Hoofdstuk 1.1: de functionele mogelijkheden in kaart brengen
Bij de evaluatie van de functionele toestand van oudere zorgontvangers
worden hun mogelijkheden en beperkingen in het dagelijks functioneren
onderzocht. Dit functioneren wordt vaak onderverdeeld in activiteiten van
het dagelijks leven (ADL) en instrumentele activiteiten van het dagelijks
leven (IADL).
ADL-activiteiten zijn essentieel voor de zelfredzaamheid in de eigen
leefomgeving en omvatten taken zoals aan- en uitkleden, eten,
toiletbezoek, transfers binnen de woning, wassen en continentie. IADL-
activiteiten zijn complexer en vereisen planning en inzicht, zoals
boodschappen doen, koken, woningonderhoud, medicatiebeheer,
financieel beheer, telefoneren en zich buitenshuis verplaatsen.
Kennis van de functionele mogelijkheden is cruciaal om veranderingen te
monitoren en negatieve gezondheidsuitkomsten, zoals functieverlies, te
voorkomen. Een ziekenhuisopname kan voor sommige ouderen een
bedreiging vormen voor hun functionele status, wat ook een belangrijke
maatstaf is voor het succes van behandelingen en verpleegkundige
interventies.
Verpleegkundigen evalueren de functionele mogelijkheden door ADL- en
IADL-activiteiten te observeren en te bevragen tijdens contacten met
zorgontvangers en mantelzorgers. Dit helpt om de gewenste
ondersteuning in kaart te brengen en onderliggende oorzaken van
wijzigingen in de functionele status te identificeren. Specifieke
meetinstrumenten, zoals de Katz-schaal en de IADL-schaal van Lawton en
Brody, worden gebruikt om deze activiteiten te beoordelen.
1.1.1 Katz-schaal
De Katz-schaal meet de mate van hulpbehoefte bij zes ADL-activiteiten:
wassen, kleden, verplaatsen, toiletbezoek, continentie en eten. Dit
instrument, ontwikkeld in de jaren 1960, helpt bij het opsporen van
problemen en het opstellen van zorgplannen. In België wordt de Katz-
schaal gebruikt voor de financiering van zorgkosten in woonzorgcentra en
thuisverpleging.
In de residentiële ouderenzorg worden vijf zorgprofielen vastgesteld op
basis van de Katz-schaal, variërend van bijna geen zorg tot zware
zorgafhankelijkheid. De schaal biedt echter een beperkte beschrijving van
de zorgbehoefte, omdat deze alleen naar ADL-functies kijkt. De BelRAI
biedt een bredere beoordeling van de zorgnoden.
1.1.2 BelRAI
,De BelRAI is de Belgische versie van het Resident Assessment Instrument
(RAI), ontwikkeld in de jaren 1980 om de gezondheids- en welzijnssituatie
van kwetsbare ouderen in kaart te brengen. Het verzamelt uitgebreide
gegevens over verschillende aspecten van functioneren en gezondheid,
wat leidt tot een kwaliteitsvoller zorgproces.
De BelRAI-beoordeling kan tot anderhalf uur duren, maar de BelRAI-
screener is ontwikkeld om in vijftien minuten te bepalen wie een volledige
beoordeling nodig heeft. De BelRAI kan in verschillende zorgsettings
worden toegepast en ondersteunt de continuïteit van zorg door
gegevensuitwisseling tussen zorgverleners te vergemakkelijken.
De Vlaamse overheid heeft in 2017 de implementatie van de BelRAI als
beoordelings- en zorgplanningsinstrument gestart, met als doel dat alle
bewoners van woonzorgcentra een volledige BelRAI-beoordeling hebben.
1.1.3 IADL-schaal van Lawton en Brody
De IADL-schaal van Lawton en Brody beoordeelt de bekwaamheid om
instrumentele dagelijkse activiteiten uit te voeren, zoals telefoneren,
winkelen, voedselbereiding, huishouden, de was, vervoer buitenshuis en
medicatie- en financieel beheer. Deze schaal, ontwikkeld in de jaren 1960,
kan in de toekomst mogelijk niet meer toereikend zijn, gezien de
toenemende noodzaak van computergebruik voor zelfstandig
functioneren, vooral bij de babyboomgeneratie.
Hoofdstuk 1.2: klinisch redeneren als proactieve methodiek
Klinisch redeneren is essentieel om onderbehandeling van geriatrische
problemen te voorkomen, die vaak ten onrechte als normaal bij het ouder
worden worden beschouwd. Dit leidt tot een gebrek aan gerichte
observatie, preventieve acties en een correcte inschatting van problemen,
wat kan resulteren in een kettingreactie van functieverlies en andere
negatieve gevolgen.
Het proces van klinisch redeneren is een continu en cyclisch proces dat
zich richt op de specifieke vragen en problemen van individuen en hun
naasten in relatie tot ziekte en gezondheid. Dit proces omvat verschillende
stappen:
Risico-inschatting
Vroegsignalering
Probleemanalyse
Interventie
Opvolging
,Verpleegkundigen kunnen door klinisch te redeneren een significante
positieve impact hebben op de gezondheid van geriatrische
zorgontvangers. Het is cruciaal dat zij kennis hebben van de afname van
de reservecapaciteit van orgaansystemen bij kwetsbare ouderen en het
verhoogde risico op geriatrische syndromen.
De basisprincipes van het comprehensive geriatric assessment vormen de
fundamenten die het klinisch redeneren bij kwetsbare ouderen
ondersteunen.
Hoofdstuk 1.3: het comprehensive geriatric assessment als
hefboom
Het comprehensive geriatric assessment (CGA) is een methodiek die eind
jaren 1980 in Amerika is ontwikkeld en inmiddels ook in België en
Nederland bekendstaat als de 'globale geriatrische benadering'. Deze
multidisciplinaire aanpak heeft als doel om de verschillende problemen
van oudere zorgontvangers te identificeren, beschrijven en verklaren,
evenals hun capaciteiten en zorgbehoeften. Dit leidt tot een gecoördineerd
en integraal zorgplan dat gericht is op het behouden van zelfredzaamheid
en kwaliteit van leven, vooral bij personen met een kwetsbare
gezondheidstoestand.
De belangrijkste doelstelling van het CGA is het opsporen van problemen
die een bedreiging vormen voor de zorgontvanger. Het proces bestaat uit
drie stappen:
Het opsporen van zorgontvangers met een kwetsbare
gezondheidstoestand, die een hoog risico op functionele
achteruitgang hebben.
Het evalueren van de gedetecteerde personen.
Het uitvoeren van aanbevelingen die voortvloeien uit de evaluatie.
Wetenschappelijk onderzoek toont aan dat het CGA effectief is voor
personen met kenmerken zoals hoge leeftijd, lichamelijke ziekten,
geriatrische syndromen, (dreigend) functieverlies en sociale problematiek.
Zorgontvangers die autonoom goed functioneren, terminaal ziek zijn of
lijden aan vergevorderde dementie, hebben echter geen baat bij een CGA.
Daarnaast is de globale geriatrische benadering cruciaal om
ziekenhuisgerelateerd functieverlies te voorkomen. Door de vergrijzing en
de toename van ouderen in ziekenhuizen, is het belangrijk dat
verpleegkundigen goed voorbereid zijn om met oudere zorgontvangers om
te gaan. De praktijk laat zien dat niet alle zorgverleners voldoende
expertise hebben om adequaat te reageren op de behoeften van deze
, groep, wat kan leiden tot onderschatting en onvoldoende preventie van
functieverlies.
Hoofdstuk 1.4: ziekenhuisgerelateerd functieverlies
Beperkingen in het dagelijks functioneren, zoals activiteiten van het
dagelijks leven (ADL) en instrumentele activiteiten van het dagelijks leven
(IADL), zijn vaak onvermijdelijk en hangen samen met het
verouderingsproces. Acute en chronische aandoeningen, kwetsbaarheid en
ziekenhuisopname kunnen de functionele status van ouderen bedreigen.
Bij 35% van de 70-plussers gaat het functioneren achteruit tijdens een
ziekenhuisopname, en bij 80-plussers ervaart zelfs de helft functieverlies.
Ziekenhuisopnames zijn vooral riskant voor kwetsbare ouderen, die een
verhoogd risico lopen op complicaties zoals infecties, ondervoeding, delier
en verlies van spierkracht. Na ontslag blijkt vaak dat er functieverlies is
opgetreden, wat kan leiden tot problemen zoals ondervoeding en vallen.
Ziekenhuisgerelateerd functieverlies wordt beïnvloed door verschillende
factoren, waaronder de gezondheidstoestand voor opname,
omgevingsfactoren en de ontslagplanning. Preventie en herstel van
functieverlies vereisen interventies bij opname, tijdens het
ziekenhuisverblijf en na ontslag.
Er zijn verschillende interventies die kunnen helpen, zoals:
CGA (Comprehensive Geriatric Assessment): Een globale
geriatrische benadering om risicofactoren van functieverlies te
identificeren en aan te pakken.
Vorming: Het opleiden van verpleegkundigen in geriatrische zorg
om aandacht te besteden aan geriatrische problemen.
Bestaffing: Investeren in meer en betere verpleegkundige
bestaffing op kritieke afdelingen.
Vroegtijdige mobilisatie: Het bevorderen van mobilisatie om
functieverlies door bedrust te voorkomen.
Geriatrisch co-management: Samenwerking tussen
behandelende artsen en geriatrische teams om de zorg voor
kwetsbare ouderen te verbeteren.
Inspraak van zorgontvangers en mantelzorgers: Betrekken van
ouderen en hun verzorgers bij de zorgplanning na ontslag.
Geriatrische expertise op de spoedgevallendienst: Verbeteren
van de geriatrische zorg op de spoedeisende hulp om onnodige
opnames te vermijden.
Bij de evaluatie van de functionele toestand van oudere zorgontvangers
worden hun mogelijkheden en beperkingen in het dagelijks functioneren
onderzocht. Dit functioneren wordt vaak onderverdeeld in activiteiten van
het dagelijks leven (ADL) en instrumentele activiteiten van het dagelijks
leven (IADL).
ADL-activiteiten zijn essentieel voor de zelfredzaamheid in de eigen
leefomgeving en omvatten taken zoals aan- en uitkleden, eten,
toiletbezoek, transfers binnen de woning, wassen en continentie. IADL-
activiteiten zijn complexer en vereisen planning en inzicht, zoals
boodschappen doen, koken, woningonderhoud, medicatiebeheer,
financieel beheer, telefoneren en zich buitenshuis verplaatsen.
Kennis van de functionele mogelijkheden is cruciaal om veranderingen te
monitoren en negatieve gezondheidsuitkomsten, zoals functieverlies, te
voorkomen. Een ziekenhuisopname kan voor sommige ouderen een
bedreiging vormen voor hun functionele status, wat ook een belangrijke
maatstaf is voor het succes van behandelingen en verpleegkundige
interventies.
Verpleegkundigen evalueren de functionele mogelijkheden door ADL- en
IADL-activiteiten te observeren en te bevragen tijdens contacten met
zorgontvangers en mantelzorgers. Dit helpt om de gewenste
ondersteuning in kaart te brengen en onderliggende oorzaken van
wijzigingen in de functionele status te identificeren. Specifieke
meetinstrumenten, zoals de Katz-schaal en de IADL-schaal van Lawton en
Brody, worden gebruikt om deze activiteiten te beoordelen.
1.1.1 Katz-schaal
De Katz-schaal meet de mate van hulpbehoefte bij zes ADL-activiteiten:
wassen, kleden, verplaatsen, toiletbezoek, continentie en eten. Dit
instrument, ontwikkeld in de jaren 1960, helpt bij het opsporen van
problemen en het opstellen van zorgplannen. In België wordt de Katz-
schaal gebruikt voor de financiering van zorgkosten in woonzorgcentra en
thuisverpleging.
In de residentiële ouderenzorg worden vijf zorgprofielen vastgesteld op
basis van de Katz-schaal, variërend van bijna geen zorg tot zware
zorgafhankelijkheid. De schaal biedt echter een beperkte beschrijving van
de zorgbehoefte, omdat deze alleen naar ADL-functies kijkt. De BelRAI
biedt een bredere beoordeling van de zorgnoden.
1.1.2 BelRAI
,De BelRAI is de Belgische versie van het Resident Assessment Instrument
(RAI), ontwikkeld in de jaren 1980 om de gezondheids- en welzijnssituatie
van kwetsbare ouderen in kaart te brengen. Het verzamelt uitgebreide
gegevens over verschillende aspecten van functioneren en gezondheid,
wat leidt tot een kwaliteitsvoller zorgproces.
De BelRAI-beoordeling kan tot anderhalf uur duren, maar de BelRAI-
screener is ontwikkeld om in vijftien minuten te bepalen wie een volledige
beoordeling nodig heeft. De BelRAI kan in verschillende zorgsettings
worden toegepast en ondersteunt de continuïteit van zorg door
gegevensuitwisseling tussen zorgverleners te vergemakkelijken.
De Vlaamse overheid heeft in 2017 de implementatie van de BelRAI als
beoordelings- en zorgplanningsinstrument gestart, met als doel dat alle
bewoners van woonzorgcentra een volledige BelRAI-beoordeling hebben.
1.1.3 IADL-schaal van Lawton en Brody
De IADL-schaal van Lawton en Brody beoordeelt de bekwaamheid om
instrumentele dagelijkse activiteiten uit te voeren, zoals telefoneren,
winkelen, voedselbereiding, huishouden, de was, vervoer buitenshuis en
medicatie- en financieel beheer. Deze schaal, ontwikkeld in de jaren 1960,
kan in de toekomst mogelijk niet meer toereikend zijn, gezien de
toenemende noodzaak van computergebruik voor zelfstandig
functioneren, vooral bij de babyboomgeneratie.
Hoofdstuk 1.2: klinisch redeneren als proactieve methodiek
Klinisch redeneren is essentieel om onderbehandeling van geriatrische
problemen te voorkomen, die vaak ten onrechte als normaal bij het ouder
worden worden beschouwd. Dit leidt tot een gebrek aan gerichte
observatie, preventieve acties en een correcte inschatting van problemen,
wat kan resulteren in een kettingreactie van functieverlies en andere
negatieve gevolgen.
Het proces van klinisch redeneren is een continu en cyclisch proces dat
zich richt op de specifieke vragen en problemen van individuen en hun
naasten in relatie tot ziekte en gezondheid. Dit proces omvat verschillende
stappen:
Risico-inschatting
Vroegsignalering
Probleemanalyse
Interventie
Opvolging
,Verpleegkundigen kunnen door klinisch te redeneren een significante
positieve impact hebben op de gezondheid van geriatrische
zorgontvangers. Het is cruciaal dat zij kennis hebben van de afname van
de reservecapaciteit van orgaansystemen bij kwetsbare ouderen en het
verhoogde risico op geriatrische syndromen.
De basisprincipes van het comprehensive geriatric assessment vormen de
fundamenten die het klinisch redeneren bij kwetsbare ouderen
ondersteunen.
Hoofdstuk 1.3: het comprehensive geriatric assessment als
hefboom
Het comprehensive geriatric assessment (CGA) is een methodiek die eind
jaren 1980 in Amerika is ontwikkeld en inmiddels ook in België en
Nederland bekendstaat als de 'globale geriatrische benadering'. Deze
multidisciplinaire aanpak heeft als doel om de verschillende problemen
van oudere zorgontvangers te identificeren, beschrijven en verklaren,
evenals hun capaciteiten en zorgbehoeften. Dit leidt tot een gecoördineerd
en integraal zorgplan dat gericht is op het behouden van zelfredzaamheid
en kwaliteit van leven, vooral bij personen met een kwetsbare
gezondheidstoestand.
De belangrijkste doelstelling van het CGA is het opsporen van problemen
die een bedreiging vormen voor de zorgontvanger. Het proces bestaat uit
drie stappen:
Het opsporen van zorgontvangers met een kwetsbare
gezondheidstoestand, die een hoog risico op functionele
achteruitgang hebben.
Het evalueren van de gedetecteerde personen.
Het uitvoeren van aanbevelingen die voortvloeien uit de evaluatie.
Wetenschappelijk onderzoek toont aan dat het CGA effectief is voor
personen met kenmerken zoals hoge leeftijd, lichamelijke ziekten,
geriatrische syndromen, (dreigend) functieverlies en sociale problematiek.
Zorgontvangers die autonoom goed functioneren, terminaal ziek zijn of
lijden aan vergevorderde dementie, hebben echter geen baat bij een CGA.
Daarnaast is de globale geriatrische benadering cruciaal om
ziekenhuisgerelateerd functieverlies te voorkomen. Door de vergrijzing en
de toename van ouderen in ziekenhuizen, is het belangrijk dat
verpleegkundigen goed voorbereid zijn om met oudere zorgontvangers om
te gaan. De praktijk laat zien dat niet alle zorgverleners voldoende
expertise hebben om adequaat te reageren op de behoeften van deze
, groep, wat kan leiden tot onderschatting en onvoldoende preventie van
functieverlies.
Hoofdstuk 1.4: ziekenhuisgerelateerd functieverlies
Beperkingen in het dagelijks functioneren, zoals activiteiten van het
dagelijks leven (ADL) en instrumentele activiteiten van het dagelijks leven
(IADL), zijn vaak onvermijdelijk en hangen samen met het
verouderingsproces. Acute en chronische aandoeningen, kwetsbaarheid en
ziekenhuisopname kunnen de functionele status van ouderen bedreigen.
Bij 35% van de 70-plussers gaat het functioneren achteruit tijdens een
ziekenhuisopname, en bij 80-plussers ervaart zelfs de helft functieverlies.
Ziekenhuisopnames zijn vooral riskant voor kwetsbare ouderen, die een
verhoogd risico lopen op complicaties zoals infecties, ondervoeding, delier
en verlies van spierkracht. Na ontslag blijkt vaak dat er functieverlies is
opgetreden, wat kan leiden tot problemen zoals ondervoeding en vallen.
Ziekenhuisgerelateerd functieverlies wordt beïnvloed door verschillende
factoren, waaronder de gezondheidstoestand voor opname,
omgevingsfactoren en de ontslagplanning. Preventie en herstel van
functieverlies vereisen interventies bij opname, tijdens het
ziekenhuisverblijf en na ontslag.
Er zijn verschillende interventies die kunnen helpen, zoals:
CGA (Comprehensive Geriatric Assessment): Een globale
geriatrische benadering om risicofactoren van functieverlies te
identificeren en aan te pakken.
Vorming: Het opleiden van verpleegkundigen in geriatrische zorg
om aandacht te besteden aan geriatrische problemen.
Bestaffing: Investeren in meer en betere verpleegkundige
bestaffing op kritieke afdelingen.
Vroegtijdige mobilisatie: Het bevorderen van mobilisatie om
functieverlies door bedrust te voorkomen.
Geriatrisch co-management: Samenwerking tussen
behandelende artsen en geriatrische teams om de zorg voor
kwetsbare ouderen te verbeteren.
Inspraak van zorgontvangers en mantelzorgers: Betrekken van
ouderen en hun verzorgers bij de zorgplanning na ontslag.
Geriatrische expertise op de spoedgevallendienst: Verbeteren
van de geriatrische zorg op de spoedeisende hulp om onnodige
opnames te vermijden.
