Sociale psychologie
1 Sociale waarneming
1.1 hoe vormen we een beeld van mensen?
Beeldvormingsproces is immers de start van de meeste sociale interacties.
(on)bewuste processen zorgen dat mensen zich snel een beeld van iemand
vormen
Beïnvloedt verdere interacties tussen mensen
Je eerste indruk, je vormt jezelf spontaan en door kenmerken die je waarneemt
een totaalbeeld van een persoon.
Ook een spontaan beeld kan geactiveerd worden over de groep waartoe die
persoon behoort.
1.2 de eerste indruk
Percept: de waarneming van (zintuigelijke waarneming)
- uiterlijk
- lichaamstaal gedrag percept
- gedrag
Concept: de invulling
- uitwerking van het percept concept
1.2.1 Waarop baseren we ons voor deze eerste indruk?
Op visuele, zichtbare omvat uiterlijk, lichaamstaal en gedrag
1. Uiterlijk
Eerste wat iemand waarneemt
Bv; huidskleur, haarkleur, kledingstijl, lichaamspostuur
- Theorie van Mehrabian
Over boodschap en de manier waarop een boodschap van de ene persoon naar de
andere wordt overgebracht.
7 – 38 – 55 regel
Boodschap voor
7 % bepaald wordt door de woorden, de inhoud,
38 % van een boodschap wordt bepaald door de toon, intonatie,
55 % door lichaamstaal
Regel geldt enkel wanneer de boodschap ambigu is
Intonatie en inhoud van de boodschap elkaar tegenspreken
Dan gaat de regel van kracht
Waarneming cultuurgebonden
Bv; Aziatische proefpersonen eerst kijken naar de uitdrukking van de ogen terwijl
Europese proefpersonen zich op andere onderdelen van het gezicht richten zoals
de mond
, 1.2.2 Spontane beeldvorming
Evaluatie van onze waarneming in milliseconden en automatisch
- Zonder dat het de bedoeling is
- Zonder dat je je er bewust van bent
- Zonder dat het aandacht vergt
- Zonder dat je het tegen kunt houden
Deze beeldvorming gebeurt in onze hersenen a.d.v. cognitieve schema’s
1.2.2.1 cognitieve schema’s
menselijke, innerlijke structuren over de wijze waarop bepaalde zaken samenhangen
Basis van schema’s; ervaringen (dingen die we zelf meegemaakt, gezien of gehoord
hebben)
door ervaring op te doen, leren we dat dingen samenvallen of op elkaar volgen
wat we waarnemen, ordenen we zodat het logisch is
bv; wie een lint draagt, hoort bij een studentenvereniging, wie hierin zit fuift veel, wie
veel fuift studeert niet veel en skipt veel lessen wegens drank
gewoon door een lint te zien, denk je al de rest
voordelen:
- sneller reageren op prikkels
- makkelijker omgaan met prikkels en minder vermoeiend
cognitieve schema’s, volgens Roos Vonk 3 functies
- schijnwerper (meest relevante), zorgen ervoor dat je aandacht naar de juiste
zaken gaat
bv; een agent voor je staat, zorgt schema ervoor dat uniform reactie uitlokt, onze
schema’s sturen onze aandacht naar het uniform
- gatenvuller, (aanvullend) we vullen met schema’s de ontbrekende info
bv; wanneer we weten dat iemand net verlaten werd door zijn partner, vullen wij
die info verder in met ideeën over hoe die persoon zich op dit moment kan voelen
- gedragswijzer, (doen) door info, gelinkt aan het geen we zien en invullen, te
activeren, weten we hoe we ons moeten gedragen zodat we niet lang moeten
nadenken over ons gedrag
bv; mensen met een bakfiets milieuvriendelijk zijn
nadelen:
- stereotypering
- veralgemeningen
bv; shooting in New York, Op 3 februari 1999 werd een West-Afrikaanse man, Amadou
Diallo, door de politie verkeerdelijk gezien voor een voortvluchtige verkrachter.
Toen de politie naar hem toeging, wou Amadou zijn portefeuille uit zijn jas halen om zijn
paspoort te tonen. De politie dacht dat hij een wapen wou nemen en ze schoten de
jongeman neer. Ù
Politiestandpunt :
-schijnwerper: de hand van de jongeman verdwijnt in de binnenzak
,-gatenvuller: hij neemt een pistool
-gedragswijzer: verdedigen door aan te vallen
Experiment Correll: shooting bias
Deelnemers met witte huidskleur aan de hand van computergestuurde opdracht wel/niet
liet schieten op mensen die gewapend waren.
Opdracht:
Op de kop ‘schieten’ te drukken wanneer iemand een vuurwapen heeft en op de knop
‘niet schieten’ wanneer iemand een ander, onschuldig voorwerp vast heeft.
Resultaat:
Bij witte mensen door schutters evenveel fouten gemaakt wanneer ze gewapend of
ongewapend waren
Bij zwarte mensen meer fouten door schutters dan gemiddeld wanneer ze ongewapend
zijn en veel minder fouten gemiddeld wanneer ze gewapend zijn
Conclusie:
Meer geschoten door een schutter op de zwarte persoon, (on)gewapend
Ze zagen ook dat er sneller werd geschoten op persoon met zwarte huidskleur als doelwit
dan op een wit doelwit
Shooting bias (= brede en systematische vooringenomenheid)
Fenomeen waarbij mensen meer en sneller geneigd zijn om op ongewapende individuen
van kleur te schieten dan op ongewapende witte individuen
Essien et al.
Hernamen Correll zijn onderzoek in een andere context, verschillende etnische
achtergronden, huidskleuren, …
Ze vonden bewijs voor shooter bias, geeft aan dat bias niet beperkt is tot VS
Resultaten bevestigden bevindingen van Correll en wijzen op bredere systematische
vooringenomenheid in verschillende culturen
1.2.2.2 Welke schema’s worden gemobiliseerd?
Welke schema’s worden gemobiliseerd?
Cognitieve schema’s worden niet willekeurig geactiveerd, maar onder invloed van
verschillende factoren:
1. Negatieve stimuli krijgen voorrang, omdat ze een snellere reactie vereisen voor
overleving (Kanouse & Hanson, 1972). Onze aandacht wordt automatisch
getrokken door potentieel gevaarlijke situaties.
2. Cultuur beïnvloedt welke schema’s worden geactiveerd. Gedrag dat in de ene
cultuur als normaal wordt beschouwd, kan in een andere als vreemd of ongepast
worden ervaren.
3. Opvoeding en onderwijs bepalen mede welke schema’s we ontwikkelen.
Eurocentrische geschiedschrijving leidt bijvoorbeeld tot een eenzijdig wereldbeeld
(Adichie, 2009).
, 4. Persoonlijke ervaringen sturen onze schema’s. Iemand die een negatieve
ervaring heeft gehad met een bepaalde groep of situatie, zal deze anders
interpreteren dan iemand zonder zo’n ervaring.
5. Priming verhoogt tijdelijk de toegankelijkheid van bepaalde schema’s. Dit werd
aangetoond in een experiment van Higgins et al. (1977),
In dit experiment werd een groep deelnemers opgesplitst in twee subgroepen: Groep A
en Groep B. Beide groepen kregen vooraf een lijst met woorden te leren, maar de aard
van deze woorden verschilde.
Groep A kreeg woorden te leren die gerelateerd waren aan avontuurlijkheid,
zoals dapper, moedig, lef, durver en onversaagd.
Groep B kreeg daarentegen woorden die geassocieerd werden met
roekeloosheid, zoals overmoedig, onnadenkend, risicovol en onvoorzichtig.
Na deze leerfase kregen alle deelnemers eenzelfde verhaal te lezen. Dit verhaal ging over
een man die extreme risicosporten beoefende, zoals bergbeklimmen en
parachutespringen. Ondanks het feit dat hij al twee keer ternauwernood aan de dood was
ontsnapt, was hij vastbesloten om de Atlantische Oceaan over te varen, terwijl zijn vrouw
en kinderen zich hierover grote zorgen maakten.
Vervolgens werd aan de deelnemers gevraagd om deze man te beschrijven. De resultaten
toonden een duidelijk priming-effect aan:
Groep A, die vooraf woorden met een positieve connotatie van avontuurlijkheid
had geleerd, omschreef de man overwegend als moedig en dapper.
Groep B, die woorden had geleerd met een negatieve connotatie van
roekeloosheid, beschreef hem als onverantwoord en onbezonnen.
Dit experiment illustreert hoe priming (het activeren van bepaalde concepten in het
geheugen) een sterke invloed heeft op hoe mensen informatie verwerken en
interpreteren. In dit geval leidde de eerder aangeboden woordenlijst tot een onbewuste
beïnvloeding van de perceptie van de man in het verhaal.
Link met chronische priming
In de sociale psychologie verwijst chronische priming naar het fenomeen waarbij
bepaalde mentale concepten voortdurend geactiveerd blijven in iemands geheugen, zelfs
zonder directe externe prikkels. Dit betekent dat bepaalde ideeën, attitudes of
stereotypen, door frequente blootstelling, een verhoogde toegankelijkheid krijgen en
blijvend invloed hebben op hoe iemand informatie verwerkt en erop reageert (Vonk &
Hoorens, 2022, p. 175).
Het experiment toont aan hoe tijdelijke priming al een aanzienlijke impact kan hebben
op perceptie en oordeel. Wanneer dergelijke associaties echter vaak en consistent worden
geactiveerd, zoals bij chronische priming, kunnen ze op lange termijn het wereldbeeld en
de gedragingen van een individu vormen. Dit mechanisme speelt een belangrijke rol in
sociale interacties, stereotypen en zelfs maatschappelijke overtuigingen
6. Gemoedstoestand beïnvloedt waarneming en interpretatie. Stress of verliefdheid
kan bepalen hoe we een situatie ervaren en welke schema’s worden geactiveerd.
- Signaalfunctie of de schijnwerper: het tikken van de klok klinkt opeens veel luider.
1 Sociale waarneming
1.1 hoe vormen we een beeld van mensen?
Beeldvormingsproces is immers de start van de meeste sociale interacties.
(on)bewuste processen zorgen dat mensen zich snel een beeld van iemand
vormen
Beïnvloedt verdere interacties tussen mensen
Je eerste indruk, je vormt jezelf spontaan en door kenmerken die je waarneemt
een totaalbeeld van een persoon.
Ook een spontaan beeld kan geactiveerd worden over de groep waartoe die
persoon behoort.
1.2 de eerste indruk
Percept: de waarneming van (zintuigelijke waarneming)
- uiterlijk
- lichaamstaal gedrag percept
- gedrag
Concept: de invulling
- uitwerking van het percept concept
1.2.1 Waarop baseren we ons voor deze eerste indruk?
Op visuele, zichtbare omvat uiterlijk, lichaamstaal en gedrag
1. Uiterlijk
Eerste wat iemand waarneemt
Bv; huidskleur, haarkleur, kledingstijl, lichaamspostuur
- Theorie van Mehrabian
Over boodschap en de manier waarop een boodschap van de ene persoon naar de
andere wordt overgebracht.
7 – 38 – 55 regel
Boodschap voor
7 % bepaald wordt door de woorden, de inhoud,
38 % van een boodschap wordt bepaald door de toon, intonatie,
55 % door lichaamstaal
Regel geldt enkel wanneer de boodschap ambigu is
Intonatie en inhoud van de boodschap elkaar tegenspreken
Dan gaat de regel van kracht
Waarneming cultuurgebonden
Bv; Aziatische proefpersonen eerst kijken naar de uitdrukking van de ogen terwijl
Europese proefpersonen zich op andere onderdelen van het gezicht richten zoals
de mond
, 1.2.2 Spontane beeldvorming
Evaluatie van onze waarneming in milliseconden en automatisch
- Zonder dat het de bedoeling is
- Zonder dat je je er bewust van bent
- Zonder dat het aandacht vergt
- Zonder dat je het tegen kunt houden
Deze beeldvorming gebeurt in onze hersenen a.d.v. cognitieve schema’s
1.2.2.1 cognitieve schema’s
menselijke, innerlijke structuren over de wijze waarop bepaalde zaken samenhangen
Basis van schema’s; ervaringen (dingen die we zelf meegemaakt, gezien of gehoord
hebben)
door ervaring op te doen, leren we dat dingen samenvallen of op elkaar volgen
wat we waarnemen, ordenen we zodat het logisch is
bv; wie een lint draagt, hoort bij een studentenvereniging, wie hierin zit fuift veel, wie
veel fuift studeert niet veel en skipt veel lessen wegens drank
gewoon door een lint te zien, denk je al de rest
voordelen:
- sneller reageren op prikkels
- makkelijker omgaan met prikkels en minder vermoeiend
cognitieve schema’s, volgens Roos Vonk 3 functies
- schijnwerper (meest relevante), zorgen ervoor dat je aandacht naar de juiste
zaken gaat
bv; een agent voor je staat, zorgt schema ervoor dat uniform reactie uitlokt, onze
schema’s sturen onze aandacht naar het uniform
- gatenvuller, (aanvullend) we vullen met schema’s de ontbrekende info
bv; wanneer we weten dat iemand net verlaten werd door zijn partner, vullen wij
die info verder in met ideeën over hoe die persoon zich op dit moment kan voelen
- gedragswijzer, (doen) door info, gelinkt aan het geen we zien en invullen, te
activeren, weten we hoe we ons moeten gedragen zodat we niet lang moeten
nadenken over ons gedrag
bv; mensen met een bakfiets milieuvriendelijk zijn
nadelen:
- stereotypering
- veralgemeningen
bv; shooting in New York, Op 3 februari 1999 werd een West-Afrikaanse man, Amadou
Diallo, door de politie verkeerdelijk gezien voor een voortvluchtige verkrachter.
Toen de politie naar hem toeging, wou Amadou zijn portefeuille uit zijn jas halen om zijn
paspoort te tonen. De politie dacht dat hij een wapen wou nemen en ze schoten de
jongeman neer. Ù
Politiestandpunt :
-schijnwerper: de hand van de jongeman verdwijnt in de binnenzak
,-gatenvuller: hij neemt een pistool
-gedragswijzer: verdedigen door aan te vallen
Experiment Correll: shooting bias
Deelnemers met witte huidskleur aan de hand van computergestuurde opdracht wel/niet
liet schieten op mensen die gewapend waren.
Opdracht:
Op de kop ‘schieten’ te drukken wanneer iemand een vuurwapen heeft en op de knop
‘niet schieten’ wanneer iemand een ander, onschuldig voorwerp vast heeft.
Resultaat:
Bij witte mensen door schutters evenveel fouten gemaakt wanneer ze gewapend of
ongewapend waren
Bij zwarte mensen meer fouten door schutters dan gemiddeld wanneer ze ongewapend
zijn en veel minder fouten gemiddeld wanneer ze gewapend zijn
Conclusie:
Meer geschoten door een schutter op de zwarte persoon, (on)gewapend
Ze zagen ook dat er sneller werd geschoten op persoon met zwarte huidskleur als doelwit
dan op een wit doelwit
Shooting bias (= brede en systematische vooringenomenheid)
Fenomeen waarbij mensen meer en sneller geneigd zijn om op ongewapende individuen
van kleur te schieten dan op ongewapende witte individuen
Essien et al.
Hernamen Correll zijn onderzoek in een andere context, verschillende etnische
achtergronden, huidskleuren, …
Ze vonden bewijs voor shooter bias, geeft aan dat bias niet beperkt is tot VS
Resultaten bevestigden bevindingen van Correll en wijzen op bredere systematische
vooringenomenheid in verschillende culturen
1.2.2.2 Welke schema’s worden gemobiliseerd?
Welke schema’s worden gemobiliseerd?
Cognitieve schema’s worden niet willekeurig geactiveerd, maar onder invloed van
verschillende factoren:
1. Negatieve stimuli krijgen voorrang, omdat ze een snellere reactie vereisen voor
overleving (Kanouse & Hanson, 1972). Onze aandacht wordt automatisch
getrokken door potentieel gevaarlijke situaties.
2. Cultuur beïnvloedt welke schema’s worden geactiveerd. Gedrag dat in de ene
cultuur als normaal wordt beschouwd, kan in een andere als vreemd of ongepast
worden ervaren.
3. Opvoeding en onderwijs bepalen mede welke schema’s we ontwikkelen.
Eurocentrische geschiedschrijving leidt bijvoorbeeld tot een eenzijdig wereldbeeld
(Adichie, 2009).
, 4. Persoonlijke ervaringen sturen onze schema’s. Iemand die een negatieve
ervaring heeft gehad met een bepaalde groep of situatie, zal deze anders
interpreteren dan iemand zonder zo’n ervaring.
5. Priming verhoogt tijdelijk de toegankelijkheid van bepaalde schema’s. Dit werd
aangetoond in een experiment van Higgins et al. (1977),
In dit experiment werd een groep deelnemers opgesplitst in twee subgroepen: Groep A
en Groep B. Beide groepen kregen vooraf een lijst met woorden te leren, maar de aard
van deze woorden verschilde.
Groep A kreeg woorden te leren die gerelateerd waren aan avontuurlijkheid,
zoals dapper, moedig, lef, durver en onversaagd.
Groep B kreeg daarentegen woorden die geassocieerd werden met
roekeloosheid, zoals overmoedig, onnadenkend, risicovol en onvoorzichtig.
Na deze leerfase kregen alle deelnemers eenzelfde verhaal te lezen. Dit verhaal ging over
een man die extreme risicosporten beoefende, zoals bergbeklimmen en
parachutespringen. Ondanks het feit dat hij al twee keer ternauwernood aan de dood was
ontsnapt, was hij vastbesloten om de Atlantische Oceaan over te varen, terwijl zijn vrouw
en kinderen zich hierover grote zorgen maakten.
Vervolgens werd aan de deelnemers gevraagd om deze man te beschrijven. De resultaten
toonden een duidelijk priming-effect aan:
Groep A, die vooraf woorden met een positieve connotatie van avontuurlijkheid
had geleerd, omschreef de man overwegend als moedig en dapper.
Groep B, die woorden had geleerd met een negatieve connotatie van
roekeloosheid, beschreef hem als onverantwoord en onbezonnen.
Dit experiment illustreert hoe priming (het activeren van bepaalde concepten in het
geheugen) een sterke invloed heeft op hoe mensen informatie verwerken en
interpreteren. In dit geval leidde de eerder aangeboden woordenlijst tot een onbewuste
beïnvloeding van de perceptie van de man in het verhaal.
Link met chronische priming
In de sociale psychologie verwijst chronische priming naar het fenomeen waarbij
bepaalde mentale concepten voortdurend geactiveerd blijven in iemands geheugen, zelfs
zonder directe externe prikkels. Dit betekent dat bepaalde ideeën, attitudes of
stereotypen, door frequente blootstelling, een verhoogde toegankelijkheid krijgen en
blijvend invloed hebben op hoe iemand informatie verwerkt en erop reageert (Vonk &
Hoorens, 2022, p. 175).
Het experiment toont aan hoe tijdelijke priming al een aanzienlijke impact kan hebben
op perceptie en oordeel. Wanneer dergelijke associaties echter vaak en consistent worden
geactiveerd, zoals bij chronische priming, kunnen ze op lange termijn het wereldbeeld en
de gedragingen van een individu vormen. Dit mechanisme speelt een belangrijke rol in
sociale interacties, stereotypen en zelfs maatschappelijke overtuigingen
6. Gemoedstoestand beïnvloedt waarneming en interpretatie. Stress of verliefdheid
kan bepalen hoe we een situatie ervaren en welke schema’s worden geactiveerd.
- Signaalfunctie of de schijnwerper: het tikken van de klok klinkt opeens veel luider.
