Samenvatting Analyseren in kwalitatief onderzoek- Denken en doen
Auteur: Hennie Boeije
Druk: 2
ISBN: 978 94 6236 397 7
,Inhoudsopgave
1 Inleiding kwalitatief onderzoek 2
2 De kwalitatieve onderzoeksopzet 4
3 Steekproeftrekking 7
4 Dataverzameling 9
5 Principes van kwalitatieve analyse 12
6 Methoden en technieken van kwalitatieve analyse 15
7 Kwaliteit van onderzoek 19
8 Rapporteren 22
1
,1 Inleiding kwalitatief onderzoek
1.1 Kwantitatief en kwalitatief onderzoek
In een kwantitatieve onderzoek kiezen onderzoekers vooraf een theorie om hypothesen uit af te
leiden. De hypothesen of vooronderstellingen worden dan getoetst door middel van waarnemingen.
De interessante elementen of kenmerken die de onderzoekers willen meten, bepalen ze van te voren
op basis van de theorie. Via veelal bestaande, gestandaardiseerde meetinstrumenten doen de
onderzoekers waarnemingen bij een aanzienlijk aantal onderzoekseenheden. De waarnemingen
bestaan uit getallen en met behulp van statistiek bereken de onderzoekers of de hypothesen worden
bevestigd of verworpen dien te worden op basis van de resultaten. Vervolgens proberen ze de
uitkomsten te verklaren.
In het kwalitatieve onderzoek gebruiken de onderzoekers de literatuur veelal om zich verschillende
gezichtspunten eigen te maken en een vraagstelling te formuleren. Het doel is het onderwerp van het
onderzoek met de juiste begrippen te beschrijven en te begrijpen wat er zich afspeelt. Deze
onderzoekers verzamelen de gegevens met instrumenten die ze veelal zelf ontwikkelen en die zij
gedurende de dataverzameling verder verfijnen. Meestal worden er in het onderzoek niet veel
eenheden bestudeert maar een enkele eenheid zeer intensief.
Onderzoekers in de verschillende wetenschapsgebieden maken gebruik van verschillende
onderzoeksmethoden om inzicht en kennis te verkrijgen. Een belangrijk element hierbij is de
wetenschappelijke paradigma. Dit is de gedeelde wetenschappelijke opvatting van een groep
wetenschappers die betrekking heeft op hoe een wetenschappelijke theorie er uit zou moeten zien.
Van deze gezamenlijke visie maken twee elementen deel uit:
- Ontologisch uitspraken die betrekking hebben op de studie van dingen die bestaan
- Epistemologische uitspraken die betrekking hebben op opvattingen over wat als kennis telt en
over de wijze waarop kennis over de werkelijkheid verkregen kan worden
In de geschiedenis van de sociale wetenschappen hebben zich drie belangrijke wetenschappelijke
paradigma’s ontwikkeld:
- Het empirisch-analytisch paradigma of positivisme wat vooral betrekking heeft op kwantitatief
onderzoek
- Het interpretatieve of constructivistisch paradigma wat vooral betrekking heeft op kwalitatief
onderzoek
- Het kritisch-emanciperende paradigma kan betrekking hebben op zowel kwalitatief als
kwantitatief onderzoek
1.2 Afbakening en omschrijving van van kwalitatief onderzoek
Kwalitatief onderzoek is de meest gangbare naam voor het type onderzoek wat centraal staat in dit
boek. In de praktijk van kwalitatief onderzoek bestaat een grote diversiteit. In grote lijnen bestaan er
twee varianten kwalitatief onderzoek:
- Kwalitatief onderzoek dat betrekking heeft op de kenmerken van taal en
communicatieprocessen. Dit wordt ook wel discursief onderzoek genoemd.
- Kwalitatief onderzoek dat betrekking heeft op het willen begrijpen van betekenissen die
mensen toekennen aan gebeurtenissen in hun dagelijks leven. Dit wordt ook wel interpretatief
onderzoek genoemd
Kwalitatief onderzoek kan dan ook als volgt worden omschreven: kwalitatief onderzoek heeft
betrekking op en strategie voor de systematische verzameling, organisatie, en interpretatie van
tekstueel materiaal dat is verkregen door gesprekken of observaties met het doel concepten te
ontwikkelen die de onderzoekers kunnen helpen om sociale verschijnselen in hun natuurlijke context
te begrijpen met de nadruk op betekenissen, ervaringen, en gezichtspunten van alle betrokkenen.
De gedachte achter deze interpretatieve kant van kwalitatief onderzoek is dat we in de sociale
wetenschappen mensen bestuderen en daarom ook begrip moeten nastreven voor hun
overwegingen, argumenten, ervaringen en motieven.
2
, Binnen de interpretatieve kant van kwalitatief onderzoek is veel heterogeniteit. Er zijn verschillende
stromingen, hoofdvormen of tradities zichtbaar. Een van de stromingen die van grote invloed is
geweest op kwalitatief onderzoek is de stroming van de gefundeerde theoriebenadering. De
grondleggers van deze gefundeerde theoriebenadering, Glaser en Strauss, beoogden met hun
onderzoeksstrategie de validiteit in het empirisch onderzoek terug te brengen.
Het kernconcept van deze gefundeerde theoriebenadering is besefcontext. Een besefcontext verwijst
naar wie er wat over de strevenssituatie weet en over de kansen op de dood van de strevende. Deze
theorie geeft aan dat het gedrag van de betrokkenen afhankelijk is van wat ieder op een bepaald
moment van de situatie weet en ook van wat men beseft wat de anderen weten. De onderzoekers
onderscheiden vir besef contexten vanuit het perspectief van de betrokkenen:
1. Het gesloten perspectief
2. Het besef gebaseerd op gevoelens
3. Het besef berustend op wederzijds doen alsof
4. Het open besef
Veel onderzoekers voelden zich aangetrokken tot deze vernieuwende procedure, die de belofte
inhield dat stap voor stap een theorie kon worden ontwikkeld op basis van systematisch verkregen en
geanalyseerd onderzoeksgegevens. Die theorie zou passen bij de onderzochte situaties omdat zij
voortkomen en werden gesteund door empirische waarnemingen in het betreffende veld. Door
collega’s van Glaser en Strauss is deze theorie in de loop ter tijd verder ontwikkeld.
De actuele onderzoekspraktijk is dat veel onderzoekers niet in een bepaalde stroming of traditie
werken.
1.3 Kenmerken van kwalitatief onderzoek
Kwalitatief onderzoek bevat drie elementen die gezamenlijk de definitie van kwalitatief onderzoek
vormen:
1. Nadruk op betekenissen, ervaringen, en gezichtspunten van alle betrokkenen
2. Systematische verzameling, organisatie, en interpretatie van tekstueel materiaal
3. Ontwikkeling van concepten die helpen sociale verschijnselen te begrijpen in hun natuurlijke
omgeving
1.4 De keuze voor kwalitatief onderzoek
De in de vorige paragraaf beschreven kenmerken vormen de aantrekkingskracht van kwalitatief
onderzoek. Er zijn dan ook een aantal redenen die meestal leiden tot het doen van kwalitatief
onderzoek:
1. Situaties, organisaties of personen die bijzonder of eigenaardig zijn en eventueel kunnen
bijdragen aan theorievorming
2. Situaties waar weinig onderzoeks is gedaan, waarvan men nog weinig weet en waarvoor men
eventueel een (meet)jnstrument wil ontwikkelen
3. Situaties waarnaar veel onderzoek is gedaan, maar waarvan de uitkomsten elkaar
tegenspraken, getoetst moeten worden of om verklaring vragen
4. Situaties die complex en veranderlijk zijn en situaties die men soms niet alleen wil bestuderen
maar ook veranderen
5. Situaties waarin ethische en praktische overwegingen een grote rol spelen
In veel gebieden is er sprake van zowel kwalitatief onderzoek als kwantitatief onderzoek. Soms
worden deze twee vormen van onderzoek zelfs gecombineerd binnen een onderzoek. Het wel of niet
kunnen combineren van twee vormen van onderzoek in een onderzoek is een onderwerp wat continu
een onderwerp van wetenschappelijke discussie is. Er kunnen vier mogelijke redenen zijn om te
kiezen voor een gemengd onderzoek:
1. Een verschijnsel zowel vanuit het perspectief van de onderzochten als vanuit het
onderzoeksperspectief willen leren kennen
2. Een meetinstrument willen ontwikkelen
3. Een interventie met kwantitatieve en kwalitatieve metingen willen evalueren
4. Een theorie willen vormen
3
Auteur: Hennie Boeije
Druk: 2
ISBN: 978 94 6236 397 7
,Inhoudsopgave
1 Inleiding kwalitatief onderzoek 2
2 De kwalitatieve onderzoeksopzet 4
3 Steekproeftrekking 7
4 Dataverzameling 9
5 Principes van kwalitatieve analyse 12
6 Methoden en technieken van kwalitatieve analyse 15
7 Kwaliteit van onderzoek 19
8 Rapporteren 22
1
,1 Inleiding kwalitatief onderzoek
1.1 Kwantitatief en kwalitatief onderzoek
In een kwantitatieve onderzoek kiezen onderzoekers vooraf een theorie om hypothesen uit af te
leiden. De hypothesen of vooronderstellingen worden dan getoetst door middel van waarnemingen.
De interessante elementen of kenmerken die de onderzoekers willen meten, bepalen ze van te voren
op basis van de theorie. Via veelal bestaande, gestandaardiseerde meetinstrumenten doen de
onderzoekers waarnemingen bij een aanzienlijk aantal onderzoekseenheden. De waarnemingen
bestaan uit getallen en met behulp van statistiek bereken de onderzoekers of de hypothesen worden
bevestigd of verworpen dien te worden op basis van de resultaten. Vervolgens proberen ze de
uitkomsten te verklaren.
In het kwalitatieve onderzoek gebruiken de onderzoekers de literatuur veelal om zich verschillende
gezichtspunten eigen te maken en een vraagstelling te formuleren. Het doel is het onderwerp van het
onderzoek met de juiste begrippen te beschrijven en te begrijpen wat er zich afspeelt. Deze
onderzoekers verzamelen de gegevens met instrumenten die ze veelal zelf ontwikkelen en die zij
gedurende de dataverzameling verder verfijnen. Meestal worden er in het onderzoek niet veel
eenheden bestudeert maar een enkele eenheid zeer intensief.
Onderzoekers in de verschillende wetenschapsgebieden maken gebruik van verschillende
onderzoeksmethoden om inzicht en kennis te verkrijgen. Een belangrijk element hierbij is de
wetenschappelijke paradigma. Dit is de gedeelde wetenschappelijke opvatting van een groep
wetenschappers die betrekking heeft op hoe een wetenschappelijke theorie er uit zou moeten zien.
Van deze gezamenlijke visie maken twee elementen deel uit:
- Ontologisch uitspraken die betrekking hebben op de studie van dingen die bestaan
- Epistemologische uitspraken die betrekking hebben op opvattingen over wat als kennis telt en
over de wijze waarop kennis over de werkelijkheid verkregen kan worden
In de geschiedenis van de sociale wetenschappen hebben zich drie belangrijke wetenschappelijke
paradigma’s ontwikkeld:
- Het empirisch-analytisch paradigma of positivisme wat vooral betrekking heeft op kwantitatief
onderzoek
- Het interpretatieve of constructivistisch paradigma wat vooral betrekking heeft op kwalitatief
onderzoek
- Het kritisch-emanciperende paradigma kan betrekking hebben op zowel kwalitatief als
kwantitatief onderzoek
1.2 Afbakening en omschrijving van van kwalitatief onderzoek
Kwalitatief onderzoek is de meest gangbare naam voor het type onderzoek wat centraal staat in dit
boek. In de praktijk van kwalitatief onderzoek bestaat een grote diversiteit. In grote lijnen bestaan er
twee varianten kwalitatief onderzoek:
- Kwalitatief onderzoek dat betrekking heeft op de kenmerken van taal en
communicatieprocessen. Dit wordt ook wel discursief onderzoek genoemd.
- Kwalitatief onderzoek dat betrekking heeft op het willen begrijpen van betekenissen die
mensen toekennen aan gebeurtenissen in hun dagelijks leven. Dit wordt ook wel interpretatief
onderzoek genoemd
Kwalitatief onderzoek kan dan ook als volgt worden omschreven: kwalitatief onderzoek heeft
betrekking op en strategie voor de systematische verzameling, organisatie, en interpretatie van
tekstueel materiaal dat is verkregen door gesprekken of observaties met het doel concepten te
ontwikkelen die de onderzoekers kunnen helpen om sociale verschijnselen in hun natuurlijke context
te begrijpen met de nadruk op betekenissen, ervaringen, en gezichtspunten van alle betrokkenen.
De gedachte achter deze interpretatieve kant van kwalitatief onderzoek is dat we in de sociale
wetenschappen mensen bestuderen en daarom ook begrip moeten nastreven voor hun
overwegingen, argumenten, ervaringen en motieven.
2
, Binnen de interpretatieve kant van kwalitatief onderzoek is veel heterogeniteit. Er zijn verschillende
stromingen, hoofdvormen of tradities zichtbaar. Een van de stromingen die van grote invloed is
geweest op kwalitatief onderzoek is de stroming van de gefundeerde theoriebenadering. De
grondleggers van deze gefundeerde theoriebenadering, Glaser en Strauss, beoogden met hun
onderzoeksstrategie de validiteit in het empirisch onderzoek terug te brengen.
Het kernconcept van deze gefundeerde theoriebenadering is besefcontext. Een besefcontext verwijst
naar wie er wat over de strevenssituatie weet en over de kansen op de dood van de strevende. Deze
theorie geeft aan dat het gedrag van de betrokkenen afhankelijk is van wat ieder op een bepaald
moment van de situatie weet en ook van wat men beseft wat de anderen weten. De onderzoekers
onderscheiden vir besef contexten vanuit het perspectief van de betrokkenen:
1. Het gesloten perspectief
2. Het besef gebaseerd op gevoelens
3. Het besef berustend op wederzijds doen alsof
4. Het open besef
Veel onderzoekers voelden zich aangetrokken tot deze vernieuwende procedure, die de belofte
inhield dat stap voor stap een theorie kon worden ontwikkeld op basis van systematisch verkregen en
geanalyseerd onderzoeksgegevens. Die theorie zou passen bij de onderzochte situaties omdat zij
voortkomen en werden gesteund door empirische waarnemingen in het betreffende veld. Door
collega’s van Glaser en Strauss is deze theorie in de loop ter tijd verder ontwikkeld.
De actuele onderzoekspraktijk is dat veel onderzoekers niet in een bepaalde stroming of traditie
werken.
1.3 Kenmerken van kwalitatief onderzoek
Kwalitatief onderzoek bevat drie elementen die gezamenlijk de definitie van kwalitatief onderzoek
vormen:
1. Nadruk op betekenissen, ervaringen, en gezichtspunten van alle betrokkenen
2. Systematische verzameling, organisatie, en interpretatie van tekstueel materiaal
3. Ontwikkeling van concepten die helpen sociale verschijnselen te begrijpen in hun natuurlijke
omgeving
1.4 De keuze voor kwalitatief onderzoek
De in de vorige paragraaf beschreven kenmerken vormen de aantrekkingskracht van kwalitatief
onderzoek. Er zijn dan ook een aantal redenen die meestal leiden tot het doen van kwalitatief
onderzoek:
1. Situaties, organisaties of personen die bijzonder of eigenaardig zijn en eventueel kunnen
bijdragen aan theorievorming
2. Situaties waar weinig onderzoeks is gedaan, waarvan men nog weinig weet en waarvoor men
eventueel een (meet)jnstrument wil ontwikkelen
3. Situaties waarnaar veel onderzoek is gedaan, maar waarvan de uitkomsten elkaar
tegenspraken, getoetst moeten worden of om verklaring vragen
4. Situaties die complex en veranderlijk zijn en situaties die men soms niet alleen wil bestuderen
maar ook veranderen
5. Situaties waarin ethische en praktische overwegingen een grote rol spelen
In veel gebieden is er sprake van zowel kwalitatief onderzoek als kwantitatief onderzoek. Soms
worden deze twee vormen van onderzoek zelfs gecombineerd binnen een onderzoek. Het wel of niet
kunnen combineren van twee vormen van onderzoek in een onderzoek is een onderwerp wat continu
een onderwerp van wetenschappelijke discussie is. Er kunnen vier mogelijke redenen zijn om te
kiezen voor een gemengd onderzoek:
1. Een verschijnsel zowel vanuit het perspectief van de onderzochten als vanuit het
onderzoeksperspectief willen leren kennen
2. Een meetinstrument willen ontwikkelen
3. Een interventie met kwantitatieve en kwalitatieve metingen willen evalueren
4. Een theorie willen vormen
3
