Maartje Koppies
Klinische Neuropsychologie 2023
Inhoudsopgave
Hoorcollege 1: Epilepsie en Neurotrauma...................................................................................................... 2
Hoofdstuk 14: Traumatisch hersenletsel..............................................................................................................3
Hoofdstuk 15: Epilepsie........................................................................................................................................8
Classificatie epileptische aanvallen en epilepsie.............................................................................................9
Etiologie epilepsie..........................................................................................................................................10
Oorzaak epilepsie...........................................................................................................................................11
Gevolgen van epilepsie..................................................................................................................................12
Hoorcollege 2: Dementie.............................................................................................................................. 13
Hoofdstuk 19: De ziekte van alzheimer..............................................................................................................14
19.1 diagnostische criteria.............................................................................................................................14
19.2 etiologie en neuropathologie................................................................................................................15
19.3 Klinisch en neuropsychologisch profiel.................................................................................................16
Hoofdstuk 20: Frontotemporale dementie........................................................................................................19
20.1 inleiding.................................................................................................................................................19
20.2 etiologie en neuropathologie................................................................................................................20
20.3 cognitieve stoornissen...........................................................................................................................21
Hoofdstuk 21: Het Parkinson spectrum.............................................................................................................22
21.1 inleiding.................................................................................................................................................23
21. 3 Etiologie en neuropathologie...............................................................................................................24
21.4 Diagnostiek............................................................................................................................................25
21.5 behandeling...........................................................................................................................................25
21.6 Cognitieve stoornissen..........................................................................................................................25
Hoofdstuk 22: De ziekte van Huntington...........................................................................................................26
22.1 Klinisch beeld.........................................................................................................................................26
22.2 Etiologie en Neuropathologie................................................................................................................27
22.2 Beschrijving van de gevolgen van het ziektebeeld................................................................................27
Hoorcollege 3: Vasculaire aandoeningen...................................................................................................... 29
Hoofdstuk 13......................................................................................................................................................29
13.2 Vasculair cognitieve stoornissen...........................................................................................................29
13.4 Etiologie herseninfarct en hersenbloeding...........................................................................................29
13.5 Acute en chronische gevolgen...............................................................................................................31
13.6 Neuropsychologische gevolgen.............................................................................................................32
Vasculaire stroomgebieden...........................................................................................................................33
13.7 Niet-cognitieve gevolgen.......................................................................................................................35
Hoorcollege 4: Korsakov............................................................................................................................... 35
Hoofdstuk 18......................................................................................................................................................35
18.2 stoornis in het gebruik van alcohol.......................................................................................................35
18.3 Alcoholgerelateerde cognitieve stoornissen.........................................................................................36
18.4 Acute effecten van alcoholmisbruik......................................................................................................36
18.5 chronische effecten van alcoholmisbruik..............................................................................................36
18.6 Oorzaken van de neurologische en neuropsychologische gevolgen van chronisch alcoholmisbruik...36
18.7 Herstel na het stoppen van alcoholgebruik...........................................................................................37
18.8 Wernicke-encefalopathie......................................................................................................................37
18.9 Het syndroom van Korsakov..................................................................................................................37
18.10 Alcoholdementie..................................................................................................................................39
1
,Maartje Koppies
Klinische Neuropsychologie 2023
Hoorcollege 5: Multiple sclerose.................................................................................................................. 39
Hoofdstuk 23......................................................................................................................................................39
23.1 Ziektebeeld............................................................................................................................................39
Hoorcollege 6: Hersentumoren.................................................................................................................... 42
Hoofdstuk 16......................................................................................................................................................42
Er zijn verschillende soorten tumoren:.........................................................................................................42
Cognitieve stoornissen bij hersentumor.......................................................................................................43
Neuro psychiatrische stoornissen en vermoeidheid.....................................................................................43
Hersenoperatie..............................................................................................................................................44
Neurochirurgie...............................................................................................................................................44
Hoorcollege: behandeling..................................................................................................................................46
Hoorcollege 1: Epilepsie en Neurotrauma
2
,Maartje Koppies
Klinische Neuropsychologie 2023
Hoofdstuk 14: Traumatisch hersenletsel
14.2.1 Kenmerken THL
Het gaat om letsel dat door geweld van buitenaf tot stand komt. THL ontstaat wanneer er externe,
mechanische krachten inwerken op de schedel, en er ten gevolge van deze impact sprake is van
bewustzijnsverlies en/of posttraumatische amnesie PTA.
Hierbij wordt onderscheid gemaakt tussen laag-energetische trauma’s (i.e. letsel door val van
stahoogte of directe impact met een voorwerp, en hoogenergetische trauma’s (i.e. letsel door
verkeersongevallen).
Hierdoor kan er kneuzing of verscheuring van het hersenweefsel optreden. Het directe gevolg van
een THL is een stoornis in het bewustzijn. Het moment van het ongeval zelf wordt nooit opgeslagen
in het geheugen.
Het klinische beeld van een patiënt met THL wordt bepaald door factoren zoals locatie en ernst van
het hersenletsel, herstelfase, en aanwezigheid en ernst van sensomotorische, cognitieve, emotionele
en gedragsmatige stoornissen.
Ten aanzien van de herstelfase zijn er drie te onderscheiden:
- Acute fase (tot één maand)
- Subacute fase (tot zes maanden)
- Chronische fase
Gesloten hersenletsel
- focale schade + diffuse schade van de axonen
- Geen penetratie van de schedel
- Coup versus contrecoup
Bij gesloten hersenletsel kan er sprake zijn van primaire beschadiging:
- Mechanische processen en acuut
- Met name in de frontaal en temporale gebieden; subcorticaal
- Verscheuring – snijwonden, vaker frontaal/ temporaal waar schedel
oneven is
- Contusie = kneuzingen
- Diffuse axonale schade
14.2.2 Diagnostiek en classificatie acute fase
De ernst en duur van de bewustzijnsstoornis vormen
een indicatie voor de ernst van het hersenletsel. Hierbij
kan deze variëren van diep comateuze toestand tot
snel voorbijgaande bewustzijnsdaling. Bij volledig
ontbreken van bewusteloosheid is er sprake van een
(geïsoleerd) hoofdtrauma (trauma capaitis). Hier
maken de patiënten het ongeval wel mee en hierbij is
er per definitie geen THL.
Het bepalen van de ernst van de bewustzijnstoornis
wordt gedaan aan de hand van de Glasgow Coma
Scale:
Wanneer een patiënt na een tijdje uit een comateuze
toestand komt, zal hij in toestand van
posttraumatische amnesie komen
3
, Maartje Koppies
Klinische Neuropsychologie 2023
PTA = patiënt is gedesoriënteerd, niet in staat om nieuwe informatie in het geheugen op te slaan en
motorisch en verbaal onrustig)
Deze toestand gaat vaak over, maar bij sommige patiënten kan het maanden aanhouden en is er ook
sprake van retrogade amnesie = amnesie vóór de periode van het ongeluk.
De duur van de PTA wordt berekend inclusief de comaduur, dus vanaf het ontstaan van het
hersenletsel tot het moment dat de patiënt weer volledig helder is en herinneringen kan opslaan. Dit
proces verloopt geleidelijk waarbij er korte heldere perioden zijn, islands of memory.
De PTA wordt als een betere indicator voor het letsel en herstelduur beschouwd dan de EMV-score.
Na de PTA kan er sprake zijn van anterogade geheugenstoornissen
AGS = problemen met het opdiepen en aanleren van nieuwe informatie
Met een CT-scan wordt bepaald of er sprake is van bloedingen of andere schade. Ook het bepalen
van de pupilreacties is erg belangrijk om in te schatten of de intracraniële druk is verhoogd.
14.3 pathofysiologie
Hersenschade door traumatisch letsel kan primair of secundair zijn:
Primair = ontstaat onmiddellijk door de biomechanische krachten die inwerken op de schedel en
hersenen, en door de cascade aan reacties die hierbij op celniveau optreden, met vrijkomen van
excitatoire neurotransmitters (glutamaat) leidend tot cel schade en celdood en activatie van
microgliacellen om de bijkomende ontstekingsreacties tegen te gaan.
Secundair = ontstaat in de uren/dagen na het ongeval. Door intracraniële complicaties zoals toename
van bloedingen of hersenoedeem en of falende autoregulatie door hypotensie en shock bij
orgaanschade.
Ook infecties zoals meningitis kunnen voorkomen, met name bij letsel waarbij de schedel doorboord
is geraakt. Behandeling is hierbij met name gericht op het beperken van de schadelijke effecten van
secundaire processen.
- Intracerebrale bloedingen
- Hematoom, subduraal of epiduraal
- Oedeem
- Hypoxie of ischemie = zuurstoftekort in de hersenen
- Buiten cerebrale oorzaak
Er zijn verschillende soorten bloedingen die kunnen ontstaan:
- Intracerebrale bloeding
- Epiduraal hematoom
o Ruptuur van een arterie tussen de schedel en dura, waarbij er vaak een enorm
verhoogde intracraniale druk ontstaat. Hierdoor kan er sprake zijn van
bewustzijnsverlies.
- Subduraal hematoom
o Hierbij komt er bloed tussen de dura en de arachnoid
o Dit gaat trager dan de andere bloedingen
De externe krachten die op het hoofd inwerken en tot primaire schade leiden kunnen zowel
lineaire acceleratie-deceleratiebewegingen zijn als roterende krachten. Dit kan focale of diffuse
hersenschade tot gevolg hebben. Meer lineair inwerkend geweld ontstaat wanneer een
4
Klinische Neuropsychologie 2023
Inhoudsopgave
Hoorcollege 1: Epilepsie en Neurotrauma...................................................................................................... 2
Hoofdstuk 14: Traumatisch hersenletsel..............................................................................................................3
Hoofdstuk 15: Epilepsie........................................................................................................................................8
Classificatie epileptische aanvallen en epilepsie.............................................................................................9
Etiologie epilepsie..........................................................................................................................................10
Oorzaak epilepsie...........................................................................................................................................11
Gevolgen van epilepsie..................................................................................................................................12
Hoorcollege 2: Dementie.............................................................................................................................. 13
Hoofdstuk 19: De ziekte van alzheimer..............................................................................................................14
19.1 diagnostische criteria.............................................................................................................................14
19.2 etiologie en neuropathologie................................................................................................................15
19.3 Klinisch en neuropsychologisch profiel.................................................................................................16
Hoofdstuk 20: Frontotemporale dementie........................................................................................................19
20.1 inleiding.................................................................................................................................................19
20.2 etiologie en neuropathologie................................................................................................................20
20.3 cognitieve stoornissen...........................................................................................................................21
Hoofdstuk 21: Het Parkinson spectrum.............................................................................................................22
21.1 inleiding.................................................................................................................................................23
21. 3 Etiologie en neuropathologie...............................................................................................................24
21.4 Diagnostiek............................................................................................................................................25
21.5 behandeling...........................................................................................................................................25
21.6 Cognitieve stoornissen..........................................................................................................................25
Hoofdstuk 22: De ziekte van Huntington...........................................................................................................26
22.1 Klinisch beeld.........................................................................................................................................26
22.2 Etiologie en Neuropathologie................................................................................................................27
22.2 Beschrijving van de gevolgen van het ziektebeeld................................................................................27
Hoorcollege 3: Vasculaire aandoeningen...................................................................................................... 29
Hoofdstuk 13......................................................................................................................................................29
13.2 Vasculair cognitieve stoornissen...........................................................................................................29
13.4 Etiologie herseninfarct en hersenbloeding...........................................................................................29
13.5 Acute en chronische gevolgen...............................................................................................................31
13.6 Neuropsychologische gevolgen.............................................................................................................32
Vasculaire stroomgebieden...........................................................................................................................33
13.7 Niet-cognitieve gevolgen.......................................................................................................................35
Hoorcollege 4: Korsakov............................................................................................................................... 35
Hoofdstuk 18......................................................................................................................................................35
18.2 stoornis in het gebruik van alcohol.......................................................................................................35
18.3 Alcoholgerelateerde cognitieve stoornissen.........................................................................................36
18.4 Acute effecten van alcoholmisbruik......................................................................................................36
18.5 chronische effecten van alcoholmisbruik..............................................................................................36
18.6 Oorzaken van de neurologische en neuropsychologische gevolgen van chronisch alcoholmisbruik...36
18.7 Herstel na het stoppen van alcoholgebruik...........................................................................................37
18.8 Wernicke-encefalopathie......................................................................................................................37
18.9 Het syndroom van Korsakov..................................................................................................................37
18.10 Alcoholdementie..................................................................................................................................39
1
,Maartje Koppies
Klinische Neuropsychologie 2023
Hoorcollege 5: Multiple sclerose.................................................................................................................. 39
Hoofdstuk 23......................................................................................................................................................39
23.1 Ziektebeeld............................................................................................................................................39
Hoorcollege 6: Hersentumoren.................................................................................................................... 42
Hoofdstuk 16......................................................................................................................................................42
Er zijn verschillende soorten tumoren:.........................................................................................................42
Cognitieve stoornissen bij hersentumor.......................................................................................................43
Neuro psychiatrische stoornissen en vermoeidheid.....................................................................................43
Hersenoperatie..............................................................................................................................................44
Neurochirurgie...............................................................................................................................................44
Hoorcollege: behandeling..................................................................................................................................46
Hoorcollege 1: Epilepsie en Neurotrauma
2
,Maartje Koppies
Klinische Neuropsychologie 2023
Hoofdstuk 14: Traumatisch hersenletsel
14.2.1 Kenmerken THL
Het gaat om letsel dat door geweld van buitenaf tot stand komt. THL ontstaat wanneer er externe,
mechanische krachten inwerken op de schedel, en er ten gevolge van deze impact sprake is van
bewustzijnsverlies en/of posttraumatische amnesie PTA.
Hierbij wordt onderscheid gemaakt tussen laag-energetische trauma’s (i.e. letsel door val van
stahoogte of directe impact met een voorwerp, en hoogenergetische trauma’s (i.e. letsel door
verkeersongevallen).
Hierdoor kan er kneuzing of verscheuring van het hersenweefsel optreden. Het directe gevolg van
een THL is een stoornis in het bewustzijn. Het moment van het ongeval zelf wordt nooit opgeslagen
in het geheugen.
Het klinische beeld van een patiënt met THL wordt bepaald door factoren zoals locatie en ernst van
het hersenletsel, herstelfase, en aanwezigheid en ernst van sensomotorische, cognitieve, emotionele
en gedragsmatige stoornissen.
Ten aanzien van de herstelfase zijn er drie te onderscheiden:
- Acute fase (tot één maand)
- Subacute fase (tot zes maanden)
- Chronische fase
Gesloten hersenletsel
- focale schade + diffuse schade van de axonen
- Geen penetratie van de schedel
- Coup versus contrecoup
Bij gesloten hersenletsel kan er sprake zijn van primaire beschadiging:
- Mechanische processen en acuut
- Met name in de frontaal en temporale gebieden; subcorticaal
- Verscheuring – snijwonden, vaker frontaal/ temporaal waar schedel
oneven is
- Contusie = kneuzingen
- Diffuse axonale schade
14.2.2 Diagnostiek en classificatie acute fase
De ernst en duur van de bewustzijnsstoornis vormen
een indicatie voor de ernst van het hersenletsel. Hierbij
kan deze variëren van diep comateuze toestand tot
snel voorbijgaande bewustzijnsdaling. Bij volledig
ontbreken van bewusteloosheid is er sprake van een
(geïsoleerd) hoofdtrauma (trauma capaitis). Hier
maken de patiënten het ongeval wel mee en hierbij is
er per definitie geen THL.
Het bepalen van de ernst van de bewustzijnstoornis
wordt gedaan aan de hand van de Glasgow Coma
Scale:
Wanneer een patiënt na een tijdje uit een comateuze
toestand komt, zal hij in toestand van
posttraumatische amnesie komen
3
, Maartje Koppies
Klinische Neuropsychologie 2023
PTA = patiënt is gedesoriënteerd, niet in staat om nieuwe informatie in het geheugen op te slaan en
motorisch en verbaal onrustig)
Deze toestand gaat vaak over, maar bij sommige patiënten kan het maanden aanhouden en is er ook
sprake van retrogade amnesie = amnesie vóór de periode van het ongeluk.
De duur van de PTA wordt berekend inclusief de comaduur, dus vanaf het ontstaan van het
hersenletsel tot het moment dat de patiënt weer volledig helder is en herinneringen kan opslaan. Dit
proces verloopt geleidelijk waarbij er korte heldere perioden zijn, islands of memory.
De PTA wordt als een betere indicator voor het letsel en herstelduur beschouwd dan de EMV-score.
Na de PTA kan er sprake zijn van anterogade geheugenstoornissen
AGS = problemen met het opdiepen en aanleren van nieuwe informatie
Met een CT-scan wordt bepaald of er sprake is van bloedingen of andere schade. Ook het bepalen
van de pupilreacties is erg belangrijk om in te schatten of de intracraniële druk is verhoogd.
14.3 pathofysiologie
Hersenschade door traumatisch letsel kan primair of secundair zijn:
Primair = ontstaat onmiddellijk door de biomechanische krachten die inwerken op de schedel en
hersenen, en door de cascade aan reacties die hierbij op celniveau optreden, met vrijkomen van
excitatoire neurotransmitters (glutamaat) leidend tot cel schade en celdood en activatie van
microgliacellen om de bijkomende ontstekingsreacties tegen te gaan.
Secundair = ontstaat in de uren/dagen na het ongeval. Door intracraniële complicaties zoals toename
van bloedingen of hersenoedeem en of falende autoregulatie door hypotensie en shock bij
orgaanschade.
Ook infecties zoals meningitis kunnen voorkomen, met name bij letsel waarbij de schedel doorboord
is geraakt. Behandeling is hierbij met name gericht op het beperken van de schadelijke effecten van
secundaire processen.
- Intracerebrale bloedingen
- Hematoom, subduraal of epiduraal
- Oedeem
- Hypoxie of ischemie = zuurstoftekort in de hersenen
- Buiten cerebrale oorzaak
Er zijn verschillende soorten bloedingen die kunnen ontstaan:
- Intracerebrale bloeding
- Epiduraal hematoom
o Ruptuur van een arterie tussen de schedel en dura, waarbij er vaak een enorm
verhoogde intracraniale druk ontstaat. Hierdoor kan er sprake zijn van
bewustzijnsverlies.
- Subduraal hematoom
o Hierbij komt er bloed tussen de dura en de arachnoid
o Dit gaat trager dan de andere bloedingen
De externe krachten die op het hoofd inwerken en tot primaire schade leiden kunnen zowel
lineaire acceleratie-deceleratiebewegingen zijn als roterende krachten. Dit kan focale of diffuse
hersenschade tot gevolg hebben. Meer lineair inwerkend geweld ontstaat wanneer een
4
