Algemene economie
1 inleiding:
Wat is economie?
De economische wetenschap probeert op een welbepaalde manier inzicht
te geven in hoe onze maatschappij zich organiseert. De economie is een
menswetenschap die keuzeproblemen bestudeert waarmee iedereen, elk
op zijn/haar niveau, wordt geconfronteerd.
Studenten: hoe verdeel je uw tijd tussen studeren en ontspannen.
Gezinnen: budget verdelen over verschillende goederen.
Bedrijfsleiders: beslissingen met betrekking tot aanwervingen,
investeringen, …
In al deze gevallen kan een goed inzicht in economische principes van
groot belang zijn. Daarnaast is kennis van economie ook belangrijk omdat
het de mogelijkheid biedt de problemen van de wereld waarin we leven
beter te begrijpen. Ten slotte kan economie ook helpen de gevolgen van
drastische maatschappelijke veranderingen te begrijpen, zoals een
pandemie of een oorlog.
2 Het fundamentele economische probleem: veelvuldige
behoeften versus schaarse middelen
Het nut van economische analyse is het gevolg van de spanning die
ontstaat tussen, enerzijds, de individuele en collectieve behoeften van een
samenleving en, anderzijds, de schaarse beschikbare middelen. Zo zijn de
natuurlijke hulpbronnen (water, lucht, mineralen, enz.) schaars. We
moeten als maatschappij op een verantwoordelijke manier omgaan met de
beschikbare middelen zonder toekomstige generaties op te zadelen met
ongewenste gevolgen van onze keuzes. (Bv. klimaatopwarming, uitputting
natuurlijke hulpbronnen). Daarnaast stelt zich ook voor bedrijven en
gezinnen een schaarsteprobleem: de beschikbare middelen en de tijd zijn
beperkt en ze volstaan niet om in alle behoeften te voorzien en alle
doelstellingen te realiseren.
Het is de vraag (keuzeproblematiek): “Hoe kan je de beperkte schaarse
middelen gebruiken om in de bestaande behoeften te voorzien, wanneer je
dezelfde middelen slechts één keer kan inzetten?” die de economische
wetenschap bestudeert. Economische analyse gaat na hoe mensen,
bedrijven, overheden en allerlei organisaties keuzes maken en wat
daarvan de individuele en maatschappelijke gevolgen zijn.
2.1 Menselijke en maatschappelijke behoeften
,Een behoefte verwijst naar het aanvoelen van een tekort en naar het
verlangen om dit tekort aan te vullen. Dit zijn niet alleen materiële
goederen(fruit, pc, bureaulamp…) maar ook immateriële
goederen(diensten zoals geneeskundige verzorging, cultuur, onderwijs,
religie…). Bovendien kunnen behoeften zowel van individuele als
collectieve aard (orde, nationale veiligheid) zijn. De rangorde en intensiteit
van de behoeften zijn verschillend tussen personen onderling en
veranderen in de tijd en naargelang de omstandigheden. Ook veranderen
de behoeften naargelang allerhande omstandigheden zich wijzigen; denk
aan de behoefte aan frisdranken in verschillende klimatologische
omstandigheden.
In de economie als wetenschap worden individuele behoeften niet nader
onderzocht op hun morele waarde (Het principe van
consumentensoevereiniteit). Dit betekent niet dat economen die morele
aspecten goedkeuren: men kan zeer sterk gekant zijn tegen overmatig
alcoholgebruik, maar toch een objectief wetenschappelijke studie
uitvoeren over de vraag naar sterkedrank.
2.2 Schaarse middelen en de noodzaak te kiezen
De schaarse middelen waarover we spreken, noemt men economische
goederen (zowel materiële goederen als immateriële diensten). Ze hebben
de eigenschap dat zij een behoefte geheel of gedeeltelijk kunnen
opvangen, dat kan op directe of indirecte wijze. Daarom hebben
economische goederen nut.
Beide elementen, schaarste en nut, moeten samen aanwezig zijn om van
economische goederen te spreken. In een moderne maatschappij herkent
men economische goederen typisch aan het feit dat er een prijskaartje
aan vasthangt.
Niet-schaarse goederen noemt men vrije goederen. Vb. Lucht is op deze
wereld in enorme hoeveelheden aanwezig. Nochtans blijkt ook hier dat
schaarste een relatief begrip is naargelang de tijd en de omstandigheden.
Voor een diepzeeduiker is lucht in een zuurstoffles wel een schaars goed
waar een prijskaartje aan hangt. Bovendien is lucht in ruime mate
aanwezig, maar is zuivere lucht schaars.
De industriële ontwikkeling en de invloed van toegenomen
verkeersstromen hebben van zuivere lucht een erg schaars goed gemaakt
in bepaalde gebieden (steden, industrieparken). Hetzelfde geldt voor
water. Vandaar dat men in dit verband spreekt van ‘de nieuwe
schaarsten’.
,Aangezien aanwending van schaarse middelen op verschillende wijzen kan
gebeuren, komen we tot het keuzeprobleem in de economie. Dat geldt
zowel in een zeer primitieve als in een moderne economie.
Extreem voorbeeld: ‘Robinson Crusoë-economie’
Die ontstaat wanneer deze bekende schipbreukeling op zijn eiland belandt.
Schaarse middelen: aangespoeld materiaal, de natuurlijke omgeving van
het eiland en zijn arbeid en vindingrijkheid. Hij kan die middelen gebruiken
om een veilige hut te bouwen of voor de constructie van een primitieve
boot, maar hij kan niet én een hut én een boot bouwen met diezelfde
middelen. De bouw van de hut impliceert dat hij de bouw van de boot
moet opgeven.
Dit principe is in geavanceerde moderne economieën ook zo. Het budget
van mensen is beperkt en ze hebben niet alle nodige middelen om al hun
wensen te realiseren.
Het principe dat je middelen slechts eenmaal kan inzetten, plus het feit
dat ook tijd beperkt is, betekent dat iedereen met schaarste
geconfronteerd wordt, zelfs diegene die over enorme financiële middelen
beschikken. Ook zij verdelen hun middelen en tijd optimaal over goederen
en activiteiten.
Die geschetste problematiek doet zich ook voor in het bedrijfsleven en de
industrie.
Vb. Middelen die je inzet om de lokale markt te verruimen kan je niet
inzetten om de export te bevorderen. Investeringen in opleiding voor het
personeel kan je niet in informaticasystemen of verbeterde
producttechnieken steken. Ze kunnen dan wel allemaal even nuttig zijn,
maar de middelen om alle gewenste investeringen door te voeren zijn
typisch niet beschikbaar.
Ten slotte kampt ook de overheid met schaarsteproblemen, waardoor ze
moeilijke keuzes moeten maken. Het is erg nuttig om meer middelen te
besteden aan onderwijs, mobiliteit, veiligheid, cultuur, enz. maar de
budgettaire mogelijkheden zijn beperkt. Ze zullen dus moeten nadenken
over waar hun prioriteiten liggen.
Een andere moeilijke maatschappelijke keuze is die tussen efficiëntie en
gelijkheid. Efficiëntie nastreven betekent dat de overheid ervoor zorgt het
maximum te halen uit de beschikbare middelen. Gelijkheid daarentegen
heeft te maken met de verdeling van de voordelen en de kosten van de
gebruikte middelen.
2.3 Het maken van keuzes en opportuniteitskosten
, De werkelijke kosten van een gemaakte keuze zijn niets anders dan de
waarde van het beste alternatief dat men opgeeft door deze keuze te
maken. Men noemt deze waarde de opportuniteitskost van de gemaakte
keuze. Zie vb. p.22
2.4 Economie: een definitie
Schaarste vormt de essentie van het economisch keuzeprobleem.
Definitie van economie Tibor Scitovsky: “Een sociale wetenschap die tot
voorwerp heeft het beheer van schaarse middelen”. Dit beheer omvat
volgens hem 3 typische problemen:
Het allocatieprobleem, het verdelingsprobleem en stabilisatieprobleem
1. Het allocatieprobleem
Vraag: Hoe gebruiken we de schaarse middelen het best om goederen en diensten te
produceren?
Betekenis:
Dit probleem gaat over welke middelen (zoals arbeid, kapitaal, grondstoffen) worden
ingezet voor de productie van welke goederen en diensten.
Met andere woorden: Wat produceren we? Hoe produceren we? En voor wie
produceren we?
Voorbeeld:
Moeten we meer investeren in gezondheidszorg of in defensie? Gebruiken we fossiele
brandstoffen of hernieuwbare energie?
Doel:
Een zo efficiënt mogelijke inzet van schaarse middelen, om aan de behoeften van de
samenleving te voldoen.
2. Het verdelings- of distributieprobleem
Vraag: Hoe worden de geproduceerde goederen, diensten en inkomens verdeeld onder de
mensen in de samenleving?
Betekenis:
Dit probleem draait om de verdeling van welvaart en inkomen. Het gaat over wie wat
krijgt na de productie: wie verdient wat, en hoe eerlijk is die verdeling?
Voorbeeld:
Zijn de inkomensverschillen tussen mensen te groot? Moet de overheid herverdelen
via belastingen of uitkeringen?
Doel:
Zorgen voor een rechtvaardige of maatschappelijk aanvaardbare verdeling van
welvaart.
3. Het stabilisatieprobleem
1 inleiding:
Wat is economie?
De economische wetenschap probeert op een welbepaalde manier inzicht
te geven in hoe onze maatschappij zich organiseert. De economie is een
menswetenschap die keuzeproblemen bestudeert waarmee iedereen, elk
op zijn/haar niveau, wordt geconfronteerd.
Studenten: hoe verdeel je uw tijd tussen studeren en ontspannen.
Gezinnen: budget verdelen over verschillende goederen.
Bedrijfsleiders: beslissingen met betrekking tot aanwervingen,
investeringen, …
In al deze gevallen kan een goed inzicht in economische principes van
groot belang zijn. Daarnaast is kennis van economie ook belangrijk omdat
het de mogelijkheid biedt de problemen van de wereld waarin we leven
beter te begrijpen. Ten slotte kan economie ook helpen de gevolgen van
drastische maatschappelijke veranderingen te begrijpen, zoals een
pandemie of een oorlog.
2 Het fundamentele economische probleem: veelvuldige
behoeften versus schaarse middelen
Het nut van economische analyse is het gevolg van de spanning die
ontstaat tussen, enerzijds, de individuele en collectieve behoeften van een
samenleving en, anderzijds, de schaarse beschikbare middelen. Zo zijn de
natuurlijke hulpbronnen (water, lucht, mineralen, enz.) schaars. We
moeten als maatschappij op een verantwoordelijke manier omgaan met de
beschikbare middelen zonder toekomstige generaties op te zadelen met
ongewenste gevolgen van onze keuzes. (Bv. klimaatopwarming, uitputting
natuurlijke hulpbronnen). Daarnaast stelt zich ook voor bedrijven en
gezinnen een schaarsteprobleem: de beschikbare middelen en de tijd zijn
beperkt en ze volstaan niet om in alle behoeften te voorzien en alle
doelstellingen te realiseren.
Het is de vraag (keuzeproblematiek): “Hoe kan je de beperkte schaarse
middelen gebruiken om in de bestaande behoeften te voorzien, wanneer je
dezelfde middelen slechts één keer kan inzetten?” die de economische
wetenschap bestudeert. Economische analyse gaat na hoe mensen,
bedrijven, overheden en allerlei organisaties keuzes maken en wat
daarvan de individuele en maatschappelijke gevolgen zijn.
2.1 Menselijke en maatschappelijke behoeften
,Een behoefte verwijst naar het aanvoelen van een tekort en naar het
verlangen om dit tekort aan te vullen. Dit zijn niet alleen materiële
goederen(fruit, pc, bureaulamp…) maar ook immateriële
goederen(diensten zoals geneeskundige verzorging, cultuur, onderwijs,
religie…). Bovendien kunnen behoeften zowel van individuele als
collectieve aard (orde, nationale veiligheid) zijn. De rangorde en intensiteit
van de behoeften zijn verschillend tussen personen onderling en
veranderen in de tijd en naargelang de omstandigheden. Ook veranderen
de behoeften naargelang allerhande omstandigheden zich wijzigen; denk
aan de behoefte aan frisdranken in verschillende klimatologische
omstandigheden.
In de economie als wetenschap worden individuele behoeften niet nader
onderzocht op hun morele waarde (Het principe van
consumentensoevereiniteit). Dit betekent niet dat economen die morele
aspecten goedkeuren: men kan zeer sterk gekant zijn tegen overmatig
alcoholgebruik, maar toch een objectief wetenschappelijke studie
uitvoeren over de vraag naar sterkedrank.
2.2 Schaarse middelen en de noodzaak te kiezen
De schaarse middelen waarover we spreken, noemt men economische
goederen (zowel materiële goederen als immateriële diensten). Ze hebben
de eigenschap dat zij een behoefte geheel of gedeeltelijk kunnen
opvangen, dat kan op directe of indirecte wijze. Daarom hebben
economische goederen nut.
Beide elementen, schaarste en nut, moeten samen aanwezig zijn om van
economische goederen te spreken. In een moderne maatschappij herkent
men economische goederen typisch aan het feit dat er een prijskaartje
aan vasthangt.
Niet-schaarse goederen noemt men vrije goederen. Vb. Lucht is op deze
wereld in enorme hoeveelheden aanwezig. Nochtans blijkt ook hier dat
schaarste een relatief begrip is naargelang de tijd en de omstandigheden.
Voor een diepzeeduiker is lucht in een zuurstoffles wel een schaars goed
waar een prijskaartje aan hangt. Bovendien is lucht in ruime mate
aanwezig, maar is zuivere lucht schaars.
De industriële ontwikkeling en de invloed van toegenomen
verkeersstromen hebben van zuivere lucht een erg schaars goed gemaakt
in bepaalde gebieden (steden, industrieparken). Hetzelfde geldt voor
water. Vandaar dat men in dit verband spreekt van ‘de nieuwe
schaarsten’.
,Aangezien aanwending van schaarse middelen op verschillende wijzen kan
gebeuren, komen we tot het keuzeprobleem in de economie. Dat geldt
zowel in een zeer primitieve als in een moderne economie.
Extreem voorbeeld: ‘Robinson Crusoë-economie’
Die ontstaat wanneer deze bekende schipbreukeling op zijn eiland belandt.
Schaarse middelen: aangespoeld materiaal, de natuurlijke omgeving van
het eiland en zijn arbeid en vindingrijkheid. Hij kan die middelen gebruiken
om een veilige hut te bouwen of voor de constructie van een primitieve
boot, maar hij kan niet én een hut én een boot bouwen met diezelfde
middelen. De bouw van de hut impliceert dat hij de bouw van de boot
moet opgeven.
Dit principe is in geavanceerde moderne economieën ook zo. Het budget
van mensen is beperkt en ze hebben niet alle nodige middelen om al hun
wensen te realiseren.
Het principe dat je middelen slechts eenmaal kan inzetten, plus het feit
dat ook tijd beperkt is, betekent dat iedereen met schaarste
geconfronteerd wordt, zelfs diegene die over enorme financiële middelen
beschikken. Ook zij verdelen hun middelen en tijd optimaal over goederen
en activiteiten.
Die geschetste problematiek doet zich ook voor in het bedrijfsleven en de
industrie.
Vb. Middelen die je inzet om de lokale markt te verruimen kan je niet
inzetten om de export te bevorderen. Investeringen in opleiding voor het
personeel kan je niet in informaticasystemen of verbeterde
producttechnieken steken. Ze kunnen dan wel allemaal even nuttig zijn,
maar de middelen om alle gewenste investeringen door te voeren zijn
typisch niet beschikbaar.
Ten slotte kampt ook de overheid met schaarsteproblemen, waardoor ze
moeilijke keuzes moeten maken. Het is erg nuttig om meer middelen te
besteden aan onderwijs, mobiliteit, veiligheid, cultuur, enz. maar de
budgettaire mogelijkheden zijn beperkt. Ze zullen dus moeten nadenken
over waar hun prioriteiten liggen.
Een andere moeilijke maatschappelijke keuze is die tussen efficiëntie en
gelijkheid. Efficiëntie nastreven betekent dat de overheid ervoor zorgt het
maximum te halen uit de beschikbare middelen. Gelijkheid daarentegen
heeft te maken met de verdeling van de voordelen en de kosten van de
gebruikte middelen.
2.3 Het maken van keuzes en opportuniteitskosten
, De werkelijke kosten van een gemaakte keuze zijn niets anders dan de
waarde van het beste alternatief dat men opgeeft door deze keuze te
maken. Men noemt deze waarde de opportuniteitskost van de gemaakte
keuze. Zie vb. p.22
2.4 Economie: een definitie
Schaarste vormt de essentie van het economisch keuzeprobleem.
Definitie van economie Tibor Scitovsky: “Een sociale wetenschap die tot
voorwerp heeft het beheer van schaarse middelen”. Dit beheer omvat
volgens hem 3 typische problemen:
Het allocatieprobleem, het verdelingsprobleem en stabilisatieprobleem
1. Het allocatieprobleem
Vraag: Hoe gebruiken we de schaarse middelen het best om goederen en diensten te
produceren?
Betekenis:
Dit probleem gaat over welke middelen (zoals arbeid, kapitaal, grondstoffen) worden
ingezet voor de productie van welke goederen en diensten.
Met andere woorden: Wat produceren we? Hoe produceren we? En voor wie
produceren we?
Voorbeeld:
Moeten we meer investeren in gezondheidszorg of in defensie? Gebruiken we fossiele
brandstoffen of hernieuwbare energie?
Doel:
Een zo efficiënt mogelijke inzet van schaarse middelen, om aan de behoeften van de
samenleving te voldoen.
2. Het verdelings- of distributieprobleem
Vraag: Hoe worden de geproduceerde goederen, diensten en inkomens verdeeld onder de
mensen in de samenleving?
Betekenis:
Dit probleem draait om de verdeling van welvaart en inkomen. Het gaat over wie wat
krijgt na de productie: wie verdient wat, en hoe eerlijk is die verdeling?
Voorbeeld:
Zijn de inkomensverschillen tussen mensen te groot? Moet de overheid herverdelen
via belastingen of uitkeringen?
Doel:
Zorgen voor een rechtvaardige of maatschappelijk aanvaardbare verdeling van
welvaart.
3. Het stabilisatieprobleem
