Literatuur en diversiteit
40 à 50% roman-en verhaalanalyse
- het gouden ei
- de consequenties
- andere primaire literatuur
25 à 35% poëzieanalyse
- uit bloemlezing (besproken of niet)
- mogelijk ook een onbekend gedicht
→ vooral belangrijk om technieken te kennen over analyse
oefenen door toe te passen op onbesproken gedichten
20 à 30% wereldliteratuur
50% open vragen - 50% gesloten vragen (geen giscorrectie)
1
, A. roman- en verhaalanalyse
1. primaire literatuur en wereldliteratuur
a. literatuurwetenschap
= historisch bepaald
NU:
- liever descriptief (beschrijvend) dan normatief (regelgevend)
- objectief > subjectief -> belang van eensgezindheid rond metataal
- niet vanzelfsprekend: ambiguïteit
-
tekstgerichte literatuurwetenschap
- gericht op één tekst
- literaire analyse:
- tekstintern: binnen de tekst (structuralisme)
- tekstextern: tekst in relatie tot buitenwereld
- onderscheid:
- primaire tekst = literaire tekst
- secundaire tekst = tekst over literaire tekst
- doel: van literaire analyse -> interpretatie (= synthese < vorm & inhoud)
- geen exacte wetenschap (vanwege ambiguïteit)
literatuurgerichte literatuurwetenschap
- gericht op meerdere teksten
- volgt historische ontwikkeling
- studie van poëtica (literatuuropvattingen)
- diachroon: doorheen de tijd
- synchroon: op een bepaald moment
- studie van literaire dynamiek (bv. gender en literatuur of receptie van literatuur)
b. Centrum vs marge
Nationaal: vb. Nederland: centrum van literatuur = Amsterdam (veel uitgevers)
Wereldliteratuur: ook een centrum dat de marge bepaalt en beïnvloedt
= dominant systeem: bepaalt regels
Sommige subsystemen (vb. Engelstalige literatuur) domineren wereldliteratuur
- Londen en NYC vormen centrum
- Vertalingen spelen hier een belangrijke rol
o Vaak in 1 richting: centrum naar marge: vertalingen Engels -> NL
o Zeldzamer: werken worden vertaald naar dominante taal (vb. NL naar ENG)
o Indien een werk uit de marge wél vertaald wordt naar dominante taal, kan dat
hierdoor veel bekender worden -> in het centrum belanden
Vroeger was dit anders: Franse literatuur veel dominanter
- Hoogtepunt 18de eeuw: wat hier opgenomen werd in canon: invloed tot heden
- Ook Griekse en Latijnse literatuur grote invloed op canon
2
,Dekolonisatie zorgt voor verschuiving van blik: niet alleen nog westerse werken in canon
- Meeste literaire innovatie in marge: hebben niet zoveel prestige druk als in centrum
b. Lay-out als aanwijzing structuur
⇒ helpt vaak om structuur v/e literaire tekst te herkennen: het bouwwerk & de
bouwstenen
verandering van: chronologie, verhaallijnen, vertelsituatie, inhoudelijk omslagpunt (volta)
lay-out van proza
- hoofdstuk -> paragraaf -> alinea -> zin -> zinsdeel -> woord
- na witregel: nieuwe paragraaf -> tijdsprong, ander perspectief, …
- verandering in lay-out = signaal aan de lezer
c. vertelsituatie
= belangrijk voor leeservaring
- Heeft effect op vb identificatie met personages, geloofwaardigheid van verhaal
- Je gaat je bijv gemakkelijker identificeren bij verhalen met personale vertelinstantie
o Bij alwetende verteller is dit moeilijker, aangezien ze van personage naar
personage gaan
- Autobiografische ik-verteller is dan weer veer geloofwaardiger, en geeft ook een
duidelijk ideologisch inzicht (mening van auteur)
Perspectief vs verteller
Perspectief: door wiens ogen zie je het verhaal, in wiens hoofd kijk je mee?
-> op basis van perspectief bepaal je verteller/vertelinstantie
- Is dat een persoon, met menselijke trekken, die je kan aanwijzen = verteller
- Is het een iets, dat niet zichtbaar is & buiten tekst staat = vertelinstantie
o Ik-perspectief = ik-verteller
o Personaal perspectief = personale vertelinstantie
! Personale verteller kan niet = alwetende verteller !
o Meervoudig personaal perspectief = alwetende vertelinstantie
o Alwetend perspectief = alwetende verteller/vertelinstantie
Dramatized author
Ik = geen personage uit het verhaal, maar presenteert zichzelf als de auteur. Heeft dus ook
toegang tot alles wat personages doen en zien, alwetend.
-> Auteur kan hiermee spelen: wijst niet per se echt op zichzelf
Idem als bij implied author: vertelinstantie nooit automatisch identificeren met auteur
d. chronologie: fabel en sujet
- fabel: de gebeurtenissen in logische volgorde
- sujet: de gebeurtenissen zoals ze zich aandienen in het verhaal
GEDICHT: ‘je had een potlood in je haar’ - Ingmar Heytze
fabel en sujet: omgekeerd, fabel begint op het einde
3
, verteltijd vertelde tijd
= leestijd = de tijd die verstrijkt in het verhaal
- scene = verteltijd en vertelde tijd vallen samen
- vertraging = slow motion, verteltijd loopt op, vertelde tijd blijft idem
- pauze: vertelling tijdelijk onderbroken, ‘bevroren’
- versnelling: samenvatting van gebeurtenissen
- ellips: sprong in de tijd, niet beschreven
<-> pauze: korte onderbreking, gaat nadien weer verder
d. close reading vs. context
→ close reading gebeurt textintern: de tekst is een autonoom object
→ context= de wereld buiten de tekst, is moeilijk buiten te sluiten
- paratekst (vb. flaptekst, auteursportret, omslag, voorwoord, …)
- ontstaanscontext & referentiekader
ontstaanscontext
= de omgeving waarin een literair werk geproduceerd wordt
- gebonden aan een plaats, tijd en taal → heeft effect op de tekst
→ bepalend voor het referentiekader van de auteur
= verwachte voorkennis < doelpubliek
→ afwijkend referentiekader bemoeilijkt close-reading
Vb in de Consequenties: Elfstedentocht -> hoe te vertalen?
-> Engelse vertaling creëert nieuwe beeldspraak: kunstschaatsen
-> invloed op perspectief < Minnie: meer alwetend (door extra info)
f. intertekstualiteit
= specifieke vorm van culturele referenties
doelbewust: geïntendeerde lezer geeft extra betekenisproductie aan verhaal
expliciete intertekstualiteit: citaat of titel
impliciete intertekstualiteit: allusie
generieke intertekstualiteit
= niet naar een specifieke tekst verwezen, maar naar een heel genre
→ dikwijls gespeeld met de verwachtingen die het genre oproept
g. de wereld buiten de tekst: poëtica
individuele poëtica van een auteur
● expliciet in essay of interview:
● impliciet via literaire teksten en/of intertekstualiteit
● via literaire prijzen
expliciet: argumenten in juryverslag
impliciet: keuze van laureaten
4
40 à 50% roman-en verhaalanalyse
- het gouden ei
- de consequenties
- andere primaire literatuur
25 à 35% poëzieanalyse
- uit bloemlezing (besproken of niet)
- mogelijk ook een onbekend gedicht
→ vooral belangrijk om technieken te kennen over analyse
oefenen door toe te passen op onbesproken gedichten
20 à 30% wereldliteratuur
50% open vragen - 50% gesloten vragen (geen giscorrectie)
1
, A. roman- en verhaalanalyse
1. primaire literatuur en wereldliteratuur
a. literatuurwetenschap
= historisch bepaald
NU:
- liever descriptief (beschrijvend) dan normatief (regelgevend)
- objectief > subjectief -> belang van eensgezindheid rond metataal
- niet vanzelfsprekend: ambiguïteit
-
tekstgerichte literatuurwetenschap
- gericht op één tekst
- literaire analyse:
- tekstintern: binnen de tekst (structuralisme)
- tekstextern: tekst in relatie tot buitenwereld
- onderscheid:
- primaire tekst = literaire tekst
- secundaire tekst = tekst over literaire tekst
- doel: van literaire analyse -> interpretatie (= synthese < vorm & inhoud)
- geen exacte wetenschap (vanwege ambiguïteit)
literatuurgerichte literatuurwetenschap
- gericht op meerdere teksten
- volgt historische ontwikkeling
- studie van poëtica (literatuuropvattingen)
- diachroon: doorheen de tijd
- synchroon: op een bepaald moment
- studie van literaire dynamiek (bv. gender en literatuur of receptie van literatuur)
b. Centrum vs marge
Nationaal: vb. Nederland: centrum van literatuur = Amsterdam (veel uitgevers)
Wereldliteratuur: ook een centrum dat de marge bepaalt en beïnvloedt
= dominant systeem: bepaalt regels
Sommige subsystemen (vb. Engelstalige literatuur) domineren wereldliteratuur
- Londen en NYC vormen centrum
- Vertalingen spelen hier een belangrijke rol
o Vaak in 1 richting: centrum naar marge: vertalingen Engels -> NL
o Zeldzamer: werken worden vertaald naar dominante taal (vb. NL naar ENG)
o Indien een werk uit de marge wél vertaald wordt naar dominante taal, kan dat
hierdoor veel bekender worden -> in het centrum belanden
Vroeger was dit anders: Franse literatuur veel dominanter
- Hoogtepunt 18de eeuw: wat hier opgenomen werd in canon: invloed tot heden
- Ook Griekse en Latijnse literatuur grote invloed op canon
2
,Dekolonisatie zorgt voor verschuiving van blik: niet alleen nog westerse werken in canon
- Meeste literaire innovatie in marge: hebben niet zoveel prestige druk als in centrum
b. Lay-out als aanwijzing structuur
⇒ helpt vaak om structuur v/e literaire tekst te herkennen: het bouwwerk & de
bouwstenen
verandering van: chronologie, verhaallijnen, vertelsituatie, inhoudelijk omslagpunt (volta)
lay-out van proza
- hoofdstuk -> paragraaf -> alinea -> zin -> zinsdeel -> woord
- na witregel: nieuwe paragraaf -> tijdsprong, ander perspectief, …
- verandering in lay-out = signaal aan de lezer
c. vertelsituatie
= belangrijk voor leeservaring
- Heeft effect op vb identificatie met personages, geloofwaardigheid van verhaal
- Je gaat je bijv gemakkelijker identificeren bij verhalen met personale vertelinstantie
o Bij alwetende verteller is dit moeilijker, aangezien ze van personage naar
personage gaan
- Autobiografische ik-verteller is dan weer veer geloofwaardiger, en geeft ook een
duidelijk ideologisch inzicht (mening van auteur)
Perspectief vs verteller
Perspectief: door wiens ogen zie je het verhaal, in wiens hoofd kijk je mee?
-> op basis van perspectief bepaal je verteller/vertelinstantie
- Is dat een persoon, met menselijke trekken, die je kan aanwijzen = verteller
- Is het een iets, dat niet zichtbaar is & buiten tekst staat = vertelinstantie
o Ik-perspectief = ik-verteller
o Personaal perspectief = personale vertelinstantie
! Personale verteller kan niet = alwetende verteller !
o Meervoudig personaal perspectief = alwetende vertelinstantie
o Alwetend perspectief = alwetende verteller/vertelinstantie
Dramatized author
Ik = geen personage uit het verhaal, maar presenteert zichzelf als de auteur. Heeft dus ook
toegang tot alles wat personages doen en zien, alwetend.
-> Auteur kan hiermee spelen: wijst niet per se echt op zichzelf
Idem als bij implied author: vertelinstantie nooit automatisch identificeren met auteur
d. chronologie: fabel en sujet
- fabel: de gebeurtenissen in logische volgorde
- sujet: de gebeurtenissen zoals ze zich aandienen in het verhaal
GEDICHT: ‘je had een potlood in je haar’ - Ingmar Heytze
fabel en sujet: omgekeerd, fabel begint op het einde
3
, verteltijd vertelde tijd
= leestijd = de tijd die verstrijkt in het verhaal
- scene = verteltijd en vertelde tijd vallen samen
- vertraging = slow motion, verteltijd loopt op, vertelde tijd blijft idem
- pauze: vertelling tijdelijk onderbroken, ‘bevroren’
- versnelling: samenvatting van gebeurtenissen
- ellips: sprong in de tijd, niet beschreven
<-> pauze: korte onderbreking, gaat nadien weer verder
d. close reading vs. context
→ close reading gebeurt textintern: de tekst is een autonoom object
→ context= de wereld buiten de tekst, is moeilijk buiten te sluiten
- paratekst (vb. flaptekst, auteursportret, omslag, voorwoord, …)
- ontstaanscontext & referentiekader
ontstaanscontext
= de omgeving waarin een literair werk geproduceerd wordt
- gebonden aan een plaats, tijd en taal → heeft effect op de tekst
→ bepalend voor het referentiekader van de auteur
= verwachte voorkennis < doelpubliek
→ afwijkend referentiekader bemoeilijkt close-reading
Vb in de Consequenties: Elfstedentocht -> hoe te vertalen?
-> Engelse vertaling creëert nieuwe beeldspraak: kunstschaatsen
-> invloed op perspectief < Minnie: meer alwetend (door extra info)
f. intertekstualiteit
= specifieke vorm van culturele referenties
doelbewust: geïntendeerde lezer geeft extra betekenisproductie aan verhaal
expliciete intertekstualiteit: citaat of titel
impliciete intertekstualiteit: allusie
generieke intertekstualiteit
= niet naar een specifieke tekst verwezen, maar naar een heel genre
→ dikwijls gespeeld met de verwachtingen die het genre oproept
g. de wereld buiten de tekst: poëtica
individuele poëtica van een auteur
● expliciet in essay of interview:
● impliciet via literaire teksten en/of intertekstualiteit
● via literaire prijzen
expliciet: argumenten in juryverslag
impliciet: keuze van laureaten
4
