Rechtsgeschiedenis samenvatting
Deze samenvatting is chronologisch opgebouwd, van de Codex Hammurabi tot de Europese
codificatie van het privaatrecht, en volgt dus bewust niet de volgorde van de leereenheden. Die
springen tussen eeuwen heen en weer. Achteraan staat een bijlage die laat zien waar elke
leereenheid in deze tijdlijn terug te vinden is.
Oudheid
- De Twaalftafelenwet uit Rome wordt in dit boek gebruikt als het beginpunt, een belangrijk
moment in de rechtsgeschiedenis omdat er een directe lijn is van het in de vijfde eeuw v.Chr. op
twaalf tafelen vastgelegde recht, via de in de zesde eeuw na Chr. Samengestelde codificatie van
Justinianus en de middeleeuwse receptie van dit recht bijeengebracht in het Corpus iuris civilis,
naar de moderne codificaties in West-Europa.
1. Codex Hammurabi (ca. 1810-1750 v.Chr.)
- Codex Hammurabi: Hammurabi (ca. 1810 v.Chr. – 1750 v.Chr.) heerste als zesde
koning van Babylon in de periode van 1792 v.Chr. tot 1750 v.Chr.
- Een exemplaar van de Codex Hammurabi uit de periode rond 1780 v.Chr. staat op een
gegraveerde zuil van basalt in het Louvre-museum in Parijs.
- In de Codex Hammurabi heeft elk aritkel de vorm van een korte casuïstische
rechtsregel, gevolgd door een rechtsgevolg. De Codex Hammurabi bevat regels over de wijze
waarop de rechter recht dient te spreken.
- Naast de Codex Hammurabi is uit het gebied van koning Hammurabi een grote collectie
juridische documenten bekend die in spijkerschrift op kleitabletten zijn vastgelegd.
Vroege Romeinse Geschiedenis
2. De stichting van Rome (753 v.Chr.) (West-Romeins)
- Rome: van koning naar consul: de stichting van de stad door de tweeling Romulus en
Remus op 21 april van het jaar 753 v.Chr. Direct ontstaat een geschil over wie koning zou worden
en het ‘imperium’ bezit, de koninklijke macht om te regeren, wetten te maken en recht te spreken
enerzijds en de rol als hoogste militaire bevelhebber anderzijds. Remus overleeft het gevecht niet
en Romulus bekleedt zich met goddelijke instemming van het imperium. De stad zal zijn naam
dragen: Rome.
- Slavernij in Romeins recht (vanaf ca. 753 v.Chr.) (West-Romeins)
- Ontstaan en einde van slavernij in het Romeinse recht: Slavernij kon volgens het ius
gentium op twee gronden ontstaan. (1) Ten eerste op grond van geboorte. Het kind volgt de
status van de moeder en wordt slaaf als de moeder slavin is. (2) De tweede mogelijkheid is dat
een persoon in een oorlog gevangen is genomen, de verslagen vijand is rechteloos. Op grond
van het ius civile was het mogelijk om misdadigers tot slavernij te veroordelen.
- Het Romeinse rechtssysteem en de Pater Familias (vanaf ca. 753 v.Chr.) (West-Romeins)
- Romeins recht: het kernbegrip in het Romeinse rechtsdenken is het gezing waarvan een
vrije Romeinse burger als huisvader, de parter familias, als enige sui iuris was. Hij had
rechtspersoonlijkheid en alleen de pater familias kon eigendom bezitten. Zijn wil was wet voor
alle leden van het huishouden, hieraan ondergeschikt waren zijn echtgenote, (klein)kinderen en
ook de niet-vrije leden van het huishouden. Het huisgezin als kerneenheid van het recht is terug
te voeren op het boerenbedrijf dat in de eerste periode van het Romeinse recht (koninkrijk) de
belangrijkste sociale en economische eenheid was.
Romeins Koninkrijk (753-509 v.Chr.)
3. Koninkrijk Rome (753-509 v.Chr.) (West-Romeins)
- Het gewoonterecht was in deze periode een deel van de nationale identiteit van Rome.
Dit recht, dat zich ontwikkelde tot het ius civile, was echter alleen toepasbaar voor geschillen van
personen in bezit van het burgerrecht van de stad. Vanaf de vroegste expansie van Rome is het
vinden van evenwicht tussen groepen die bestuurlijke macht bezitten en zij die hiervan zijn
buitengesloten een constante bron van strijd.
,Vroege Atheense Wetgeving
4. Athene: Draco (ca. 650-600 v.Chr.)
- Athene: Draco: Drace (geboren rond 650 v.Chr. (Draconische straf)) gaat in 624 v.Chr.
het Atheense recht codificeren, na door de adel met buitengewone volmachten bekleed te zijn.
- De wetten van Draco werden in 621 v.Chr. bekendgemaakt op drie houten borden, die
als een postkaartenstandaard rond konden draaien, opgesteld op een voor iedereen
toegankelijke plaats in de stad.
- Draco bracht een duidelijk onderscheid aan tussen moord en doodslag. Moord bleef een
zaak tussen de familie van de dader en de familie van het slachtoffer, terwijl voor doodslag een
onderscheid werd gemaakt of er sprake was van opzet of niet.
- Het ontbrak in de wetten van Draco aan een gevarieerd stelsel van in zwaarte
oplopende straffen, op het merendeel van de delicten stond de doodstraf.
5. Athene: Solon (ca. 638-558 v.Chr.)
- Athene: Solon: in de staat die Solon ( ca. 638-558 v.Chr.) voor ogen heeft, de eunomia,
dienen alle burgers bij te dragen aan het belang van de overkoepelende polis.
- Om aan de sociale ongelijkheid een eind te maken, besluit Solon Atheense burgers die
in slavernij zijn vervallen vrij te kopen.
- Solon voert in deze jaren ook een fundamentele hervorming door, waarbij alle burgers
van Athene betrokken worden in de totstandkoming van besluiten.
- Onderlinge solidariteit was het kernwoord in de wetten van Solon: voor iedere burger
van de stadsstaat moet het – ook in tijden van economische neergang – mogelijk zijn te
overleven.
- In 403/2 v.Chr. werd door de burgers van Athene een wet uitgevaardigd die het alle
magistraten verbood om wetten ten uitvoer te leggen die niet openbaar bekend zijn gemaakt.
- De jury in Athene: in Athene had de jury een belangrijke rol in de rechtspraak. De
rechtspraak in Athene vond plaats in rechtbanken waar een grote groep burgers collectief het
oordeel velde. Gekozen bestuurders konden voor een rechtbank ter verantwoording geroepen
worden.
- In het begin van het jaar werd uit de burgers van Athene via loting een groep van
zesduizend man voor de jury gekozen, enkel burgers van Athene boven de dertig jaar die hadden
toegestemd om jurylid te worden. De jury bestond uit 201 man voor kleine zaken tot de volledige
groep van zesduizend voor belangrijke zaken.
- Na pleidooien van de partijen werd direct een oordeel gevraagd aan de jury. Op twee
vragen moest een antwoord gegeven worden: (1) of de gedaagde straf hoorde te krijgen en (2)
welke straf toepasselijk was om het onrecht te vereffenen.
- In Athene kon de strafmaat op 2 wijzen worden vastgesteld: (1) op bepaalde
overtredingen bestonden vaste straffen. (2) Daarnaast was het mogelijk dat de aanklager een
straf voorstelde, en de gedaagde met een strafmaat kwam, waarop de jury tussen de twee
straffen diende te kiezen.
- De juryleden dienden in een geheime stemming een schijfje ten faveure van de eiser of
de gedaagde in een kan te laten vallen, waarna een telling plaatsvond. Een exacte telling was
nodig, want de eisende partij moest minimaal 1/5 van de stemmen binnenhalen, een regel om het
aantal rechtszaken te limiteren.
Romeinse Republiek (509-27 v.Chr.)
6. Van koning naar consul in Rome (509 v.Chr.) (West-Romeins)
- De legende van Lucretia
- Lucretia en de overgang van koning naar consul: het volk van Rome neemt het besluit
om de koning en zijn familie te verbannen en verkiest in hetzelfde besluit de vader van Lucretia
met de titel preator maximus tot ‘tussenkoning’, die als hoofd van de Comitia Centuriata de
verkiezing moet organiseren van de twee consuls die als eerste aan het hoofd van de staat zullen
komen te staan. Met de verbanning (van de koning en zijn familie) is het koninkrijk ten einde, een
, tijdperk met een nieuwe regeringsvorm begint. De eerste twee consuls zijn Lucius Junius Brutus
en Lucius Tarquinius Collatinus. Zij zullen samen voor de duur van een jaar het imperium hebben.
7. Consulaat (509 v.Chr.) (West-Romeins)
- Consulaat: voor de bevolking van Rome is de overgang van koningschap naar consulaat
een moeizaam leerproces, er heerste groot wantrouwen en angst onder de burgers dat er weer
een alleenheerser zou opstaan.
- In de Republiek onder leiding van twee consuls, die volde op het koningschap, stonden
bestuurlijke functies alleen open voor patriciërs. Zij vormden de curiae en stemden over de
benoeming van hoge beambten en wetgeving. Tot het jaar 367 v.Chr. konden enkel patriciërs
consul zijn. In dat jaar worden de leges Liciniae Sextae uitgevaardigd, waarin werd vastgelegd
dat een van de consuls een plebejer kon zijn.
- In de rechtsgeschiedenis van Rome is het burgerschap een centrale instelling dat
rechten en plichten gaf.
8. Ius, fas en lex (vanaf ca. 509 v.Chr.) (West-Romeins)
- Ius, fas en lex: zowel de religieuze als rechtsprekende taken lagen in Rome tijdens de
koningstijd bij de pontifices onder leiding van de pontifex maximus. Deze pontifices werden via
coöptatie voor het leven gerekruteerd uit de klasse der patriciërs, en een van hen werd voor de
periode van een jaar aangewezen voor het toezicht op rechtsgeschillen tussen particulieren. De
twee taken van de pontifex groeiden echter uit elkaar en werd met de afkondiging van de
Twaalftafelenwet ( 451 v.Chr.) bijna geheel afgesloten.
- De wereldlijke richtlijnen, de ius, werd in Rome strikt gescheiden van religieuze
richtlijnen, de fas. Beiden werden door de staat vormgegeven, maar de staat liet burgers alleen
ten aanzien van het ius rechtszaken voeren. Enkel de priesters en magistraten konden bij het
negeren van de fas, de nefas, namens alle inwoners van Rome, de res publica, vervolging
instellen. Regelgeving door een met het imperium beklede magistraat uitgevaardigd noemde men
edict. Regelgeving door magistraten met imperium bekleed als wetsvoorstel aan de
volksvergadering (comitia) voorgelegd en door de senaat bekrachtigd, kreeg de naam lex.
- Aan het begin van de Republiek werd bepaald dat in het geval van een conflict
tussen lex en edict, als uiting van de wil van het gehele Romeinse volk, de lex voorrang had
boven edicten die door de consuls op grond van het imperium waren uitgevaardigd, omdat in de
edicten enkel de wil der magistraten tot uitdrukking kwam.
9. Senaat en tribunes plebis (ca. 494 v.Chr.) (West-Romeins)
- Senaat: tijdens de periode van de koningen was de senaat een raad van advies waarin
de senes (oudste leden van de patricische families) samenkwamen (Latijn: senex, oudste). De
senaat was het aanspreekpunt voor buitenlandse gezanten, en maakte zodoende de
buitenlandse politiek.
- Tribunes plebis: twee onschendbare volkstribunalen, de tribuni plebis, zouden naast de consuls
de belangen van de plebs vertegenwoordigen, al is het exacte jaartal waarin dit ambt werd
gecreëerd omstreden.
- Met de opstand van de plebs in de jaren na 509 v.Chr. was een eerste teken van
ongelijkheid in de samenleving van Rome geslopen. Het was het begin van een klassenstrijd
tussen patriciërs en plebejers die, waar het de juridische staatskundige invulling van deze strijd
betreft, pas eindigde van de Lex Hortensia (287 v.Chr.).
10. Totstandkoming van de Twaalftafelenwet (ca. 450 v.Chr.) (West-Romeins)
- De totstandkoming van de Twaalftafelenwet: ongeveer twee jaar voor de rechtszaak van
Verginia steunt de patriciër Appius de wens van de plebs om het mondeling overgeleverde recht
van Rome op schrift te stellen.
- Om het wetgevingsproject tot een goed einde te brengen, treden de consuls terug als
hoogste macht in Rome en werd een college van decemviri legibus scribundis (tienmannen die
wetten schrijven) ingesteld, een raad van de tien mannen die voor een jaar auctoritas et
imperium kregen. Na het codificatiewerk werden de door de decemviri op schrift gestelde wetten
op tien borden openbaar gemaakt met als doel dat iedereen ze kon beoordelen, bediscussiëren
Deze samenvatting is chronologisch opgebouwd, van de Codex Hammurabi tot de Europese
codificatie van het privaatrecht, en volgt dus bewust niet de volgorde van de leereenheden. Die
springen tussen eeuwen heen en weer. Achteraan staat een bijlage die laat zien waar elke
leereenheid in deze tijdlijn terug te vinden is.
Oudheid
- De Twaalftafelenwet uit Rome wordt in dit boek gebruikt als het beginpunt, een belangrijk
moment in de rechtsgeschiedenis omdat er een directe lijn is van het in de vijfde eeuw v.Chr. op
twaalf tafelen vastgelegde recht, via de in de zesde eeuw na Chr. Samengestelde codificatie van
Justinianus en de middeleeuwse receptie van dit recht bijeengebracht in het Corpus iuris civilis,
naar de moderne codificaties in West-Europa.
1. Codex Hammurabi (ca. 1810-1750 v.Chr.)
- Codex Hammurabi: Hammurabi (ca. 1810 v.Chr. – 1750 v.Chr.) heerste als zesde
koning van Babylon in de periode van 1792 v.Chr. tot 1750 v.Chr.
- Een exemplaar van de Codex Hammurabi uit de periode rond 1780 v.Chr. staat op een
gegraveerde zuil van basalt in het Louvre-museum in Parijs.
- In de Codex Hammurabi heeft elk aritkel de vorm van een korte casuïstische
rechtsregel, gevolgd door een rechtsgevolg. De Codex Hammurabi bevat regels over de wijze
waarop de rechter recht dient te spreken.
- Naast de Codex Hammurabi is uit het gebied van koning Hammurabi een grote collectie
juridische documenten bekend die in spijkerschrift op kleitabletten zijn vastgelegd.
Vroege Romeinse Geschiedenis
2. De stichting van Rome (753 v.Chr.) (West-Romeins)
- Rome: van koning naar consul: de stichting van de stad door de tweeling Romulus en
Remus op 21 april van het jaar 753 v.Chr. Direct ontstaat een geschil over wie koning zou worden
en het ‘imperium’ bezit, de koninklijke macht om te regeren, wetten te maken en recht te spreken
enerzijds en de rol als hoogste militaire bevelhebber anderzijds. Remus overleeft het gevecht niet
en Romulus bekleedt zich met goddelijke instemming van het imperium. De stad zal zijn naam
dragen: Rome.
- Slavernij in Romeins recht (vanaf ca. 753 v.Chr.) (West-Romeins)
- Ontstaan en einde van slavernij in het Romeinse recht: Slavernij kon volgens het ius
gentium op twee gronden ontstaan. (1) Ten eerste op grond van geboorte. Het kind volgt de
status van de moeder en wordt slaaf als de moeder slavin is. (2) De tweede mogelijkheid is dat
een persoon in een oorlog gevangen is genomen, de verslagen vijand is rechteloos. Op grond
van het ius civile was het mogelijk om misdadigers tot slavernij te veroordelen.
- Het Romeinse rechtssysteem en de Pater Familias (vanaf ca. 753 v.Chr.) (West-Romeins)
- Romeins recht: het kernbegrip in het Romeinse rechtsdenken is het gezing waarvan een
vrije Romeinse burger als huisvader, de parter familias, als enige sui iuris was. Hij had
rechtspersoonlijkheid en alleen de pater familias kon eigendom bezitten. Zijn wil was wet voor
alle leden van het huishouden, hieraan ondergeschikt waren zijn echtgenote, (klein)kinderen en
ook de niet-vrije leden van het huishouden. Het huisgezin als kerneenheid van het recht is terug
te voeren op het boerenbedrijf dat in de eerste periode van het Romeinse recht (koninkrijk) de
belangrijkste sociale en economische eenheid was.
Romeins Koninkrijk (753-509 v.Chr.)
3. Koninkrijk Rome (753-509 v.Chr.) (West-Romeins)
- Het gewoonterecht was in deze periode een deel van de nationale identiteit van Rome.
Dit recht, dat zich ontwikkelde tot het ius civile, was echter alleen toepasbaar voor geschillen van
personen in bezit van het burgerrecht van de stad. Vanaf de vroegste expansie van Rome is het
vinden van evenwicht tussen groepen die bestuurlijke macht bezitten en zij die hiervan zijn
buitengesloten een constante bron van strijd.
,Vroege Atheense Wetgeving
4. Athene: Draco (ca. 650-600 v.Chr.)
- Athene: Draco: Drace (geboren rond 650 v.Chr. (Draconische straf)) gaat in 624 v.Chr.
het Atheense recht codificeren, na door de adel met buitengewone volmachten bekleed te zijn.
- De wetten van Draco werden in 621 v.Chr. bekendgemaakt op drie houten borden, die
als een postkaartenstandaard rond konden draaien, opgesteld op een voor iedereen
toegankelijke plaats in de stad.
- Draco bracht een duidelijk onderscheid aan tussen moord en doodslag. Moord bleef een
zaak tussen de familie van de dader en de familie van het slachtoffer, terwijl voor doodslag een
onderscheid werd gemaakt of er sprake was van opzet of niet.
- Het ontbrak in de wetten van Draco aan een gevarieerd stelsel van in zwaarte
oplopende straffen, op het merendeel van de delicten stond de doodstraf.
5. Athene: Solon (ca. 638-558 v.Chr.)
- Athene: Solon: in de staat die Solon ( ca. 638-558 v.Chr.) voor ogen heeft, de eunomia,
dienen alle burgers bij te dragen aan het belang van de overkoepelende polis.
- Om aan de sociale ongelijkheid een eind te maken, besluit Solon Atheense burgers die
in slavernij zijn vervallen vrij te kopen.
- Solon voert in deze jaren ook een fundamentele hervorming door, waarbij alle burgers
van Athene betrokken worden in de totstandkoming van besluiten.
- Onderlinge solidariteit was het kernwoord in de wetten van Solon: voor iedere burger
van de stadsstaat moet het – ook in tijden van economische neergang – mogelijk zijn te
overleven.
- In 403/2 v.Chr. werd door de burgers van Athene een wet uitgevaardigd die het alle
magistraten verbood om wetten ten uitvoer te leggen die niet openbaar bekend zijn gemaakt.
- De jury in Athene: in Athene had de jury een belangrijke rol in de rechtspraak. De
rechtspraak in Athene vond plaats in rechtbanken waar een grote groep burgers collectief het
oordeel velde. Gekozen bestuurders konden voor een rechtbank ter verantwoording geroepen
worden.
- In het begin van het jaar werd uit de burgers van Athene via loting een groep van
zesduizend man voor de jury gekozen, enkel burgers van Athene boven de dertig jaar die hadden
toegestemd om jurylid te worden. De jury bestond uit 201 man voor kleine zaken tot de volledige
groep van zesduizend voor belangrijke zaken.
- Na pleidooien van de partijen werd direct een oordeel gevraagd aan de jury. Op twee
vragen moest een antwoord gegeven worden: (1) of de gedaagde straf hoorde te krijgen en (2)
welke straf toepasselijk was om het onrecht te vereffenen.
- In Athene kon de strafmaat op 2 wijzen worden vastgesteld: (1) op bepaalde
overtredingen bestonden vaste straffen. (2) Daarnaast was het mogelijk dat de aanklager een
straf voorstelde, en de gedaagde met een strafmaat kwam, waarop de jury tussen de twee
straffen diende te kiezen.
- De juryleden dienden in een geheime stemming een schijfje ten faveure van de eiser of
de gedaagde in een kan te laten vallen, waarna een telling plaatsvond. Een exacte telling was
nodig, want de eisende partij moest minimaal 1/5 van de stemmen binnenhalen, een regel om het
aantal rechtszaken te limiteren.
Romeinse Republiek (509-27 v.Chr.)
6. Van koning naar consul in Rome (509 v.Chr.) (West-Romeins)
- De legende van Lucretia
- Lucretia en de overgang van koning naar consul: het volk van Rome neemt het besluit
om de koning en zijn familie te verbannen en verkiest in hetzelfde besluit de vader van Lucretia
met de titel preator maximus tot ‘tussenkoning’, die als hoofd van de Comitia Centuriata de
verkiezing moet organiseren van de twee consuls die als eerste aan het hoofd van de staat zullen
komen te staan. Met de verbanning (van de koning en zijn familie) is het koninkrijk ten einde, een
, tijdperk met een nieuwe regeringsvorm begint. De eerste twee consuls zijn Lucius Junius Brutus
en Lucius Tarquinius Collatinus. Zij zullen samen voor de duur van een jaar het imperium hebben.
7. Consulaat (509 v.Chr.) (West-Romeins)
- Consulaat: voor de bevolking van Rome is de overgang van koningschap naar consulaat
een moeizaam leerproces, er heerste groot wantrouwen en angst onder de burgers dat er weer
een alleenheerser zou opstaan.
- In de Republiek onder leiding van twee consuls, die volde op het koningschap, stonden
bestuurlijke functies alleen open voor patriciërs. Zij vormden de curiae en stemden over de
benoeming van hoge beambten en wetgeving. Tot het jaar 367 v.Chr. konden enkel patriciërs
consul zijn. In dat jaar worden de leges Liciniae Sextae uitgevaardigd, waarin werd vastgelegd
dat een van de consuls een plebejer kon zijn.
- In de rechtsgeschiedenis van Rome is het burgerschap een centrale instelling dat
rechten en plichten gaf.
8. Ius, fas en lex (vanaf ca. 509 v.Chr.) (West-Romeins)
- Ius, fas en lex: zowel de religieuze als rechtsprekende taken lagen in Rome tijdens de
koningstijd bij de pontifices onder leiding van de pontifex maximus. Deze pontifices werden via
coöptatie voor het leven gerekruteerd uit de klasse der patriciërs, en een van hen werd voor de
periode van een jaar aangewezen voor het toezicht op rechtsgeschillen tussen particulieren. De
twee taken van de pontifex groeiden echter uit elkaar en werd met de afkondiging van de
Twaalftafelenwet ( 451 v.Chr.) bijna geheel afgesloten.
- De wereldlijke richtlijnen, de ius, werd in Rome strikt gescheiden van religieuze
richtlijnen, de fas. Beiden werden door de staat vormgegeven, maar de staat liet burgers alleen
ten aanzien van het ius rechtszaken voeren. Enkel de priesters en magistraten konden bij het
negeren van de fas, de nefas, namens alle inwoners van Rome, de res publica, vervolging
instellen. Regelgeving door een met het imperium beklede magistraat uitgevaardigd noemde men
edict. Regelgeving door magistraten met imperium bekleed als wetsvoorstel aan de
volksvergadering (comitia) voorgelegd en door de senaat bekrachtigd, kreeg de naam lex.
- Aan het begin van de Republiek werd bepaald dat in het geval van een conflict
tussen lex en edict, als uiting van de wil van het gehele Romeinse volk, de lex voorrang had
boven edicten die door de consuls op grond van het imperium waren uitgevaardigd, omdat in de
edicten enkel de wil der magistraten tot uitdrukking kwam.
9. Senaat en tribunes plebis (ca. 494 v.Chr.) (West-Romeins)
- Senaat: tijdens de periode van de koningen was de senaat een raad van advies waarin
de senes (oudste leden van de patricische families) samenkwamen (Latijn: senex, oudste). De
senaat was het aanspreekpunt voor buitenlandse gezanten, en maakte zodoende de
buitenlandse politiek.
- Tribunes plebis: twee onschendbare volkstribunalen, de tribuni plebis, zouden naast de consuls
de belangen van de plebs vertegenwoordigen, al is het exacte jaartal waarin dit ambt werd
gecreëerd omstreden.
- Met de opstand van de plebs in de jaren na 509 v.Chr. was een eerste teken van
ongelijkheid in de samenleving van Rome geslopen. Het was het begin van een klassenstrijd
tussen patriciërs en plebejers die, waar het de juridische staatskundige invulling van deze strijd
betreft, pas eindigde van de Lex Hortensia (287 v.Chr.).
10. Totstandkoming van de Twaalftafelenwet (ca. 450 v.Chr.) (West-Romeins)
- De totstandkoming van de Twaalftafelenwet: ongeveer twee jaar voor de rechtszaak van
Verginia steunt de patriciër Appius de wens van de plebs om het mondeling overgeleverde recht
van Rome op schrift te stellen.
- Om het wetgevingsproject tot een goed einde te brengen, treden de consuls terug als
hoogste macht in Rome en werd een college van decemviri legibus scribundis (tienmannen die
wetten schrijven) ingesteld, een raad van de tien mannen die voor een jaar auctoritas et
imperium kregen. Na het codificatiewerk werden de door de decemviri op schrift gestelde wetten
op tien borden openbaar gemaakt met als doel dat iedereen ze kon beoordelen, bediscussiëren
