Hoofdstuk 2: Glucocorticoïden
Glucocorticoïden zijn heel sterk anti-inflammatoir en immunosuppressief, maar ze hebben veel
bijwerkingen. De anti-inflammatoire effecten hangen samen met de pleiotrope effecten: Het is niet
één bepaald effect wat glucocorticoïden hebben, mar zij hebben zeer verschillende effecten die
inwerken op verschillende pathways. De bijwerkingen van glucocorticoïden zijn dan ook goed
gekend. Daarom moet er ook een duidelijk omschreven indicatie zijn om glucocorticoïden te
gebruiken; we gebruiken ze ook alleen wanneer ze écht nodig zijn! De bijnierschors produceert
mineralocorticoïden (denk aan aldosteron) en glucocorticoïden (vooral cortisol). Bij een gezonde
volwassene zien we een endogene secretie van 10 tot 20 mg cortisol per dag. De secretie verloopt via
het diurn patroon: Vlak voor het ontbijt, dus in de ochtend, zien we een grote piek van
glucocorticoïden secretie in het lichaam. Dus, wanneer we glucocorticoïden gaan geven als therapie,
moeten de patiënt deze medicatie ook innemen in de ochtend, voor het ontbijt. Dit, omdat we het
fysiologisch dierenpatroon zo veel mogelijk gaan imiteren. De vrijzetting van cortisol wordt geregeld
door een negatief feedback mechanisme waarin de hypothalamus en de hypofyse voorkwab
betrokken zijn. Wanneer we exogeen glucocorticoïden toedienen in een supra fysiologische dosis,
dan zullen we de endogene secretie van glucocorticoïden onderdrukken. Wanneer we dus bezig zijn
met een chronische behandeling, zal de endogene secretie helemaal stoppen. Als de behandeling
stopt, zal de endogene secretie niet zomaar direct op gang komen. Dit noemt men bijnierschors
atrofie. Dus, wanneer we een chronische therapie met glucocorticoïden willen beëindigen, zullen we
deze therapie moeten afbouwen. Zodanig dat de endogene productie weer opgezet kan worden.
Glucocorticoïden binden op de glucocorticoïde receptoren (bevinden zich in het cytosol in een
inactieve vorm). Door binding zal de receptor activeren en het complex migreert naar de kern. Hier
kan het een impact hebben op de transcriptie van een aantal genen. Deze impact kan een stimulatie
zijn, maar ook een inhibitie van een aantal van deze processen. Glucocorticoïden hebben geen acuut
effect, meestal duurt dit een aantal uren omdat er wordt ingewerkt op de transcriptie en de
translatie.
Wanneer we mensen willen behandelen omwille van een inflammatoir of een immunologisch
fenomeen, dan ben je niet geïnteresseerd in de mineralocorticoïde effecten, wel in de anti-
inflammatoire effecten. We zien dat dexamethason en bètamethason quasi zuivere anti-
inflammatoire effecten geven. Aldosteron geeft een quasi zuiver mineralocorticoïde effect. Cortisol
geeft beide effecten.
Glucocorticoïden – Indicaties
Natuurlijke en/of synthetische glucocorticoïden worden gegeven bij:
Diagnose en behandeling van bijnierschors insufficiëntie. Bij de Ziekte van Addison wordt een
combinatie van een glucocorticoïd en een mineralocorticoïde gegeven als
substitutietherapie
Anti-inflammatoire en immunosuppressieve behandelingen, denk aan astma, eczeem,
allergische rhinoconjuctivitis, auto-immuunziekten, preventie van orgaanafstoting of GVHD.
Bij deze behandelingen worden meestal synthetische glucocorticoïden gebruikt omwille van
minder mineralocorticoïde effecten (dat wil zeggen minder water- en zoutretentie). De anti-
inflammatoire en immunosuppressieve effecten zijn het gevolg van een dubbele werking:
effect op witte bloedcellen en het effect op ontstekingsmediatoren (zie verder)
Inductie van longrijping bij de foetus wanneer geboorte vóór 34 weken zwangerschapsduur
wordt verwacht (bètamethason of dexamethason). De glucocorticoïden kunnen doorheen de
placenta migreren en zo heeft het vroeg geboren kindje een betere outcome qua longfunctie
In de oncologie: als onderdeel van cytotoxische therapie, vermindering van hersenoedeem
(in de terminale palliatieve fase) of als anti-emetische therapie (dexamethason)
Glucocorticoïden – Effect op witte bloedcellen
Pagina 1 van 5
Glucocorticoïden zijn heel sterk anti-inflammatoir en immunosuppressief, maar ze hebben veel
bijwerkingen. De anti-inflammatoire effecten hangen samen met de pleiotrope effecten: Het is niet
één bepaald effect wat glucocorticoïden hebben, mar zij hebben zeer verschillende effecten die
inwerken op verschillende pathways. De bijwerkingen van glucocorticoïden zijn dan ook goed
gekend. Daarom moet er ook een duidelijk omschreven indicatie zijn om glucocorticoïden te
gebruiken; we gebruiken ze ook alleen wanneer ze écht nodig zijn! De bijnierschors produceert
mineralocorticoïden (denk aan aldosteron) en glucocorticoïden (vooral cortisol). Bij een gezonde
volwassene zien we een endogene secretie van 10 tot 20 mg cortisol per dag. De secretie verloopt via
het diurn patroon: Vlak voor het ontbijt, dus in de ochtend, zien we een grote piek van
glucocorticoïden secretie in het lichaam. Dus, wanneer we glucocorticoïden gaan geven als therapie,
moeten de patiënt deze medicatie ook innemen in de ochtend, voor het ontbijt. Dit, omdat we het
fysiologisch dierenpatroon zo veel mogelijk gaan imiteren. De vrijzetting van cortisol wordt geregeld
door een negatief feedback mechanisme waarin de hypothalamus en de hypofyse voorkwab
betrokken zijn. Wanneer we exogeen glucocorticoïden toedienen in een supra fysiologische dosis,
dan zullen we de endogene secretie van glucocorticoïden onderdrukken. Wanneer we dus bezig zijn
met een chronische behandeling, zal de endogene secretie helemaal stoppen. Als de behandeling
stopt, zal de endogene secretie niet zomaar direct op gang komen. Dit noemt men bijnierschors
atrofie. Dus, wanneer we een chronische therapie met glucocorticoïden willen beëindigen, zullen we
deze therapie moeten afbouwen. Zodanig dat de endogene productie weer opgezet kan worden.
Glucocorticoïden binden op de glucocorticoïde receptoren (bevinden zich in het cytosol in een
inactieve vorm). Door binding zal de receptor activeren en het complex migreert naar de kern. Hier
kan het een impact hebben op de transcriptie van een aantal genen. Deze impact kan een stimulatie
zijn, maar ook een inhibitie van een aantal van deze processen. Glucocorticoïden hebben geen acuut
effect, meestal duurt dit een aantal uren omdat er wordt ingewerkt op de transcriptie en de
translatie.
Wanneer we mensen willen behandelen omwille van een inflammatoir of een immunologisch
fenomeen, dan ben je niet geïnteresseerd in de mineralocorticoïde effecten, wel in de anti-
inflammatoire effecten. We zien dat dexamethason en bètamethason quasi zuivere anti-
inflammatoire effecten geven. Aldosteron geeft een quasi zuiver mineralocorticoïde effect. Cortisol
geeft beide effecten.
Glucocorticoïden – Indicaties
Natuurlijke en/of synthetische glucocorticoïden worden gegeven bij:
Diagnose en behandeling van bijnierschors insufficiëntie. Bij de Ziekte van Addison wordt een
combinatie van een glucocorticoïd en een mineralocorticoïde gegeven als
substitutietherapie
Anti-inflammatoire en immunosuppressieve behandelingen, denk aan astma, eczeem,
allergische rhinoconjuctivitis, auto-immuunziekten, preventie van orgaanafstoting of GVHD.
Bij deze behandelingen worden meestal synthetische glucocorticoïden gebruikt omwille van
minder mineralocorticoïde effecten (dat wil zeggen minder water- en zoutretentie). De anti-
inflammatoire en immunosuppressieve effecten zijn het gevolg van een dubbele werking:
effect op witte bloedcellen en het effect op ontstekingsmediatoren (zie verder)
Inductie van longrijping bij de foetus wanneer geboorte vóór 34 weken zwangerschapsduur
wordt verwacht (bètamethason of dexamethason). De glucocorticoïden kunnen doorheen de
placenta migreren en zo heeft het vroeg geboren kindje een betere outcome qua longfunctie
In de oncologie: als onderdeel van cytotoxische therapie, vermindering van hersenoedeem
(in de terminale palliatieve fase) of als anti-emetische therapie (dexamethason)
Glucocorticoïden – Effect op witte bloedcellen
Pagina 1 van 5
