cross cultural psychology | Jill N.
CROSS-CULTURELE PSYCHOLOGIE
H1: Intersectionaliteit
1. Waarom dit framework?
Cultuur is:
• Een complex, meerlagig concept
• Sterk verbonden met identiteit
• Maar ook sterk gecontextualiseerd: cultuur ontstaat tussen mensen
• Daarom zijn diversiteit en machtsverhoudingen belangrijke onderliggende mechanismen
Intersectionality (intersectionaliteit) Intersectionaliteit is een framework voor het begrijpen van
macht, identiteit en ongelijkheid. Het vormt een fundamentele laag voor het werken met inzichten uit
de cross-culturele psychologie.
• Het bestaat naast andere perspectieven, frameworks en benaderingen
• Vaak ontwikkelt een perspectief of benadering zich als reactie op een andere
2. Intersectionaliteit gaat over diversiteit en inclusie
Diversity (diversiteit) =
• De erkenning dat elk individu uniek is
• Er zijn verschillen tussen bepaalde groepen mensen
Hoe ga je om met diversiteit?
• Exclusion (uitsluiting): Het onderscheid maken tussen "normale mensen" en "niet-normale
mensen."
• Segregation (segregatie/scheiding): Bepaalde groepen scheiden van de rest van de
samenleving.
• Assimilation (assimilatie): Wie zich (kan) aanpassen, wordt beschouwd als aanvaardbaar of in
staat om deel uit te maken van de samenleving.
• Integration (integratie): Minderheden nemen bepaalde kenmerken van de
meerderheidscultuur over om te kunnen participeren in de samenleving, terwijl ze hun eigen
identiteit behouden.
• Inclusion (inclusie): Actieve betrokkenheid en openheid voor verschillen, zonder een
dominante stem of rol die bepaalt wie wel of niet erbij hoort.
o Vertrekpunt: gelijkheid en gelijke rechten (in tegenstelling tot het definiëren van
"normaliteit").
3. Openheid voor verschillen: hoe doe je dat?
• Een andere lens opzetten: Bewustwording ontwikkelen van je eigen stereotypen en
vooroordelen.
• Categoriseren (~ orde scheppen in complexiteit) = "mentale shortcuts"
o Een natuurlijk cognitief proces
o Ook gebruikt in sociale interacties
Categoriseren kan echter leiden tot:
• Stereotyping (stereotypering)
o Een specifiek kenmerk toeschrijven aan een hele groep
o Ervan uitgaan dat alle individuen binnen die groep dezelfde eigenschap delen
o Individuele variatie en unieke kenmerken over het hoofd zien
• Prejudices (vooroordelen)
o Een negatieve houding aannemen tegenover iemand zonder voldoende bewijs
o Een oordeel vellen op basis van enkel groepslidmaatschap
1
, cross cultural psychology | Jill N.
Iedereen denkt soms in stereotypen en heeft soms vooroordelen = Dit is een normaal onderdeel van
hoe ons brein de wereld probeert te begrijpen.
• We zijn ons vaak niet bewust van onze implicit biases (impliciete vooroordelen): automatische
oordelen die we vormen zonder het te beseffen.
• Vooroordelen kunnen rationeel en kritisch denken vertekenen of blokkeren.
Voorbeeld Een vader en zijn kind zijn betrokken bij een ernstig auto-ongeluk. De vader sterft ter plaatse
en het kind wordt bewusteloos en zwaargewond naar een topziekenhuis gebracht. Een hoogopgeleide
chirurg komt de operatiekamer binnen, ziet het kind en zegt: "Ik kan dit kind niet opereren." "Waarom
niet?" vraagt de verpleegkundige. "Omdat dit mijn kind is," antwoordt de chirurg. → Dit voorbeeld
toont hoe stereotypen onze aannames kunnen beïnvloeden, zelfs zonder dat we het beseffen. Veel
mensen gaan ervan uit dat de chirurg een man is.
Hoe ontstaan stereotypen en vooroordelen?
• Door herhaalde blootstelling aan bepaalde ideeën (boeken, media, onderwijs, socialisatie,
institutionele praktijken).
• Door culturele narratieven die bepalen wat als "normaal" wordt beschouwd.
• Door categoriseringsprocessen die complexe sociale werkelijkheden vereenvoudigen.
→ Effecten: Stereotypen kunnen het gevoel van verbondenheid binnen een groep versterken, maar ze
versterken ook machtshiërarchieën en ongelijke posities tussen groepen.
Het structurele risico Wanneer stereotypen en vooroordelen worden behandeld als objectieve
waarheid, kunnen ze leiden tot:
• discriminatie
• uitsluiting
• racisme en andere vormen van structurele ongelijkheid
• "wij versus zij"-denken (polarisatie)
→ Belangrijke noot: Deze processen zijn niet alleen individueel. Ze kunnen ingebed raken in
instellingen, beleid en professionele praktijken, waardoor ongelijkheid moeilijker te herkennen en te
veranderen is.
Wat kunnen we hieraan doen?
1. Reflexieve bewustwording (Reflexive awareness)
o Identificeer je eigen blinde vlekken
o Erken hoe jouw sociale positie bepaalt hoe je anderen waarneemt
2. Structureel bewustzijn (Structural consciousness)
o Bevraag dominante normen en "gezond verstand"-ideeën
o Vraag jezelf: Wie heeft hier voordeel van? Wie wordt benadeeld?
3. Intersectioneel denken in de praktijk (Practice intersectional thinking)
o Kijk verder dan enkele, geïsoleerde categorieën
o Begrijp mensen via overlappende, deelidentiteiten
o Analyseer machtsverhoudingen, niet alleen verschillen
4. We nemen allemaal sociale posities in
In elke samenleving zijn er sociale ordeningsprincipes ("assen van betekenis" / axes of meaning) die
structureren hoe de wereld georganiseerd is.
2
, cross cultural psychology | Jill N.
Deze assen bepalen:
• Hoe de samenleving georganiseerd is
• Hoe we onszelf zien
• Hoe anderen ons zien
• Onze toegang tot kansen
→ We zijn allemaal ergens gepositioneerd op deze assen, en deze assen zijn ook identiteitsassen (bijv.
gender, klasse, ras).
14 assen van identiteit (HELMA LUTZ, 2002) Deze assen vertegenwoordigen verschillende dimensies
die bepalen hoe identiteiten gevormd worden en hoe mensen gepositioneerd zijn in de samenleving.
• Gender
• Sexual orientation (seksuele oriëntatie)
• Skin colour (huidskleur)
• Ethnicity (etnische afkomst)
• Nationality (nationaliteit)
• Class (klasse)
• Culture (cultuur)
→ Samen tonen deze assen dat identiteit meerdimensionaal is. Mensen worden niet beïnvloed door
één enkele categorie, maar door de wisselwerking van vele overlappende factoren.
5. Assen zijn doordrongen van macht
Hoe we naar elk van deze assen kijken is niet neutraal, maar:
• Context dependent (contextafhankelijk): Betekenissen veranderen doorheen de tijd, de plaats,
de demografische context en institutionele settings.
• (Inevitably) normative (onvermijdelijk normatief): Verbonden aan dominante normen over
wat als "normaal," "niet-afwijkend" of "wenselijk" wordt beschouwd.
• (Inevitably) consequential (onvermijdelijk consequentieel): Deze normen bepalen wie
voordelen geniet en wie nadelen ondervindt.
Sommige posities zijn:
• Privileged (bevoorrecht)
• Invisible (onzichtbaar): de dominante norm valt vaak niet op of blijft impliciet
• Ondersteund en versterkt door instellingen
→ De dominante positie is ook een positie.
6. Van diversiteitsdenken naar intersectionaliteit
"Flat diversity thinking" (vlak diversiteitsdenken) gaat ervan uit:
• Categorieën zijn dichotoom (bijv. man/vrouw).
• Categorieën zijn machtsneutraal.
• Categorieën staan onafhankelijk van elkaar.
• Verschillen zijn enkel beschrijvend, niet verbonden aan macht of ongelijkheid.
Intersectionality daagt deze aannames uit. Het stelt de vraag:
• Wie heeft hier voordeel van?
• Wie wordt benadeeld?
• In welke context gebeurt dit?
3
, cross cultural psychology | Jill N.
7. De kern van intersectionaliteit
• Mensen worden niet gedefinieerd door één as (partial identity / deelidentiteit): Identiteit is
nooit gebaseerd op één enkel factor.
Assen snijden elkaar
Jouw gender × jouw klasse × jouw etniciteit × jouw migratiestatus × jouw gezondheid × jouw leeftijd…
→ Samen bepalen deze kruisende assen jouw sociale positie.
Deze intersectie bepaalt:
• Blootstelling aan privilege (bevoorrechting)
• Blootstelling aan discriminatie
• Geleefde ervaring (lived experience)
8. Privilege en discriminatie: twee kanten van dezelfde medaille
• Als iemand structureel benadeeld wordt, wordt iemand anders structureel bevoordeeld.
Privilege blijft vaak onzichtbaar, vooral voor wie het heeft.
Intersectionaliteit maakt:
• Normen zichtbaar
• Macht zichtbaar
• Structurele ongelijkheid zichtbaar
9. Reflexieve positionering (Reflexive positioning)
Voordat je anderen analyseert, moet je je eigen positie analyseren. Stel jezelf de vraag:
• Waar ben ik gepositioneerd op de belangrijkste assen?
• Welke posities worden als "normaal" beschouwd?
• Welke instellingen werken in mijn voordeel?
• Waar liggen mijn mogelijke blinde vlekken?
4
CROSS-CULTURELE PSYCHOLOGIE
H1: Intersectionaliteit
1. Waarom dit framework?
Cultuur is:
• Een complex, meerlagig concept
• Sterk verbonden met identiteit
• Maar ook sterk gecontextualiseerd: cultuur ontstaat tussen mensen
• Daarom zijn diversiteit en machtsverhoudingen belangrijke onderliggende mechanismen
Intersectionality (intersectionaliteit) Intersectionaliteit is een framework voor het begrijpen van
macht, identiteit en ongelijkheid. Het vormt een fundamentele laag voor het werken met inzichten uit
de cross-culturele psychologie.
• Het bestaat naast andere perspectieven, frameworks en benaderingen
• Vaak ontwikkelt een perspectief of benadering zich als reactie op een andere
2. Intersectionaliteit gaat over diversiteit en inclusie
Diversity (diversiteit) =
• De erkenning dat elk individu uniek is
• Er zijn verschillen tussen bepaalde groepen mensen
Hoe ga je om met diversiteit?
• Exclusion (uitsluiting): Het onderscheid maken tussen "normale mensen" en "niet-normale
mensen."
• Segregation (segregatie/scheiding): Bepaalde groepen scheiden van de rest van de
samenleving.
• Assimilation (assimilatie): Wie zich (kan) aanpassen, wordt beschouwd als aanvaardbaar of in
staat om deel uit te maken van de samenleving.
• Integration (integratie): Minderheden nemen bepaalde kenmerken van de
meerderheidscultuur over om te kunnen participeren in de samenleving, terwijl ze hun eigen
identiteit behouden.
• Inclusion (inclusie): Actieve betrokkenheid en openheid voor verschillen, zonder een
dominante stem of rol die bepaalt wie wel of niet erbij hoort.
o Vertrekpunt: gelijkheid en gelijke rechten (in tegenstelling tot het definiëren van
"normaliteit").
3. Openheid voor verschillen: hoe doe je dat?
• Een andere lens opzetten: Bewustwording ontwikkelen van je eigen stereotypen en
vooroordelen.
• Categoriseren (~ orde scheppen in complexiteit) = "mentale shortcuts"
o Een natuurlijk cognitief proces
o Ook gebruikt in sociale interacties
Categoriseren kan echter leiden tot:
• Stereotyping (stereotypering)
o Een specifiek kenmerk toeschrijven aan een hele groep
o Ervan uitgaan dat alle individuen binnen die groep dezelfde eigenschap delen
o Individuele variatie en unieke kenmerken over het hoofd zien
• Prejudices (vooroordelen)
o Een negatieve houding aannemen tegenover iemand zonder voldoende bewijs
o Een oordeel vellen op basis van enkel groepslidmaatschap
1
, cross cultural psychology | Jill N.
Iedereen denkt soms in stereotypen en heeft soms vooroordelen = Dit is een normaal onderdeel van
hoe ons brein de wereld probeert te begrijpen.
• We zijn ons vaak niet bewust van onze implicit biases (impliciete vooroordelen): automatische
oordelen die we vormen zonder het te beseffen.
• Vooroordelen kunnen rationeel en kritisch denken vertekenen of blokkeren.
Voorbeeld Een vader en zijn kind zijn betrokken bij een ernstig auto-ongeluk. De vader sterft ter plaatse
en het kind wordt bewusteloos en zwaargewond naar een topziekenhuis gebracht. Een hoogopgeleide
chirurg komt de operatiekamer binnen, ziet het kind en zegt: "Ik kan dit kind niet opereren." "Waarom
niet?" vraagt de verpleegkundige. "Omdat dit mijn kind is," antwoordt de chirurg. → Dit voorbeeld
toont hoe stereotypen onze aannames kunnen beïnvloeden, zelfs zonder dat we het beseffen. Veel
mensen gaan ervan uit dat de chirurg een man is.
Hoe ontstaan stereotypen en vooroordelen?
• Door herhaalde blootstelling aan bepaalde ideeën (boeken, media, onderwijs, socialisatie,
institutionele praktijken).
• Door culturele narratieven die bepalen wat als "normaal" wordt beschouwd.
• Door categoriseringsprocessen die complexe sociale werkelijkheden vereenvoudigen.
→ Effecten: Stereotypen kunnen het gevoel van verbondenheid binnen een groep versterken, maar ze
versterken ook machtshiërarchieën en ongelijke posities tussen groepen.
Het structurele risico Wanneer stereotypen en vooroordelen worden behandeld als objectieve
waarheid, kunnen ze leiden tot:
• discriminatie
• uitsluiting
• racisme en andere vormen van structurele ongelijkheid
• "wij versus zij"-denken (polarisatie)
→ Belangrijke noot: Deze processen zijn niet alleen individueel. Ze kunnen ingebed raken in
instellingen, beleid en professionele praktijken, waardoor ongelijkheid moeilijker te herkennen en te
veranderen is.
Wat kunnen we hieraan doen?
1. Reflexieve bewustwording (Reflexive awareness)
o Identificeer je eigen blinde vlekken
o Erken hoe jouw sociale positie bepaalt hoe je anderen waarneemt
2. Structureel bewustzijn (Structural consciousness)
o Bevraag dominante normen en "gezond verstand"-ideeën
o Vraag jezelf: Wie heeft hier voordeel van? Wie wordt benadeeld?
3. Intersectioneel denken in de praktijk (Practice intersectional thinking)
o Kijk verder dan enkele, geïsoleerde categorieën
o Begrijp mensen via overlappende, deelidentiteiten
o Analyseer machtsverhoudingen, niet alleen verschillen
4. We nemen allemaal sociale posities in
In elke samenleving zijn er sociale ordeningsprincipes ("assen van betekenis" / axes of meaning) die
structureren hoe de wereld georganiseerd is.
2
, cross cultural psychology | Jill N.
Deze assen bepalen:
• Hoe de samenleving georganiseerd is
• Hoe we onszelf zien
• Hoe anderen ons zien
• Onze toegang tot kansen
→ We zijn allemaal ergens gepositioneerd op deze assen, en deze assen zijn ook identiteitsassen (bijv.
gender, klasse, ras).
14 assen van identiteit (HELMA LUTZ, 2002) Deze assen vertegenwoordigen verschillende dimensies
die bepalen hoe identiteiten gevormd worden en hoe mensen gepositioneerd zijn in de samenleving.
• Gender
• Sexual orientation (seksuele oriëntatie)
• Skin colour (huidskleur)
• Ethnicity (etnische afkomst)
• Nationality (nationaliteit)
• Class (klasse)
• Culture (cultuur)
→ Samen tonen deze assen dat identiteit meerdimensionaal is. Mensen worden niet beïnvloed door
één enkele categorie, maar door de wisselwerking van vele overlappende factoren.
5. Assen zijn doordrongen van macht
Hoe we naar elk van deze assen kijken is niet neutraal, maar:
• Context dependent (contextafhankelijk): Betekenissen veranderen doorheen de tijd, de plaats,
de demografische context en institutionele settings.
• (Inevitably) normative (onvermijdelijk normatief): Verbonden aan dominante normen over
wat als "normaal," "niet-afwijkend" of "wenselijk" wordt beschouwd.
• (Inevitably) consequential (onvermijdelijk consequentieel): Deze normen bepalen wie
voordelen geniet en wie nadelen ondervindt.
Sommige posities zijn:
• Privileged (bevoorrecht)
• Invisible (onzichtbaar): de dominante norm valt vaak niet op of blijft impliciet
• Ondersteund en versterkt door instellingen
→ De dominante positie is ook een positie.
6. Van diversiteitsdenken naar intersectionaliteit
"Flat diversity thinking" (vlak diversiteitsdenken) gaat ervan uit:
• Categorieën zijn dichotoom (bijv. man/vrouw).
• Categorieën zijn machtsneutraal.
• Categorieën staan onafhankelijk van elkaar.
• Verschillen zijn enkel beschrijvend, niet verbonden aan macht of ongelijkheid.
Intersectionality daagt deze aannames uit. Het stelt de vraag:
• Wie heeft hier voordeel van?
• Wie wordt benadeeld?
• In welke context gebeurt dit?
3
, cross cultural psychology | Jill N.
7. De kern van intersectionaliteit
• Mensen worden niet gedefinieerd door één as (partial identity / deelidentiteit): Identiteit is
nooit gebaseerd op één enkel factor.
Assen snijden elkaar
Jouw gender × jouw klasse × jouw etniciteit × jouw migratiestatus × jouw gezondheid × jouw leeftijd…
→ Samen bepalen deze kruisende assen jouw sociale positie.
Deze intersectie bepaalt:
• Blootstelling aan privilege (bevoorrechting)
• Blootstelling aan discriminatie
• Geleefde ervaring (lived experience)
8. Privilege en discriminatie: twee kanten van dezelfde medaille
• Als iemand structureel benadeeld wordt, wordt iemand anders structureel bevoordeeld.
Privilege blijft vaak onzichtbaar, vooral voor wie het heeft.
Intersectionaliteit maakt:
• Normen zichtbaar
• Macht zichtbaar
• Structurele ongelijkheid zichtbaar
9. Reflexieve positionering (Reflexive positioning)
Voordat je anderen analyseert, moet je je eigen positie analyseren. Stel jezelf de vraag:
• Waar ben ik gepositioneerd op de belangrijkste assen?
• Welke posities worden als "normaal" beschouwd?
• Welke instellingen werken in mijn voordeel?
• Waar liggen mijn mogelijke blinde vlekken?
4
