1
Complexe Opvoedingsituaties II
Inhoud samenvatting: cursus tekst + notities hoorcolleges
1. Inleiding OPO’s Complexe Opvoedingssituaties I en II
1.1 Welkom in Wonderland
1.2 De kracht van verhalen
1.3 Taal doet ertoe
1.4 Denken zonder leuning
1.5 Contextualisering
1.6 Complexiteit
1.7 Tot slot
2. Hoofdstuk 1: Opvoeding in onveiligheid oplossingsgericht perspectief
2.1 Oplossingsgericht werken door de jaren heen: historiek
2.1.1 Het ontstaan en de eerste evoluties : Erikson, De Shazer en Berg, en Korzybski
Instituut
2.1.2 De hedendaagse praktijk van het oplossingsgericht werken
2.2 Een theoretische onderbouwing zonder algemene theorie
2.2.1 Het belang van taal en taalfilosofie: Wittgenstein en Korzybski
2.2.2 Sociaal-constructionisme
2.3 Over axioma’s en uitgangspunten
2.3.1 Axioma’s
2.3.2 Uitgangspunten van oplossingsgericht werken
2.3.3 Implicaties voor hoe de oplossingsgerichte jeugdprofessional kan zijn
2.4 Van probleem naar oplossing: het Brugs-model toegelicht
2.4.1 Basisprincipes en axioma’s van het Brugs model
2.4.2 De kernvragen van het Brugs-model
2.5 Notities powerpoints
3. Hoofdstuk 2: Opvoeding in de maatschappij
3.1 Betekenis van samenleving voor opvoeding
3.1.1 Denkers en kunstenaars over de huidige samenleving
3.2 Hoe samenleving opvoeding mee stuurt
3.3 Betekenis van opvoeding voor samenleving
3.3.1 Invloedrijke denkers voor de pedagogiek
3.3.2 Samenlevingspedagogiek
3.3.3 Wat een jeugdprofessional te doen staat
Intermezzo kindbeelden
Opfrissing én verdieping: wat is een kindbeeld?
Kindbeelden binnen de pedagogiek
4. Hoofdstuk 3: Opvoeding en de professional
4.1 Professionaliteit
4.1.1 Professionaliteit en professional
4.1.2 Professionele identiteit
4.1.3 Interprofessioneel leren
4.1.4 Professionalisering (en levenslang leren)
4.2 De pedagogische professional
4.2.1 Een generiek begrip?
4.2.2 De pedagogische professional in tijd en ruimte
4.2.3 Jij als pedagogische professional vandaag de dag
4.2.4 Spanningsvelden in en voor de pedagogische professional
, 2
1. Inleiding complexe opvoedingssituaties I&II
1.1 Welkom in Wonderland
In het boek speelt men voortdurend met taal, logica en betekenis. Het leidt ons in, in de wereld van
opvoeding en complexere situaties.
Ook duid het aan dat betekenis is afhankelijk van wie spreekt en in welke context het wordt gezegd → obv
ervaring ga je anders naar situatie kijken.
● Het gaat over zelf weg zoeken: focus op autonomie en ontdekking
● Perspectivische lenigheid: Iets uit verschillende perspectieven bekijken, ook perspectieven die
buiten je comfortzone liggen.
- Interactie met diverse personages die Alice leren om telkens ander perspectief in te nemen
- Kritisch leren denken, vragen stellen
Betekenis karakters:
● Alice: vraagt zich voortdurend af wie ze is in relatie tot de wereld. Haar ontwikkeling wordt
letterlijk in beeld gebracht ( krimpt groeit). ⇒ Deze groei wordt beïnvloed dr andere personages:
● Witte konijn: veilige wereld verlaten & exploreren staat symbool vr de transitie v kindertijd nr
volwassenheid
● Rups: symbool vr wijsheid & verandering. Stimuleert zelfreflectie en geeft cruciale raad die Alice
helpt controle te krijgen over haar situatie.
● Hartenkoningin: tirannieke en onrechtvaardige heerschappij, die de sociale structuur van
Wonderland bepaalt en angst opwekt.
1.2 Krachten van verhalen
Verhalen hebben altijd prominent geweest in geschiedenis, mensen zochten houvast in verhalen die de
wereld probeerde te verklaren/richting geven. In het e/d verlichting kregen werden ze ideologisch gekleurd.
Jean-François Lyotard - Filosoof:
Verhalen die probeerde te verklaren noemde hij ‘grand récit/grote verhalen’ en diende als ankerpunt voor
gemeenschap omdat ze zogezegd scheppende en zingevend kracht hadden. Bv. marxisme als verklaring voor
klassenstrijd, christendom als zingevend verhaal,...
Postmodernisme: ontstaat vanaf de jaren 1950–60 als kritiek op grote, allesverklarende verhalen van
het modernisme.
→ Universele waarheden maken plaats voor fragmentatie, relativiteit en meervoudige perspectieven.
Afkeer van totaliteit is historisch te begrijpen als reactie op destructieve ideologieën zoals fascisme en
stalinisme.
In de kunst leidt dit tot collage, pastiche, ironie, intertekstualiteit en conceptuele kunst, waarbij het onderscheid tussen hoge en lage kunst
vervaagt.
Hoewel grootverhalen verdwijnen, blijven verhalen cruciaal. Ze verbrokkelen tot individuele
micronarratieven, wat volgens Byung-Chul Han leidt tot een crisis van betekenis.
→ Toch blijven verhalen essentieel om betekenis te geven aan de wereld, waarden over te dragen en
mensen te verbinden.
Verder → zie studocu samenvatting!!!
, 3
2. Hoofdstuk 1: Opvoeding in onveiligheid oplossingsgericht perspectief
2.1 Oplossingsgericht werken door heen de jaren: historiek
Om het perspectief grondig te begrijpen waarover het gaat en hoe de achterliggende ideeën zijn ontstaan is
het handig om het verleden te bekijken:
2.1.1 Ontstaan en eerste evoluties: Erikson, De Shazer en Berg en Korzybski instituut
Milton Erickson (1901-1980): beschouwd als de grondlegger van oplossingsgericht werken, liet zich
inspireren door strategische stroming (c.f.r systeemtheoretisch perspectief) die rond deze tijd populair was.
→ Wat hij in praktijk deed: reactie op toen heersende therapeutische stromingen. Die vulde volgens E. te
sterk in wat cliënten nodig hadden.
Zijn begeleidingen waren:
● Onalledaags
● gericht op het concrete
● kortdurig
Hij sloot aan bij belevingswereld v/d cliënten en bij wat goed liep/hun steun gaf
⇒ focus: op krachten & steunbronnen
E. inspireerde op zijn beurt 2 mensen, wie nu het sterkst geassocieerd worden met oplossingsgericht
perspectief:
Steve de Shazer (1940-2005) & Insoo Kim Berg (1934-2007): ontwikkelde obv ideeën van E.
oplossingsgericht therapiemodel, genaamd solution-focused brief therapy.
→ Bekwamen dit door uren aan therapieën te bestuderen en kwamen tot opmerkelijke conclusie:
● Diagnosticeren en analyseren van problemen kan volledig worden weggelaten uit gesprekken.
→ Door bepaalde vragen spreken mensen meer over oplossingen, veranderingen en hulpbronnen,
wat helpender bleek = mensen worden geactiveerd om naar eigen, unieke oplossingen te zoeken.
Korzybiski Instituut: 1 v/d oudste en gereputeerde trainings- en onderzoeksinstituten voor
Oplossingsgerichte Therapie.
→ ‘80 vorige eeuw: opgericht als opleidingsinstituut om systemische ideeën van E. te onderwijzen.
2.1.2 Hedendaagse praktijk van oplossingsgericht werken
Nu: groeiende populariteit en wijdverspreid gebruik v/h perspectief:
● In Agentschap Opgroeien:
○ Er wordt er uitdrukkelijk uit dit perspectief gekeken naar kinderen, gezinnen en handelen v
professionals.
○ Ook schuiven ze concrete methodieken met theoretische onderbouwingen uit het
perspectief naar voor geschoven, zoals Signs Of Safety (SOS).
Populariteit past binnen enkele maatschappelijke en macro-economische tendensen v vandaag:
● groeiende nadruk op zelfredzaamheid
● eigen verantwoordelijkheid en kracht
● mensen aangemoedigd om eigen problemen aan te pakken & hulpbronnen te benutten
Door toenemende druk op zorgbudgetten, lange wachtlijsten en focus op efficiënte hv, wordt gestreefd naar
zo kort mogelijke hulp te bieden.
→ Ook oplossingsgericht perspectief + sluit aan bij veranderde rol van de professional: niet meer enkel in
hiërarische expert-positie, maar meer begeleider die k&j en gezinnen ondersteunt in hun eigen processen.
, 4
2.2 Theoretische onderbouwing zonder algemene theorie
Oplossingsgericht perspectief heeft geen theoretische onderbouwing, maar heeft wel enkele brede,
theoretische uitgangspunten als houvast.
→ Benadering zet scherp af tegen algemene theorieën, want die vertellen hoe dingen (zouden) moeten zijn.
= in oplossingsgericht perspectief wordt enkel gekeken naar ‘hoe zijn dingen in dit specifiek geval’. Elke
situatie, persoon is radicaal uniek, dus is er geen 1 manier v handelen.
2.2.1 Belang van taal en taalfilosofie: Wittgenstein en Korzybski
Niet omdat er geen algemene theorie is, betekent niet dat er geen theoretische basis kan zijn. Dan komen we
bij taal en taalfilosofie → leidend geweest in ontstaan oplossingsgericht perspectief.
Ludwig Wittgenstein
Taal heeft de kracht om werkelijkheid te reflecteren, en er woorden aan te geven. Bv. ‘het regent buiten’ wordt
gebruikt om een werkelijke situatie te beschreven. Maar bijzonder aan taal: kan ook werkelijkheid creëren:
→ Voor ons als jeugdprofessionals !B!:
Belang v taal rond emoties bij kinderen:
Wanneer een kind geen woord kent dat passend is bij zijn gevoel, blijft dit gevoel onbestemd, grotendeels
op te delen in ‘goed’ of ‘slecht’.
→ Wanneer woordenschat en het taalbegrip van kinderen steeds meer verrijkt wordt met complexe termen
als ‘jaloers’, ‘hoopvol’, ‘verbolgen’ of ‘teleurgesteld’, gaat het kind deze emoties ook kunnen
onderscheiden en voelen.
⇒ Taal geeft emoties bestaansrecht en erkenning.
Korzybski-instituut: vernoemd naar taalkundige Alfred Korzybski
Benadrukt belang van taal in hoe mensen de werkelijkheid begrijpen. We kunnen de werkelijkheid zelf
nooit rechtstreeks kennen, enkel onze perceptie ervan.
→ Mensen maken een soort “kaart” v/d werkelijkheid obv hun ervaringen en gewaarwordingen, wat de link
toont tussen taalwetenschappen en het oplossingsgericht perspectief.
Als de werkelijkheid het aanwezige gebied is, moeten wij het dus stellen met een soort landkaart v dat
gebied.
→ Samengestelde kaart v/d werkelijkheid die bepaalt hoe we ons gedragen en geeft die betekenis, niet de
werkelijkheid zelf.
Het menselijk verstand is enkel in staat om te reageren op de gevormde landkaart en zal de werkelijkheid
soms zelfs volledig vergeten.
= landkaart vormen we door kennis e ervaringen die we opslaan via taal.
Bv. gesprekken voert in je eigen bureau waar stoelen staan. Hoe de jongeren de stoel gaan waarnemen, wordt beïnvloed door hun eerdere ervaringen, door wat ze weten
en verwachten.
→ Misschien zien ze de stoel als comfortabel omdat ze eerder op een soortgelijke stoel hebben gezeten.
→ Of zien de stoel als verwelkomend, omdat de huisarts waar ze al jaren bij gaan een stoel heeft in dezelfde stof.
In werkelijkheid is de stoel gewoon een object met bepaalde fysieke eigenschappen. Maar hun gedrag en reactie op de stoel worden bepaald door hun 'kaart' van de
werkelijkheid.
Volgens K. reageren we dus niet op werkelijkheid, maar onze perceptie ervan (kaart). Mensen zijn dus
gelimiteerd in wat ze weten, door de structuur van taal. Volgens hem is er veel lijden doordat we onze
innerlijke kaart verwarren met de werkelijkheid.
Complexe Opvoedingsituaties II
Inhoud samenvatting: cursus tekst + notities hoorcolleges
1. Inleiding OPO’s Complexe Opvoedingssituaties I en II
1.1 Welkom in Wonderland
1.2 De kracht van verhalen
1.3 Taal doet ertoe
1.4 Denken zonder leuning
1.5 Contextualisering
1.6 Complexiteit
1.7 Tot slot
2. Hoofdstuk 1: Opvoeding in onveiligheid oplossingsgericht perspectief
2.1 Oplossingsgericht werken door de jaren heen: historiek
2.1.1 Het ontstaan en de eerste evoluties : Erikson, De Shazer en Berg, en Korzybski
Instituut
2.1.2 De hedendaagse praktijk van het oplossingsgericht werken
2.2 Een theoretische onderbouwing zonder algemene theorie
2.2.1 Het belang van taal en taalfilosofie: Wittgenstein en Korzybski
2.2.2 Sociaal-constructionisme
2.3 Over axioma’s en uitgangspunten
2.3.1 Axioma’s
2.3.2 Uitgangspunten van oplossingsgericht werken
2.3.3 Implicaties voor hoe de oplossingsgerichte jeugdprofessional kan zijn
2.4 Van probleem naar oplossing: het Brugs-model toegelicht
2.4.1 Basisprincipes en axioma’s van het Brugs model
2.4.2 De kernvragen van het Brugs-model
2.5 Notities powerpoints
3. Hoofdstuk 2: Opvoeding in de maatschappij
3.1 Betekenis van samenleving voor opvoeding
3.1.1 Denkers en kunstenaars over de huidige samenleving
3.2 Hoe samenleving opvoeding mee stuurt
3.3 Betekenis van opvoeding voor samenleving
3.3.1 Invloedrijke denkers voor de pedagogiek
3.3.2 Samenlevingspedagogiek
3.3.3 Wat een jeugdprofessional te doen staat
Intermezzo kindbeelden
Opfrissing én verdieping: wat is een kindbeeld?
Kindbeelden binnen de pedagogiek
4. Hoofdstuk 3: Opvoeding en de professional
4.1 Professionaliteit
4.1.1 Professionaliteit en professional
4.1.2 Professionele identiteit
4.1.3 Interprofessioneel leren
4.1.4 Professionalisering (en levenslang leren)
4.2 De pedagogische professional
4.2.1 Een generiek begrip?
4.2.2 De pedagogische professional in tijd en ruimte
4.2.3 Jij als pedagogische professional vandaag de dag
4.2.4 Spanningsvelden in en voor de pedagogische professional
, 2
1. Inleiding complexe opvoedingssituaties I&II
1.1 Welkom in Wonderland
In het boek speelt men voortdurend met taal, logica en betekenis. Het leidt ons in, in de wereld van
opvoeding en complexere situaties.
Ook duid het aan dat betekenis is afhankelijk van wie spreekt en in welke context het wordt gezegd → obv
ervaring ga je anders naar situatie kijken.
● Het gaat over zelf weg zoeken: focus op autonomie en ontdekking
● Perspectivische lenigheid: Iets uit verschillende perspectieven bekijken, ook perspectieven die
buiten je comfortzone liggen.
- Interactie met diverse personages die Alice leren om telkens ander perspectief in te nemen
- Kritisch leren denken, vragen stellen
Betekenis karakters:
● Alice: vraagt zich voortdurend af wie ze is in relatie tot de wereld. Haar ontwikkeling wordt
letterlijk in beeld gebracht ( krimpt groeit). ⇒ Deze groei wordt beïnvloed dr andere personages:
● Witte konijn: veilige wereld verlaten & exploreren staat symbool vr de transitie v kindertijd nr
volwassenheid
● Rups: symbool vr wijsheid & verandering. Stimuleert zelfreflectie en geeft cruciale raad die Alice
helpt controle te krijgen over haar situatie.
● Hartenkoningin: tirannieke en onrechtvaardige heerschappij, die de sociale structuur van
Wonderland bepaalt en angst opwekt.
1.2 Krachten van verhalen
Verhalen hebben altijd prominent geweest in geschiedenis, mensen zochten houvast in verhalen die de
wereld probeerde te verklaren/richting geven. In het e/d verlichting kregen werden ze ideologisch gekleurd.
Jean-François Lyotard - Filosoof:
Verhalen die probeerde te verklaren noemde hij ‘grand récit/grote verhalen’ en diende als ankerpunt voor
gemeenschap omdat ze zogezegd scheppende en zingevend kracht hadden. Bv. marxisme als verklaring voor
klassenstrijd, christendom als zingevend verhaal,...
Postmodernisme: ontstaat vanaf de jaren 1950–60 als kritiek op grote, allesverklarende verhalen van
het modernisme.
→ Universele waarheden maken plaats voor fragmentatie, relativiteit en meervoudige perspectieven.
Afkeer van totaliteit is historisch te begrijpen als reactie op destructieve ideologieën zoals fascisme en
stalinisme.
In de kunst leidt dit tot collage, pastiche, ironie, intertekstualiteit en conceptuele kunst, waarbij het onderscheid tussen hoge en lage kunst
vervaagt.
Hoewel grootverhalen verdwijnen, blijven verhalen cruciaal. Ze verbrokkelen tot individuele
micronarratieven, wat volgens Byung-Chul Han leidt tot een crisis van betekenis.
→ Toch blijven verhalen essentieel om betekenis te geven aan de wereld, waarden over te dragen en
mensen te verbinden.
Verder → zie studocu samenvatting!!!
, 3
2. Hoofdstuk 1: Opvoeding in onveiligheid oplossingsgericht perspectief
2.1 Oplossingsgericht werken door heen de jaren: historiek
Om het perspectief grondig te begrijpen waarover het gaat en hoe de achterliggende ideeën zijn ontstaan is
het handig om het verleden te bekijken:
2.1.1 Ontstaan en eerste evoluties: Erikson, De Shazer en Berg en Korzybski instituut
Milton Erickson (1901-1980): beschouwd als de grondlegger van oplossingsgericht werken, liet zich
inspireren door strategische stroming (c.f.r systeemtheoretisch perspectief) die rond deze tijd populair was.
→ Wat hij in praktijk deed: reactie op toen heersende therapeutische stromingen. Die vulde volgens E. te
sterk in wat cliënten nodig hadden.
Zijn begeleidingen waren:
● Onalledaags
● gericht op het concrete
● kortdurig
Hij sloot aan bij belevingswereld v/d cliënten en bij wat goed liep/hun steun gaf
⇒ focus: op krachten & steunbronnen
E. inspireerde op zijn beurt 2 mensen, wie nu het sterkst geassocieerd worden met oplossingsgericht
perspectief:
Steve de Shazer (1940-2005) & Insoo Kim Berg (1934-2007): ontwikkelde obv ideeën van E.
oplossingsgericht therapiemodel, genaamd solution-focused brief therapy.
→ Bekwamen dit door uren aan therapieën te bestuderen en kwamen tot opmerkelijke conclusie:
● Diagnosticeren en analyseren van problemen kan volledig worden weggelaten uit gesprekken.
→ Door bepaalde vragen spreken mensen meer over oplossingen, veranderingen en hulpbronnen,
wat helpender bleek = mensen worden geactiveerd om naar eigen, unieke oplossingen te zoeken.
Korzybiski Instituut: 1 v/d oudste en gereputeerde trainings- en onderzoeksinstituten voor
Oplossingsgerichte Therapie.
→ ‘80 vorige eeuw: opgericht als opleidingsinstituut om systemische ideeën van E. te onderwijzen.
2.1.2 Hedendaagse praktijk van oplossingsgericht werken
Nu: groeiende populariteit en wijdverspreid gebruik v/h perspectief:
● In Agentschap Opgroeien:
○ Er wordt er uitdrukkelijk uit dit perspectief gekeken naar kinderen, gezinnen en handelen v
professionals.
○ Ook schuiven ze concrete methodieken met theoretische onderbouwingen uit het
perspectief naar voor geschoven, zoals Signs Of Safety (SOS).
Populariteit past binnen enkele maatschappelijke en macro-economische tendensen v vandaag:
● groeiende nadruk op zelfredzaamheid
● eigen verantwoordelijkheid en kracht
● mensen aangemoedigd om eigen problemen aan te pakken & hulpbronnen te benutten
Door toenemende druk op zorgbudgetten, lange wachtlijsten en focus op efficiënte hv, wordt gestreefd naar
zo kort mogelijke hulp te bieden.
→ Ook oplossingsgericht perspectief + sluit aan bij veranderde rol van de professional: niet meer enkel in
hiërarische expert-positie, maar meer begeleider die k&j en gezinnen ondersteunt in hun eigen processen.
, 4
2.2 Theoretische onderbouwing zonder algemene theorie
Oplossingsgericht perspectief heeft geen theoretische onderbouwing, maar heeft wel enkele brede,
theoretische uitgangspunten als houvast.
→ Benadering zet scherp af tegen algemene theorieën, want die vertellen hoe dingen (zouden) moeten zijn.
= in oplossingsgericht perspectief wordt enkel gekeken naar ‘hoe zijn dingen in dit specifiek geval’. Elke
situatie, persoon is radicaal uniek, dus is er geen 1 manier v handelen.
2.2.1 Belang van taal en taalfilosofie: Wittgenstein en Korzybski
Niet omdat er geen algemene theorie is, betekent niet dat er geen theoretische basis kan zijn. Dan komen we
bij taal en taalfilosofie → leidend geweest in ontstaan oplossingsgericht perspectief.
Ludwig Wittgenstein
Taal heeft de kracht om werkelijkheid te reflecteren, en er woorden aan te geven. Bv. ‘het regent buiten’ wordt
gebruikt om een werkelijke situatie te beschreven. Maar bijzonder aan taal: kan ook werkelijkheid creëren:
→ Voor ons als jeugdprofessionals !B!:
Belang v taal rond emoties bij kinderen:
Wanneer een kind geen woord kent dat passend is bij zijn gevoel, blijft dit gevoel onbestemd, grotendeels
op te delen in ‘goed’ of ‘slecht’.
→ Wanneer woordenschat en het taalbegrip van kinderen steeds meer verrijkt wordt met complexe termen
als ‘jaloers’, ‘hoopvol’, ‘verbolgen’ of ‘teleurgesteld’, gaat het kind deze emoties ook kunnen
onderscheiden en voelen.
⇒ Taal geeft emoties bestaansrecht en erkenning.
Korzybski-instituut: vernoemd naar taalkundige Alfred Korzybski
Benadrukt belang van taal in hoe mensen de werkelijkheid begrijpen. We kunnen de werkelijkheid zelf
nooit rechtstreeks kennen, enkel onze perceptie ervan.
→ Mensen maken een soort “kaart” v/d werkelijkheid obv hun ervaringen en gewaarwordingen, wat de link
toont tussen taalwetenschappen en het oplossingsgericht perspectief.
Als de werkelijkheid het aanwezige gebied is, moeten wij het dus stellen met een soort landkaart v dat
gebied.
→ Samengestelde kaart v/d werkelijkheid die bepaalt hoe we ons gedragen en geeft die betekenis, niet de
werkelijkheid zelf.
Het menselijk verstand is enkel in staat om te reageren op de gevormde landkaart en zal de werkelijkheid
soms zelfs volledig vergeten.
= landkaart vormen we door kennis e ervaringen die we opslaan via taal.
Bv. gesprekken voert in je eigen bureau waar stoelen staan. Hoe de jongeren de stoel gaan waarnemen, wordt beïnvloed door hun eerdere ervaringen, door wat ze weten
en verwachten.
→ Misschien zien ze de stoel als comfortabel omdat ze eerder op een soortgelijke stoel hebben gezeten.
→ Of zien de stoel als verwelkomend, omdat de huisarts waar ze al jaren bij gaan een stoel heeft in dezelfde stof.
In werkelijkheid is de stoel gewoon een object met bepaalde fysieke eigenschappen. Maar hun gedrag en reactie op de stoel worden bepaald door hun 'kaart' van de
werkelijkheid.
Volgens K. reageren we dus niet op werkelijkheid, maar onze perceptie ervan (kaart). Mensen zijn dus
gelimiteerd in wat ze weten, door de structuur van taal. Volgens hem is er veel lijden doordat we onze
innerlijke kaart verwarren met de werkelijkheid.
