POLITICOLOGIE
SAMENVATTING
’EEN PLATTEGROND VAN DE
MACHT’
,Inhoudsopgave
Hoofdstuk 1 : Wat is politiek ?........................................................................................................................ 8
Oorsprong :........................................................................................................................................................9
Politiek en territorium:......................................................................................................................................9
Minimal state vs nanny state :..........................................................................................................................9
GESCHIEDENIS :.....................................................................................................................................................9
Aristoteles :........................................................................................................................................................9
Machiavelli :......................................................................................................................................................9
Eind 18e eeuw :..................................................................................................................................................9
INDELINGEN..........................................................................................................................................................9
Essentially Contested Concept..........................................................................................................................9
RELATIVITEIT VAN INDELINGEN :........................................................................................................................10
Schmitt :...........................................................................................................................................................10
Easton :............................................................................................................................................................10
Verschillen Schmitt en Easton :......................................................................................................................10
Synthese-omschrijving van politiek :...................................................................................................................11
Conflicten in politiek.......................................................................................................................................11
Microverklaringen voor conflicten :................................................................................................................11
Macroverklaringen voor conflicten :...............................................................................................................11
Schaarste als bron van conflict :......................................................................................................................11
Inhoudelijk en handelingsaspect van conflicten :...........................................................................................11
Hoofdstuk 2 : de wetenschap der politiek..................................................................................................... 12
INLEIDING :..........................................................................................................................................................12
DE WETENSCHAPPELIJKE STUDIE VAN POLITIEK................................................................................................12
Zijn politieke wetenschappen wetenschap ?..................................................................................................12
‘covering law’-model :.....................................................................................................................................12
Epistemologische en ontologische discussies :...............................................................................................13
Waarschijnlijkheidswetten :............................................................................................................................13
Chaostheorie (Lorenz) :...................................................................................................................................13
Kan de politicoloog objectief zijn ?.................................................................................................................13
Objectiviteit als onderzoeker :........................................................................................................................13
Een discipline met taalproblemen..................................................................................................................13
BENADERINGEN IN DE WETENSCHAP DER POLITIEK..........................................................................................14
Behavioralisme....................................................................................................................................................14
Kritiek :............................................................................................................................................................14
Institutionalisme.................................................................................................................................................14
Oud-institutionalisme :....................................................................................................................................14
Nieuw institutionalisme :................................................................................................................................14
VERSCHUIVING VAN OUD NAAR NIEUW OP 6 VLAKKEN :..............................................................................15
Rationele keuze-benaderingen...........................................................................................................................15
Kritiek :............................................................................................................................................................15
Speltheorie :....................................................................................................................................................15
1
, Kritiek :............................................................................................................................................................16
Olson’s theorie van het collectief handelen :.................................................................................................16
Kritiek :............................................................................................................................................................16
Theorieën over coalitie- en regeringsvorming....................................................................................................16
Size principle :..................................................................................................................................................17
Systeembenaderingen.........................................................................................................................................17
Onderverdelingen :.........................................................................................................................................17
Kritiek :............................................................................................................................................................18
Interpretatieve, constructivistische benaderingen.............................................................................................18
Interpretationisme :........................................................................................................................................18
Constructivisme :.............................................................................................................................................18
Basis van 2 premissen (als waar aannames)...................................................................................................18
Structurele (-functionalistische) benaderingen...................................................................................................18
Structuralisme :...............................................................................................................................................18
Structureel functionalisme :............................................................................................................................18
Kritiek :............................................................................................................................................................19
Marxisme............................................................................................................................................................19
Hoofdstuk 3 : ideologieën............................................................................................................................ 20
EEN OUD FELBEDISCUSSIEERD CONCEPT............................................................................................................20
Geschiedenis :.................................................................................................................................................20
WAT IS IDEOLOGIE ?...........................................................................................................................................20
MORFOLOGIE VAN IDEEËN.................................................................................................................................21
3 bestanddelen per ideologie :........................................................................................................................21
LINKS EN RECHTS.................................................................................................................................................21
Oorsprong........................................................................................................................................................21
Relevantie........................................................................................................................................................21
Ontdubbeling...................................................................................................................................................21
Giddens vs Bobbio :.........................................................................................................................................22
OVERZICHT V ENKELE IDEOLOGIEËN Inleiding....................................................................................................22
Liberalisme (Open VLD).......................................................................................................................................22
Klassiek liberalisme :.......................................................................................................................................23
Sociaal darwinisme :........................................................................................................................................23
Neoliberalisme :..............................................................................................................................................23
Modern (sociaal/links) liberalisme :................................................................................................................23
Conservatisme (N-VA).........................................................................................................................................23
Autoritair conservatisme :...............................................................................................................................24
Communautarisme :........................................................................................................................................24
Christendemocratie :.......................................................................................................................................24
Socialisme (s.pa)..................................................................................................................................................25
Revolutionair socialisme :...............................................................................................................................26
Reformatorisch socialisme:.............................................................................................................................26
‘derde weg’-visie :...........................................................................................................................................26
2
, Nationalisme (N-VA, Vlaams Belang).................................................................................................................26
Ecologisme (Groen).............................................................................................................................................27
Antropocentrisch :...........................................................................................................................................28
Ecocentrisch :..................................................................................................................................................28
TOEKOMST V IDEOLOGIEËN................................................................................................................................28
Populisme............................................................................................................................................................28
UITLEIDING..........................................................................................................................................................28
Hoofdstuk 4 : macht..................................................................................................................................... 29
INLEIDING............................................................................................................................................................29
WAT IS MACHT ?.................................................................................................................................................29
Visie van Dennis Wrong...................................................................................................................................30
Vormen van macht (Wrong)...............................................................................................................................31
Bronnen van macht.............................................................................................................................................31
Dimensies van macht (Lukes)..............................................................................................................................31
1. Het pluralisme.............................................................................................................................................31
2. Kritiek op het pluralisme van Bachrach en Baratz......................................................................................32
3. De visie van Lukes........................................................................................................................................32
Potentiële, onzichtbare macht ?.........................................................................................................................33
Invloed volgens Friedrich : “rule of anticipated reactions”............................................................................33
Hoe macht meten ?.............................................................................................................................................33
Causaliteitsprobleem :.....................................................................................................................................33
Hoofdstuk 5 : macht in weinig handen (elites)..............................................................................................36
INLEIDING............................................................................................................................................................36
Wat zijn elites ?...................................................................................................................................................36
Beschrijving :...................................................................................................................................................36
Criteria : De 4 c’s van Meisel...........................................................................................................................36
3 scholen ivm wie de elites zijn :.........................................................................................................................37
Het pluralisme : “Rule by all”..........................................................................................................................37
Het elitisme : “Rule by the happy few”...........................................................................................................38
Het neo-corporatisme : “Rule by many”.........................................................................................................39
Hoofdstuk 6 : Macht in veel handen (= burgerparticipatie)...........................................................................40
Inleiding...............................................................................................................................................................40
Politieke cultuur..................................................................................................................................................40
The civic culture..............................................................................................................................................41
Subculturen en politieke breuklijnen..............................................................................................................43
Politieke socialisatie............................................................................................................................................45
Politieke participatie...........................................................................................................................................45
Invited & Invented spaces...............................................................................................................................46
Kersting :..........................................................................................................................................................46
3
, Stemgedrag.....................................................................................................................................................47
Verklaringen van stemgedrag :.......................................................................................................................47
Hoofdstuk 7 : politieke partijen.................................................................................................................... 49
Inleiding...............................................................................................................................................................49
syntheseomschrijving :........................................................................................................................................49
Politieke partijen1 ≠ drukkingsgroepen2..........................................................................................................49
Het ontstaan van politieke partijen....................................................................................................................50
De institutionele benadering (Duverger)........................................................................................................50
Het traditionele breuklijnenmodel (Lipset & Rokkan)....................................................................................51
Nieuw breuklijnenmodel.................................................................................................................................52
Functies en disfuncties van partijen....................................................................................................................53
Partijorganisatie..................................................................................................................................................55
Partijsystemen.....................................................................................................................................................55
4 hoofdindelingen (Ware)...............................................................................................................................55
Aantallen gekwalificeerd.................................................................................................................................55
Aantallen verklaard.........................................................................................................................................55
Indeling van Sartori.........................................................................................................................................56
Hoofdstuk 8 : staat en parlement................................................................................................................. 57
De staat...............................................................................................................................................................57
Bestanddelen van de staat..............................................................................................................................57
Begrippen die aanleunen bij het begrip ‘staat’...............................................................................................58
De staat en zijn burgers...................................................................................................................................59
Typologieën van politieke stelsels.......................................................................................................................59
Liberale democratie VS autoritarisme............................................................................................................59
Presidentieel VS parlementair systeem..........................................................................................................60
Unitaire ↔ (con)federale staten....................................................................................................................60
België...............................................................................................................................................................61
Parlementen (wetgevende macht).....................................................................................................................62
Functies v parlementen...................................................................................................................................62
Structurele kenmerken v parlementen...........................................................................................................63
Interne organisatie vh parlement...................................................................................................................66
Politieke organen vh Parlement......................................................................................................................67
De wetgevende macht vh parlement..................................................................................................................68
Bevoegdheidsverdeling binnen het federaal Parlement................................................................................69
Hoe komt een wet tot stand ?........................................................................................................................69
Senaat ?...........................................................................................................................................................71
Wetten met een bijzondere meerderheid......................................................................................................71
Alarmbelprocedure.........................................................................................................................................71
Het parlement als grondwetsherziener..........................................................................................................71
Lopende zaken....................................................................................................................................................72
Controlerende taak vh parlement.......................................................................................................................72
Vragen, interpellaties, noties, resoluties & aanwezigheid vd ministers.........................................................72
4
, Parlementaire onderzoekscommissies...........................................................................................................74
Controle naar aanleiding vd goedkeuring vd begroting..................................................................................74
Vertrouwen geven ad regering.......................................................................................................................74
Hoofdstuk 9 : De uitvoerende macht : regering.............................................................................................75
De regering staat centraal..................................................................................................................................75
Het staatshoofd :.............................................................................................................................................76
Presidentieel regime.......................................................................................................................................76
Parlementair systeem : constitutionele monarchie........................................................................................77
Tussen parlementair en presidentieel regime : semipresidentiële regimes..................................................77
De uitvoerende federale macht in België............................................................................................................78
Rol van de koning............................................................................................................................................78
Presidentialisering : het toenemende politieke belang vd premier...............................................................78
Ministers en staatssecretarissen.....................................................................................................................78
Ministerraad....................................................................................................................................................79
Kernkabinet.....................................................................................................................................................80
Kroonraad........................................................................................................................................................80
De vorming vd federale regering (institutioneel model).....................................................................................80
Het ontslag vd federale regering........................................................................................................................82
Op eigen initiatief............................................................................................................................................82
Op initiatief vd Kamer.....................................................................................................................................83
Lopende zaken....................................................................................................................................................83
De uitvoerende macht op regionaal niveau........................................................................................................84
De Vlaamse regering.......................................................................................................................................84
Vorming vd Vlaamse regering.........................................................................................................................84
Ontslag vd Vlaamse regering...........................................................................................................................85
Hoe wordt de federale regering in haar taken ondersteund ?...........................................................................85
Ministeriële kabinetten/beleidscellen............................................................................................................85
De begroting....................................................................................................................................................86
Het Rekenhof...................................................................................................................................................87
De Raad van State...........................................................................................................................................87
Het Grondwettelijk hof & bevoegdheidsconflicten........................................................................................87
Het overlegcomité & belangenconflicten.......................................................................................................87
Hoofdstuk 10 : openbaar bestuur en beleidsvorming....................................................................................88
Sferen in de samenleving....................................................................................................................................88
Ruimte en tijd..................................................................................................................................................88
Relaties en wisselwerkingen...........................................................................................................................88
Wat is bestuurskunde ?.......................................................................................................................................89
Externe en interne processen.........................................................................................................................89
Maatstaven van...............................................................................................................................................89
De wereld vd publieke sector..............................................................................................................................89
De klassieke overheid......................................................................................................................................90
De semioverheid.............................................................................................................................................91
Overheid in netwerking : non-profitorganisaties............................................................................................92
5
, Marktsturing....................................................................................................................................................92
Paradigma’s ivm overheidsorganisatie...............................................................................................................93
Bureaucratiemodel Max Weber......................................................................................................................93
Kritiek op de neutrale ambtenaar...................................................................................................................94
Nieuw Publiek Management (NPM)...............................................................................................................95
New Public Governance (NPG)........................................................................................................................96
Hoeveel en welke overheid willen we ?..............................................................................................................96
Het bbp als maatstaf ?....................................................................................................................................97
Het aantal ambtenaren : hoeveel en te veel ?................................................................................................97
De overheid : een bedrijf ?..............................................................................................................................98
Hervormen op zijn Belgisch / Vlaams ?...........................................................................................................98
Beleidsvorming en de verhouding tussen politici en ambtenaren......................................................................98
De beleidsvoorbereiding.................................................................................................................................99
Beleidsuitvoering...........................................................................................................................................100
Beleidsnetwerken..........................................................................................................................................100
Hoofdstuk 11 : democratie en vertegenwoordiging....................................................................................101
Wat is democratie ?..........................................................................................................................................101
Criteria van democratie.................................................................................................................................101
conflict & democratie gaan hand in hand.....................................................................................................102
Hedendaags debat over democratie : deliberatieve democratie.................................................................102
wat is deliberatieve democratie ?.................................................................................................................102
beginselen van een democratie....................................................................................................................102
Sociaal kapitaal..............................................................................................................................................103
Bestanddelen van de democratie.....................................................................................................................103
Welke meerderheid ?....................................................................................................................................103
Door, voor en van het volk............................................................................................................................104
Pacificatiedemocratie (Lijphart)........................................................................................................................105
Consensus- vs meerderheidsmodel..............................................................................................................105
4 democratietypes in 2 dimensies :..............................................................................................................105
Consociationalisme (= pacificatiedemocratie)..............................................................................................105
Voorwaarden voor pacificatiedemocratie (rol vd elites)..............................................................................106
Hedendaagse betekenis en functioneren (in België)....................................................................................106
Democratie en vertegenwoordiging.................................................................................................................107
Afstand tss vertegenwoordigden en vertegenwoordigers...........................................................................107
Betekenis van vertegenwoordiging...............................................................................................................107
Vormen van vertegenwoordiging (Pitkin).....................................................................................................107
Modellen van vertegenwoordiging...................................................................................................................108
Delegate model.............................................................................................................................................108
Trustee model...............................................................................................................................................109
Mandate model.............................................................................................................................................109
Resemblance model......................................................................................................................................109
Hoofdstuk 12 : kiesstelsels......................................................................................................................... 110
Inleiding.............................................................................................................................................................110
6
, Meerderheidsstelsels........................................................................................................................................110
Relatieve of absolute meerderheid...............................................................................................................110
Tweerondenstelsel........................................................................................................................................111
Gerrymandering............................................................................................................................................111
Proportionele stelsels........................................................................................................................................111
List proportional-systeem.............................................................................................................................111
3 soorten lijststelsels :...................................................................................................................................111
Determinanten van proportionaliteit...........................................................................................................111
Kiesstelsels en partijsystemen...........................................................................................................................112
de geschiedenis van de Belgische kiesstelsels...................................................................................................113
het cijnskiesrecht (1831-1893)......................................................................................................................113
Het algemeen meervoudig stemrecht voor mannen (1893-1921)...............................................................113
Het algemeen enkelvoudig stemrecht voor mannen (1921-1948)...............................................................113
Uitbreiding van AES naar vrouwen...............................................................................................................114
Hervormingen in de jaren ’80 en ‘90............................................................................................................114
Invoering van de provinciale kieskringen......................................................................................................114
De 6e staatshervorming.................................................................................................................................114
Verkiezing van de kamer van volksvertegenwoordigers..................................................................................114
de kieskringen...............................................................................................................................................114
Verdeling vd zetels over de partijen.............................................................................................................115
De aanwijzing vd gekozen titularissen en opvolgers....................................................................................115
Opkomstplicht, blanco en ongeldige stemmen............................................................................................116
De gelijke vertegenwoordiging van mannen en vrouwen............................................................................116
De verkiezing vd deelparlementen....................................................................................................................116
Het Vlaams Parlement...................................................................................................................................116
Het waals parlement.....................................................................................................................................116
Het Brussels Hoofdstedelijk Parlement.........................................................................................................116
De lokale verkiezingen......................................................................................................................................117
De gemeenteraadsverkiezingen....................................................................................................................117
De Europese verkiezingen.................................................................................................................................117
Hoofdstuk 13: De Europese Unie................................................................................................................ 118
Inleiding.............................................................................................................................................................118
Geschiedenis van het Europese integratieproject.............................................................................................118
Hoe het begon :.............................................................................................................................................118
Verdieping vd Europese integratie................................................................................................................119
Aarzeling en nationale soevereiniteit...........................................................................................................120
Uitbreiding vd Europese club........................................................................................................................120
Uit de Europese Unie stappen : Brexit..........................................................................................................121
De instellingen vd EU : hoe werkt de Unie ?.....................................................................................................121
Soorten beslissingen.....................................................................................................................................121
Europese instellingen en organen.................................................................................................................122
Europese integratietheorieën...........................................................................................................................124
Neofunctionalisme (Haas).............................................................................................................................124
7
, Intergouvernementalisme (Hoffmann).........................................................................................................125
De invloed van de EU op de nationale politiek : europeanisering....................................................................126
Een voorbeeld : de impact van de EU op de begroting en de lidstaten.......................................................127
Hoofdstuk 14 : internationale politiek........................................................................................................ 128
Inleiding.............................................................................................................................................................128
Internationale betrekkingen : 4 theoretische scholen......................................................................................128
Realisme (Machiavelli)..................................................................................................................................128
Liberalisme (Kant)..........................................................................................................................................129
Radicalisme (Marx)........................................................................................................................................130
Constructivisme.............................................................................................................................................131
Actoren in de wereldpolitiek.............................................................................................................................132
Staten en hun buitenlands beleid.................................................................................................................132
Internationale organisaties...........................................................................................................................132
HOOFDSTUK 1 : WAT IS POLITIEK ?
8
SAMENVATTING
’EEN PLATTEGROND VAN DE
MACHT’
,Inhoudsopgave
Hoofdstuk 1 : Wat is politiek ?........................................................................................................................ 8
Oorsprong :........................................................................................................................................................9
Politiek en territorium:......................................................................................................................................9
Minimal state vs nanny state :..........................................................................................................................9
GESCHIEDENIS :.....................................................................................................................................................9
Aristoteles :........................................................................................................................................................9
Machiavelli :......................................................................................................................................................9
Eind 18e eeuw :..................................................................................................................................................9
INDELINGEN..........................................................................................................................................................9
Essentially Contested Concept..........................................................................................................................9
RELATIVITEIT VAN INDELINGEN :........................................................................................................................10
Schmitt :...........................................................................................................................................................10
Easton :............................................................................................................................................................10
Verschillen Schmitt en Easton :......................................................................................................................10
Synthese-omschrijving van politiek :...................................................................................................................11
Conflicten in politiek.......................................................................................................................................11
Microverklaringen voor conflicten :................................................................................................................11
Macroverklaringen voor conflicten :...............................................................................................................11
Schaarste als bron van conflict :......................................................................................................................11
Inhoudelijk en handelingsaspect van conflicten :...........................................................................................11
Hoofdstuk 2 : de wetenschap der politiek..................................................................................................... 12
INLEIDING :..........................................................................................................................................................12
DE WETENSCHAPPELIJKE STUDIE VAN POLITIEK................................................................................................12
Zijn politieke wetenschappen wetenschap ?..................................................................................................12
‘covering law’-model :.....................................................................................................................................12
Epistemologische en ontologische discussies :...............................................................................................13
Waarschijnlijkheidswetten :............................................................................................................................13
Chaostheorie (Lorenz) :...................................................................................................................................13
Kan de politicoloog objectief zijn ?.................................................................................................................13
Objectiviteit als onderzoeker :........................................................................................................................13
Een discipline met taalproblemen..................................................................................................................13
BENADERINGEN IN DE WETENSCHAP DER POLITIEK..........................................................................................14
Behavioralisme....................................................................................................................................................14
Kritiek :............................................................................................................................................................14
Institutionalisme.................................................................................................................................................14
Oud-institutionalisme :....................................................................................................................................14
Nieuw institutionalisme :................................................................................................................................14
VERSCHUIVING VAN OUD NAAR NIEUW OP 6 VLAKKEN :..............................................................................15
Rationele keuze-benaderingen...........................................................................................................................15
Kritiek :............................................................................................................................................................15
Speltheorie :....................................................................................................................................................15
1
, Kritiek :............................................................................................................................................................16
Olson’s theorie van het collectief handelen :.................................................................................................16
Kritiek :............................................................................................................................................................16
Theorieën over coalitie- en regeringsvorming....................................................................................................16
Size principle :..................................................................................................................................................17
Systeembenaderingen.........................................................................................................................................17
Onderverdelingen :.........................................................................................................................................17
Kritiek :............................................................................................................................................................18
Interpretatieve, constructivistische benaderingen.............................................................................................18
Interpretationisme :........................................................................................................................................18
Constructivisme :.............................................................................................................................................18
Basis van 2 premissen (als waar aannames)...................................................................................................18
Structurele (-functionalistische) benaderingen...................................................................................................18
Structuralisme :...............................................................................................................................................18
Structureel functionalisme :............................................................................................................................18
Kritiek :............................................................................................................................................................19
Marxisme............................................................................................................................................................19
Hoofdstuk 3 : ideologieën............................................................................................................................ 20
EEN OUD FELBEDISCUSSIEERD CONCEPT............................................................................................................20
Geschiedenis :.................................................................................................................................................20
WAT IS IDEOLOGIE ?...........................................................................................................................................20
MORFOLOGIE VAN IDEEËN.................................................................................................................................21
3 bestanddelen per ideologie :........................................................................................................................21
LINKS EN RECHTS.................................................................................................................................................21
Oorsprong........................................................................................................................................................21
Relevantie........................................................................................................................................................21
Ontdubbeling...................................................................................................................................................21
Giddens vs Bobbio :.........................................................................................................................................22
OVERZICHT V ENKELE IDEOLOGIEËN Inleiding....................................................................................................22
Liberalisme (Open VLD).......................................................................................................................................22
Klassiek liberalisme :.......................................................................................................................................23
Sociaal darwinisme :........................................................................................................................................23
Neoliberalisme :..............................................................................................................................................23
Modern (sociaal/links) liberalisme :................................................................................................................23
Conservatisme (N-VA).........................................................................................................................................23
Autoritair conservatisme :...............................................................................................................................24
Communautarisme :........................................................................................................................................24
Christendemocratie :.......................................................................................................................................24
Socialisme (s.pa)..................................................................................................................................................25
Revolutionair socialisme :...............................................................................................................................26
Reformatorisch socialisme:.............................................................................................................................26
‘derde weg’-visie :...........................................................................................................................................26
2
, Nationalisme (N-VA, Vlaams Belang).................................................................................................................26
Ecologisme (Groen).............................................................................................................................................27
Antropocentrisch :...........................................................................................................................................28
Ecocentrisch :..................................................................................................................................................28
TOEKOMST V IDEOLOGIEËN................................................................................................................................28
Populisme............................................................................................................................................................28
UITLEIDING..........................................................................................................................................................28
Hoofdstuk 4 : macht..................................................................................................................................... 29
INLEIDING............................................................................................................................................................29
WAT IS MACHT ?.................................................................................................................................................29
Visie van Dennis Wrong...................................................................................................................................30
Vormen van macht (Wrong)...............................................................................................................................31
Bronnen van macht.............................................................................................................................................31
Dimensies van macht (Lukes)..............................................................................................................................31
1. Het pluralisme.............................................................................................................................................31
2. Kritiek op het pluralisme van Bachrach en Baratz......................................................................................32
3. De visie van Lukes........................................................................................................................................32
Potentiële, onzichtbare macht ?.........................................................................................................................33
Invloed volgens Friedrich : “rule of anticipated reactions”............................................................................33
Hoe macht meten ?.............................................................................................................................................33
Causaliteitsprobleem :.....................................................................................................................................33
Hoofdstuk 5 : macht in weinig handen (elites)..............................................................................................36
INLEIDING............................................................................................................................................................36
Wat zijn elites ?...................................................................................................................................................36
Beschrijving :...................................................................................................................................................36
Criteria : De 4 c’s van Meisel...........................................................................................................................36
3 scholen ivm wie de elites zijn :.........................................................................................................................37
Het pluralisme : “Rule by all”..........................................................................................................................37
Het elitisme : “Rule by the happy few”...........................................................................................................38
Het neo-corporatisme : “Rule by many”.........................................................................................................39
Hoofdstuk 6 : Macht in veel handen (= burgerparticipatie)...........................................................................40
Inleiding...............................................................................................................................................................40
Politieke cultuur..................................................................................................................................................40
The civic culture..............................................................................................................................................41
Subculturen en politieke breuklijnen..............................................................................................................43
Politieke socialisatie............................................................................................................................................45
Politieke participatie...........................................................................................................................................45
Invited & Invented spaces...............................................................................................................................46
Kersting :..........................................................................................................................................................46
3
, Stemgedrag.....................................................................................................................................................47
Verklaringen van stemgedrag :.......................................................................................................................47
Hoofdstuk 7 : politieke partijen.................................................................................................................... 49
Inleiding...............................................................................................................................................................49
syntheseomschrijving :........................................................................................................................................49
Politieke partijen1 ≠ drukkingsgroepen2..........................................................................................................49
Het ontstaan van politieke partijen....................................................................................................................50
De institutionele benadering (Duverger)........................................................................................................50
Het traditionele breuklijnenmodel (Lipset & Rokkan)....................................................................................51
Nieuw breuklijnenmodel.................................................................................................................................52
Functies en disfuncties van partijen....................................................................................................................53
Partijorganisatie..................................................................................................................................................55
Partijsystemen.....................................................................................................................................................55
4 hoofdindelingen (Ware)...............................................................................................................................55
Aantallen gekwalificeerd.................................................................................................................................55
Aantallen verklaard.........................................................................................................................................55
Indeling van Sartori.........................................................................................................................................56
Hoofdstuk 8 : staat en parlement................................................................................................................. 57
De staat...............................................................................................................................................................57
Bestanddelen van de staat..............................................................................................................................57
Begrippen die aanleunen bij het begrip ‘staat’...............................................................................................58
De staat en zijn burgers...................................................................................................................................59
Typologieën van politieke stelsels.......................................................................................................................59
Liberale democratie VS autoritarisme............................................................................................................59
Presidentieel VS parlementair systeem..........................................................................................................60
Unitaire ↔ (con)federale staten....................................................................................................................60
België...............................................................................................................................................................61
Parlementen (wetgevende macht).....................................................................................................................62
Functies v parlementen...................................................................................................................................62
Structurele kenmerken v parlementen...........................................................................................................63
Interne organisatie vh parlement...................................................................................................................66
Politieke organen vh Parlement......................................................................................................................67
De wetgevende macht vh parlement..................................................................................................................68
Bevoegdheidsverdeling binnen het federaal Parlement................................................................................69
Hoe komt een wet tot stand ?........................................................................................................................69
Senaat ?...........................................................................................................................................................71
Wetten met een bijzondere meerderheid......................................................................................................71
Alarmbelprocedure.........................................................................................................................................71
Het parlement als grondwetsherziener..........................................................................................................71
Lopende zaken....................................................................................................................................................72
Controlerende taak vh parlement.......................................................................................................................72
Vragen, interpellaties, noties, resoluties & aanwezigheid vd ministers.........................................................72
4
, Parlementaire onderzoekscommissies...........................................................................................................74
Controle naar aanleiding vd goedkeuring vd begroting..................................................................................74
Vertrouwen geven ad regering.......................................................................................................................74
Hoofdstuk 9 : De uitvoerende macht : regering.............................................................................................75
De regering staat centraal..................................................................................................................................75
Het staatshoofd :.............................................................................................................................................76
Presidentieel regime.......................................................................................................................................76
Parlementair systeem : constitutionele monarchie........................................................................................77
Tussen parlementair en presidentieel regime : semipresidentiële regimes..................................................77
De uitvoerende federale macht in België............................................................................................................78
Rol van de koning............................................................................................................................................78
Presidentialisering : het toenemende politieke belang vd premier...............................................................78
Ministers en staatssecretarissen.....................................................................................................................78
Ministerraad....................................................................................................................................................79
Kernkabinet.....................................................................................................................................................80
Kroonraad........................................................................................................................................................80
De vorming vd federale regering (institutioneel model).....................................................................................80
Het ontslag vd federale regering........................................................................................................................82
Op eigen initiatief............................................................................................................................................82
Op initiatief vd Kamer.....................................................................................................................................83
Lopende zaken....................................................................................................................................................83
De uitvoerende macht op regionaal niveau........................................................................................................84
De Vlaamse regering.......................................................................................................................................84
Vorming vd Vlaamse regering.........................................................................................................................84
Ontslag vd Vlaamse regering...........................................................................................................................85
Hoe wordt de federale regering in haar taken ondersteund ?...........................................................................85
Ministeriële kabinetten/beleidscellen............................................................................................................85
De begroting....................................................................................................................................................86
Het Rekenhof...................................................................................................................................................87
De Raad van State...........................................................................................................................................87
Het Grondwettelijk hof & bevoegdheidsconflicten........................................................................................87
Het overlegcomité & belangenconflicten.......................................................................................................87
Hoofdstuk 10 : openbaar bestuur en beleidsvorming....................................................................................88
Sferen in de samenleving....................................................................................................................................88
Ruimte en tijd..................................................................................................................................................88
Relaties en wisselwerkingen...........................................................................................................................88
Wat is bestuurskunde ?.......................................................................................................................................89
Externe en interne processen.........................................................................................................................89
Maatstaven van...............................................................................................................................................89
De wereld vd publieke sector..............................................................................................................................89
De klassieke overheid......................................................................................................................................90
De semioverheid.............................................................................................................................................91
Overheid in netwerking : non-profitorganisaties............................................................................................92
5
, Marktsturing....................................................................................................................................................92
Paradigma’s ivm overheidsorganisatie...............................................................................................................93
Bureaucratiemodel Max Weber......................................................................................................................93
Kritiek op de neutrale ambtenaar...................................................................................................................94
Nieuw Publiek Management (NPM)...............................................................................................................95
New Public Governance (NPG)........................................................................................................................96
Hoeveel en welke overheid willen we ?..............................................................................................................96
Het bbp als maatstaf ?....................................................................................................................................97
Het aantal ambtenaren : hoeveel en te veel ?................................................................................................97
De overheid : een bedrijf ?..............................................................................................................................98
Hervormen op zijn Belgisch / Vlaams ?...........................................................................................................98
Beleidsvorming en de verhouding tussen politici en ambtenaren......................................................................98
De beleidsvoorbereiding.................................................................................................................................99
Beleidsuitvoering...........................................................................................................................................100
Beleidsnetwerken..........................................................................................................................................100
Hoofdstuk 11 : democratie en vertegenwoordiging....................................................................................101
Wat is democratie ?..........................................................................................................................................101
Criteria van democratie.................................................................................................................................101
conflict & democratie gaan hand in hand.....................................................................................................102
Hedendaags debat over democratie : deliberatieve democratie.................................................................102
wat is deliberatieve democratie ?.................................................................................................................102
beginselen van een democratie....................................................................................................................102
Sociaal kapitaal..............................................................................................................................................103
Bestanddelen van de democratie.....................................................................................................................103
Welke meerderheid ?....................................................................................................................................103
Door, voor en van het volk............................................................................................................................104
Pacificatiedemocratie (Lijphart)........................................................................................................................105
Consensus- vs meerderheidsmodel..............................................................................................................105
4 democratietypes in 2 dimensies :..............................................................................................................105
Consociationalisme (= pacificatiedemocratie)..............................................................................................105
Voorwaarden voor pacificatiedemocratie (rol vd elites)..............................................................................106
Hedendaagse betekenis en functioneren (in België)....................................................................................106
Democratie en vertegenwoordiging.................................................................................................................107
Afstand tss vertegenwoordigden en vertegenwoordigers...........................................................................107
Betekenis van vertegenwoordiging...............................................................................................................107
Vormen van vertegenwoordiging (Pitkin).....................................................................................................107
Modellen van vertegenwoordiging...................................................................................................................108
Delegate model.............................................................................................................................................108
Trustee model...............................................................................................................................................109
Mandate model.............................................................................................................................................109
Resemblance model......................................................................................................................................109
Hoofdstuk 12 : kiesstelsels......................................................................................................................... 110
Inleiding.............................................................................................................................................................110
6
, Meerderheidsstelsels........................................................................................................................................110
Relatieve of absolute meerderheid...............................................................................................................110
Tweerondenstelsel........................................................................................................................................111
Gerrymandering............................................................................................................................................111
Proportionele stelsels........................................................................................................................................111
List proportional-systeem.............................................................................................................................111
3 soorten lijststelsels :...................................................................................................................................111
Determinanten van proportionaliteit...........................................................................................................111
Kiesstelsels en partijsystemen...........................................................................................................................112
de geschiedenis van de Belgische kiesstelsels...................................................................................................113
het cijnskiesrecht (1831-1893)......................................................................................................................113
Het algemeen meervoudig stemrecht voor mannen (1893-1921)...............................................................113
Het algemeen enkelvoudig stemrecht voor mannen (1921-1948)...............................................................113
Uitbreiding van AES naar vrouwen...............................................................................................................114
Hervormingen in de jaren ’80 en ‘90............................................................................................................114
Invoering van de provinciale kieskringen......................................................................................................114
De 6e staatshervorming.................................................................................................................................114
Verkiezing van de kamer van volksvertegenwoordigers..................................................................................114
de kieskringen...............................................................................................................................................114
Verdeling vd zetels over de partijen.............................................................................................................115
De aanwijzing vd gekozen titularissen en opvolgers....................................................................................115
Opkomstplicht, blanco en ongeldige stemmen............................................................................................116
De gelijke vertegenwoordiging van mannen en vrouwen............................................................................116
De verkiezing vd deelparlementen....................................................................................................................116
Het Vlaams Parlement...................................................................................................................................116
Het waals parlement.....................................................................................................................................116
Het Brussels Hoofdstedelijk Parlement.........................................................................................................116
De lokale verkiezingen......................................................................................................................................117
De gemeenteraadsverkiezingen....................................................................................................................117
De Europese verkiezingen.................................................................................................................................117
Hoofdstuk 13: De Europese Unie................................................................................................................ 118
Inleiding.............................................................................................................................................................118
Geschiedenis van het Europese integratieproject.............................................................................................118
Hoe het begon :.............................................................................................................................................118
Verdieping vd Europese integratie................................................................................................................119
Aarzeling en nationale soevereiniteit...........................................................................................................120
Uitbreiding vd Europese club........................................................................................................................120
Uit de Europese Unie stappen : Brexit..........................................................................................................121
De instellingen vd EU : hoe werkt de Unie ?.....................................................................................................121
Soorten beslissingen.....................................................................................................................................121
Europese instellingen en organen.................................................................................................................122
Europese integratietheorieën...........................................................................................................................124
Neofunctionalisme (Haas).............................................................................................................................124
7
, Intergouvernementalisme (Hoffmann).........................................................................................................125
De invloed van de EU op de nationale politiek : europeanisering....................................................................126
Een voorbeeld : de impact van de EU op de begroting en de lidstaten.......................................................127
Hoofdstuk 14 : internationale politiek........................................................................................................ 128
Inleiding.............................................................................................................................................................128
Internationale betrekkingen : 4 theoretische scholen......................................................................................128
Realisme (Machiavelli)..................................................................................................................................128
Liberalisme (Kant)..........................................................................................................................................129
Radicalisme (Marx)........................................................................................................................................130
Constructivisme.............................................................................................................................................131
Actoren in de wereldpolitiek.............................................................................................................................132
Staten en hun buitenlands beleid.................................................................................................................132
Internationale organisaties...........................................................................................................................132
HOOFDSTUK 1 : WAT IS POLITIEK ?
8