezen (bv. the
winner takes it all).
ii. First past the post system: Verenigd Koninkrijk
First past the post is een meerderheidssysteem waarbij één zetel per kieskring wordt verkozen
(uninominaal) en waar je als kandidaat een relatieve meerderheid moet halen. Het VK bestaat
uit 650 kieskringen, evenveel als er zetels zijn in het parlement. In elke kieskring wordt er één
volksvertegenwoordiger gekozen via een relatieve meerderheid.
Indien je als winnend kandidaat een grote voorsprong hebt, dan spreekt men van een safe
seat. Indien het verschil tussen de eerste en de tweede kandidaat erg klein is, spreekt men
van een marginal seat.
Ook moeten we kijken naar de electorale geografie: hoe zien de kieskringen eruit? Dit is heel
belangrijk in dit verkiezingssysteem. Men kan de geografische spreiding of concentratie van
kiezerskorpsen manipuleren via de indeling van de kieskringen. Het hertekenen van
kieskringen is delicaat omdat ze niet neutraal zijn. Men kan de kieskringen hertekenen in eigen
voordeel. Wanneer kieskringen opzettelijk zodanig worden uitgetekend dat ze een bepaalde
partij bevoordelen of benadelen, dan spreekt men van gerrymandering (VS Massachusetts).
Dit is vergelijkbaar met de fusionering van gemeenten in België.
iii. Tweederondestelsel: Frankrijk
Ook in het tweederondestelsel wordt er één zetel per kieskring verkozen, maar gebeurt dit op
basis van een absolute meerderheid (helft + 1). De winnende kandidaat moet een absolute
meerderheid van de stemmen halen. Indien dit niet het geval is in de eerste ronde, dan wordt
er een tweede ronde georganiseerd met de twee kandidaten die het meeste stemmen
haalden in de eerste ronde. Dit is het zuiver tweederondesysteem dat wordt toegepast bij de
presidentsverkiezingen in Frankrijk.
Voor de Franse parlementsverkiezingen wordt tevens een tweerondensysteem gehanteerd,
weliswaar met enkele afwijkingen. Allereerst moet je, om in de eerste ronde verkozen te
worden, als kandidaat niet alleen de absolute meerderheid van de geldig uitgebrachte
stemmen krijgen, maar ook ten minste 25% van de ingeschreven kiezers. Ook worden alle
kandidaten die ten minste 12,5% van de ingeschreven kiezers achter zich krijgen, toegelaten
tot de tweede ronde (ballotage) en dus niet alleen de twee beste kandidaten. In de tweede
ronde volstaat een relatieve meerderheid om te worden verkozen.
Dit systeem kan tot onverwachte zaken leiden zie Val-de-Marne. Kandidaten kunnen in
tweede ronde namelijk samenspannen tegen elkaar.
126