Bewegen en gezondheid
Epidemiologie
1 Inleiding en definities
Definitie
- Epidemiologie <epi + demos + logos
- Geneeskunde → individuen
- Epidemiologie → populaties
o “Epidemiologie is de medische wetenschap die de frequentie van
ziekte bestudeert” (MacMahon)
o “Studie van de verdeling van een gezondheids-of ziektekenmerk in
de bevolking en van de factoren die met deze verdeling verband
houden” (Lilienfield)
o “De leer van het ontstaan en het verloop van ziekten”
o “De leer van de frequentie van het optreden van ziekten en van
factoren die de frequentie verklaren”
o “Medische discipline die de invloed van levensstijl,
gezondheidstoestand en andere persoonlijke of sociale factoren op
de verspreiding van een ziekte bestudeert”
→ Dood en ziekte, maar ook hoe gezondheid van populaties
verbeteren ~ volksgezondheid als wetenschap
Doelstellingen van epidemiologie
- Beschrijven
o Methode om de frequentie van ziekte en gezondheidsgerelateerde
karakteristieken in de populatie te beschrijven
- Verklaren
o Methode om de relatie met onderliggende determinanten te
verklaren = factoren die verschillen in frequentie kunnen verklaren
Factoren
Persoonlijke karakteristieken
Omgevingskarakteristieken
Combinatie persoon-omgevingskarakteristieken =
interactie
Verklaren
Causale verbanden vs. niet-causale verbanden
Directe verbanden vs. indirecte verbanden
1
,Historisch voorbeeld
- Dr. John Snow: cholera uitbraak in Londen (1854)
o Groene kaders zijn waterpompen
o Rode kader is een pomp met besmet water
o Rode bolletjes zijn cases
- Roken en longkanker
o < 1930 weinig longkanker
o > 1930 sterke stijging bij Westerse mannen, later vrouwen
o Richard Doll & Austin Bradford-Hill (1950)
Eerste epidemiologische studies waarbij longkankersterfte
werd vergeleken tussen rokers en niet-rokers
→ Bradford-Hill (1960): ‘criteria voor causaliteit’ (zie later)
→ Gerandomiseerde gecontroleerde klinische studie
2
,Verandering in risicofactoren --> ziekte
Voorbeeld: roken en longkanker (1950)
Kenmerken die epidemiologen interesseren
- Persoonlijke factoren
o Demografische (leeftijd, geslacht, etniciteit…)
o Biologische (bloedspiegel, antilichamen, bloeddruk…)
o Socio-economische (opleiding, inkomen)
o Levensstijl en gedrag (roken, voeding, lichaamsactiviteit)
o Genetische (bloedgroep, genotype)
- Omgevingsfactoren
o Onmiddellijke omgeving (gezin, milieu, bedrijf, ziekenhuis)
o Macro (klimaat, gezondheidszorg, politiek, welvaart)
- Tijdsfactoren
o Impact van tijd/evolutie risicofactoren
Bronnen van informatie
- Interview, vragenlijsten, medische dossiers, medisch onderzoek,
administratieve data…
3
, Voorbeeld
- Aandoening lage rugpijn
- Bevolking Belgische mannen en vrouwen, 15+
- Frequentie prevalentie van 12%
- Persoonlijke factoren leeftijd, geslacht, overgewicht, fysieke activiteit…
- Omgevingsfactoren werkomgeving, groene leefomgeving…
- Tijdsfactoren evolutie laatste 50 jaar
- Interactie leeftijd en werkomgeving
Vragen binnen de epidemiologie
- Etiologische vraag (oorzaak/ontstaan van ziekte): vergelijk het aantal
gevallen tussen groepen met / zonder etiologische risicofactoren
o Vb. rokers vs niet-roker
- Diagnostische vraag (vaststellen): vergelijk detectieprocedures en
beschrijf diagnostische factoren
o vb. ECG vs enzymen in het bloed
- Prognostische vraag: vergelijk het aantal terugkerende events tussen
groepen met / zonder prognostische factoren
o Vb. depressie ~ recidief?
- Therapeutische vraag (‘interventie’): vergelijk herstel tussen
verschillende behandelingen en beschrijf therapeutische factoren
o Vb. revalidatie vs geen revalidatie
→ door middel van: VERGELIJKEN
Observationele epidemiologie vb. rookgedrag ~ opleidingsniveau
Experimentele epidemiologie vb. oordopjes ~ gehoorschade
Voorbeeld: acuut myocardinfarct
- Etiologie: vergelijken aantal infarcten tss groepen met en zonder
‘etiologische factoren’
- Diagnose: vergelijken tss detectieprocedures en zoeken naar
‘diagnostische factoren’ die verschillen kunnen verklaren
- Prognose: vergelijken recidieven tss groepen met en zonder ‘prognostische
factoren’
- Therapie: vergelijken behandelingsvormen en zoeken naar andere
‘therapeutische factoren’ die herstel beïnvloeden
Tien belangrijkste specifieke doodsoorzaken in België
- Evolutie ~ Epidemiologische transitie
o Oorzaken?
Medische ‘technologie’ (antibiotica, anesthesie…), voeding,
hygiëne, onderwijs, gezondheidszorg, levensstandaard…
4
Epidemiologie
1 Inleiding en definities
Definitie
- Epidemiologie <epi + demos + logos
- Geneeskunde → individuen
- Epidemiologie → populaties
o “Epidemiologie is de medische wetenschap die de frequentie van
ziekte bestudeert” (MacMahon)
o “Studie van de verdeling van een gezondheids-of ziektekenmerk in
de bevolking en van de factoren die met deze verdeling verband
houden” (Lilienfield)
o “De leer van het ontstaan en het verloop van ziekten”
o “De leer van de frequentie van het optreden van ziekten en van
factoren die de frequentie verklaren”
o “Medische discipline die de invloed van levensstijl,
gezondheidstoestand en andere persoonlijke of sociale factoren op
de verspreiding van een ziekte bestudeert”
→ Dood en ziekte, maar ook hoe gezondheid van populaties
verbeteren ~ volksgezondheid als wetenschap
Doelstellingen van epidemiologie
- Beschrijven
o Methode om de frequentie van ziekte en gezondheidsgerelateerde
karakteristieken in de populatie te beschrijven
- Verklaren
o Methode om de relatie met onderliggende determinanten te
verklaren = factoren die verschillen in frequentie kunnen verklaren
Factoren
Persoonlijke karakteristieken
Omgevingskarakteristieken
Combinatie persoon-omgevingskarakteristieken =
interactie
Verklaren
Causale verbanden vs. niet-causale verbanden
Directe verbanden vs. indirecte verbanden
1
,Historisch voorbeeld
- Dr. John Snow: cholera uitbraak in Londen (1854)
o Groene kaders zijn waterpompen
o Rode kader is een pomp met besmet water
o Rode bolletjes zijn cases
- Roken en longkanker
o < 1930 weinig longkanker
o > 1930 sterke stijging bij Westerse mannen, later vrouwen
o Richard Doll & Austin Bradford-Hill (1950)
Eerste epidemiologische studies waarbij longkankersterfte
werd vergeleken tussen rokers en niet-rokers
→ Bradford-Hill (1960): ‘criteria voor causaliteit’ (zie later)
→ Gerandomiseerde gecontroleerde klinische studie
2
,Verandering in risicofactoren --> ziekte
Voorbeeld: roken en longkanker (1950)
Kenmerken die epidemiologen interesseren
- Persoonlijke factoren
o Demografische (leeftijd, geslacht, etniciteit…)
o Biologische (bloedspiegel, antilichamen, bloeddruk…)
o Socio-economische (opleiding, inkomen)
o Levensstijl en gedrag (roken, voeding, lichaamsactiviteit)
o Genetische (bloedgroep, genotype)
- Omgevingsfactoren
o Onmiddellijke omgeving (gezin, milieu, bedrijf, ziekenhuis)
o Macro (klimaat, gezondheidszorg, politiek, welvaart)
- Tijdsfactoren
o Impact van tijd/evolutie risicofactoren
Bronnen van informatie
- Interview, vragenlijsten, medische dossiers, medisch onderzoek,
administratieve data…
3
, Voorbeeld
- Aandoening lage rugpijn
- Bevolking Belgische mannen en vrouwen, 15+
- Frequentie prevalentie van 12%
- Persoonlijke factoren leeftijd, geslacht, overgewicht, fysieke activiteit…
- Omgevingsfactoren werkomgeving, groene leefomgeving…
- Tijdsfactoren evolutie laatste 50 jaar
- Interactie leeftijd en werkomgeving
Vragen binnen de epidemiologie
- Etiologische vraag (oorzaak/ontstaan van ziekte): vergelijk het aantal
gevallen tussen groepen met / zonder etiologische risicofactoren
o Vb. rokers vs niet-roker
- Diagnostische vraag (vaststellen): vergelijk detectieprocedures en
beschrijf diagnostische factoren
o vb. ECG vs enzymen in het bloed
- Prognostische vraag: vergelijk het aantal terugkerende events tussen
groepen met / zonder prognostische factoren
o Vb. depressie ~ recidief?
- Therapeutische vraag (‘interventie’): vergelijk herstel tussen
verschillende behandelingen en beschrijf therapeutische factoren
o Vb. revalidatie vs geen revalidatie
→ door middel van: VERGELIJKEN
Observationele epidemiologie vb. rookgedrag ~ opleidingsniveau
Experimentele epidemiologie vb. oordopjes ~ gehoorschade
Voorbeeld: acuut myocardinfarct
- Etiologie: vergelijken aantal infarcten tss groepen met en zonder
‘etiologische factoren’
- Diagnose: vergelijken tss detectieprocedures en zoeken naar
‘diagnostische factoren’ die verschillen kunnen verklaren
- Prognose: vergelijken recidieven tss groepen met en zonder ‘prognostische
factoren’
- Therapie: vergelijken behandelingsvormen en zoeken naar andere
‘therapeutische factoren’ die herstel beïnvloeden
Tien belangrijkste specifieke doodsoorzaken in België
- Evolutie ~ Epidemiologische transitie
o Oorzaken?
Medische ‘technologie’ (antibiotica, anesthesie…), voeding,
hygiëne, onderwijs, gezondheidszorg, levensstandaard…
4
